พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต จตุปัณณาสก์ · สมุททวรรค
๑. สมุทรสูตร ที่ ๑
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๘๕–๒๘๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในสมุททวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต จตุปัณณาสก์ สมุททวรรค สมุทรสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๒๒๓–๒๒๔
(๑๘) ๓. สมุททวรรค
๑. ปฐมสมุททสูตร
ว่าด้วยสมุทรในวินัยของพระอริยเจ้า
{๒๘๕} [๒๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมกล่าวว่า ‘สมุทร สมุทร’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมุทรนั้นไม่ชื่อว่าเป็นสมุทรในวินัยของพระอริยเจ้า สมุทรนั้นเป็นแต่แอ่งนํ้าใหญ่ เป็นห้วงนํ้าใหญ่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสมุทรของคน กำลังของสมุทรคือจักษุนั้นเกิดจากรูป ผู้ใดอดกลั้นกำลังอันเกิดจากรูปนั้นได ้ ผู้นี้เรียกว่าเป็นพราหมณ์ ข้ามสมุทรคือจักษุซึ่งมีทั้งคลื่น มีทั้งนํ้าวน มีทั้งสัตว์ร้าย มีทั้งผีเสื้อนํ้าได้แล้ว ขึ้นถึงฝั่ง
- ๑ปุถุชน คนที่ยังมีกิเลสหนา สามารถก่อกิเลสอย่างหนานานัปการให้เกิดได้ตลอดเวลา หมายถึงคนธรรมดาทั่วไป ซึ่งยังไม่เป็นอริยบุคคล มี ๒ ประเภท คือ อันธปุถุชน คนโง่เขลาที่ไม่สามารถพัฒนาตนให้เป็นอริยบุคคล และกัลยาณปุถุชน คนที่สามารถพัฒนาตนให้เป็นอริยบุคคลได้ (นัย ที.สี.อ. ๕๘, ม.มู.อ.๑/๒๒, สํ.นิ.อ. ๑๑๑)
- ๒ผู้มิได้สดับ หมายถึงเป็นผู้เว้นจากการศึกษาเล่าเรียน การสอบถาม การวินิจฉัยในสภาวธรรมต่าง ๆ เช่น ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจยาการ และสติปัฏฐาน เป็นต้น (ม.มู.อ. ๑/๒๑, สํ.นิ.อ. ๑๑๑)
- ๓วินัยของพระอริยเจ้า หรืออริยวินัย ดูเชิงอรรถข้อ ๘๔ (ปโลกธัมมสูตร) หน้า ๗๐ ในเล่มนี้
- ๔คำว่า สมุทร ในที่นี้หมายถึงสิ่งที่ทำให้เต็มได้ยากหรือสิ่งอันเป็นที่ผุดขึ้นแห่งกิเลส จักษุเป็นสมุทรหมายถึงจักษุสามารถรับอารมณ์คือรูปหรือแสงสีต่าง ๆ ตั้งแต่ปฐพีดลจนถึงอกนิฏฐพรหมโลกได้อย่างไร้ที่สุด จึงชื่อว่าให้เต็มได้ยากและเป็นเหตุเกิดแห่งกิเลส เป็นต้น (สํ.สฬา.อ. ๕๗)
- ๕คำว่า พราหมณ์ ในที่นี้หมายถึงผู้ลอยบาปได้แล้ว ซึ่งเป็นคุณบทของพระอรหันต์ (ม.ม.อ. ๒๔๖)
- ๖คลื่น ในที่นี้หมายถึงคลื่นกิเลส ซึ่งได้แก่ ความโกรธและความคับแค้นใจ (สํ.สฬา.อ. ๕๘)
- ๗น้ำวน ในที่นี้หมายถึง นํ้าวนคือกิเลส ซึ่งได้แก่ กามคุณ ๕ คือ รูป เสียง กสิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าปรารถนาเป็นต้น (สํ.สฬา.อ. ๕๘)
- ๘สัตว์ร้ายและผีเสื้อน้ำ ในที่นี้ได้แก่ มาตุคามหรือผู้หญิง (สํ.สฬา.อ. ๕๘) ซึ่งถือว่าเป็นอันตรายต่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของภิกษุ
- ๙ฝั่ง ในที่นี้ได้แก่ พระนิพพาน (สํ.สฬา.อ. ๕๘)
ดำรงอยู่บนบก ... โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนเป็นสมุทรของบุรุษ กำลังของสมุทรคือมโนนั้นเกิดจากธรรมารมณ์ ผู้ใดอดกลั้นกำลังอันเกิดจากธรรมารมณ์นั้นได้ ผู้นี้เรียกว่าเป็นพราหมณ์ ข้ามสมุทรคือมโน ซึ่งมีทั้งคสื่น มีทั้งนํ้าวน มีทั้งสัตว์ร้าย มีทั้งผีเสื้อนํ้าได้แล้ว ขึ้นถึงฝั่งดำรงอยู่บนบก”
พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า
{๒๘๖} บุคคลใดข้ามสมุทรนี้ซึ่งมีทั้งคลื่น มีทั้งน้ำวน มีทั้ง
สัตว์ร้าย มีทั้งผีเสื้อน้ำ น่าหวาดกลัว ข้ามได้แสนยากได้
แล้ว บุคคลนั้นเราเรียกว่า ‘ผู้เรียนจบเวท ผู้อยู่จบพรหม
จรรย์ ผู้ถึงที่สุดแห่งโลก ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว’
๒. ทุติยสมุททสูตร
ว่าด้วยสมุทรในวินัยของพระอริยเจ้า สูตรที่ ๒
{๒๘๗} [๒๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมกล่าวว่า ‘สมุทร สมุทร’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมุทรนั้นไม่ชื่อว่าเป็นสมุทรในวินัยของพระอริยเจ้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมุทรนั้นเป็นแต่แอ่งนํ้าใหญ่ เป็นห้วงนํ้าใหญ่ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ นี้เรียกว่าสมุทรในวินัยของพระอริยเจ้า โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทพ และมนุษย์ในสมุทรนี้โดยมากเป็นเหมือนเส้นด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นเหมือนกลุ่มเส้นด้ายที่เป็นขอดเป็นปมเป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง
- ๑สมุทร ในที่นี้หมายถึงสิ่งที่เปียกชุ่มจมอยู่ด้วยกิเลส (สํ.สฬา.อ. ๕๘)
จบ ๑. สมุทรสูตร ที่ ๑