arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ · อนิจจวรรค

๑. อัชฌัตติกอนิจจสูตร

เล่ม ๑๘

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในอนิจจวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ปัณณาสก์ที่ ๑ อนิจจวรรค อัชฌัตติกอนิจจสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑–๔

หน้า ๑

พระไตรปิฏกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฏก

สังยุตตนิกาย

สฬายตนวรรคสังยุต

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๑๘

หน้า ๒

พระบาลีสุตตันตปิฎก

สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรคสังยุต

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. สฬายตนสังยุต

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. อนิจจวรรค

๑. อัชฌัตตานิจจสูตร

ว่าด้วยความเป็นอนิจจังแห่งอายตนะภายใน

{๑} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรคสังยุต เป็นชื่อของพระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๘ หรือพระบาลีสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๙ จัดเป็นคัมภีร์หรือเล่มหนังสือที่ ๔ ในบรรดาคัมภีร์ทั้ง ๕ (คือ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวารวรรค สฬายตนวรรค และมหาวารวรรค) ของพระบาลีสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย คำว่า สฬายตนวรรค แปลตามคำศัพท์ว่า หมวดว่าด้วยอายตนะ ๖ หมายถึงกลุ่มพระสูตรที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับอายตนะภายใน ๖ คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน (หรือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และ อายตนะภายนอก ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ เป็นส่วนมาก บรรจุพระสูตร
หน้า ๓

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นของไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

โสตะเป็นของไม่เที่ยง ... ฆานะเป็นของไม่เที่ยง ... ชิวหาเป็นของไม่เที่ยง ... กายเป็นของไม่เที่ยง ...

มโนเป็นของไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ไว้ทั้งหมด ๔๒๐ สูตร แบ่งเป็นสังยุต คือประมวลพระสูตรที่มีเนื้อหาอย่างเดียวกันหรือเกี่ยวข้องกันมารวมไว้ด้วยกันได้ ๑๐ สังยุต โดยมีลักษณะพิเศษอยู่ที่สังยุตแรก คือ สฬายตนสังยุต ได้แบ่งเนื้อหาออกเป็น ๔ ปัณณาสก์(หมวด ๕๐) ปัณณาสก์ที่ ๑-๓ ได้แบ่งเป็น ๕ วรรค ปัณณาสก์ที่ ๔ แบ่งเป็น ๔ วรรค โดยปกติวรรคหนึ่งมี ๑๐ สูตร แต่บางวรรคมีมากกว่า ๑๐ เวทนาสังยุต มาตุคามสังยุต และอสังขตสังยุตแบ่งเป็นวรรค สังยุตนอกนี้ไม่มีการแบ่งเป็นปัณณาสก์หรือแบ่งเป็นวรรค
  2. ๑จักษุ (จักขุ) มี ๒ ประเภทใหญ่ คือ (๑) ญาณจักษุ ความรู้เห็นด้วยญาณ (๒) มังสจักษุ ตาเนื้อญาณจักษุ แบ่งได้อีก ๕ ประเภท คือ (๑) พุทธจักษุ ตาพระพุทธเจ้า หมายถึงพระจักษุอันเป็น คุณสมบัติเฉพาะของพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งได้แก่ อาสยานุสยญาณและอินทรียปโรปริยัตตญาณที่เป็น เหตุให้ทรงทราบอัธยาศัยและอุปนิสัยของเวไนยสัตว์แล้วทรงสั่งสอนแนะนำให้บรรลุธรรมต่าง ๆ (๒) ธรรมจักษุ (ธัมมจักขุ) ดวงตาเห็นธรรม ได้แก่ อริยมรรค ๓ และอริยผล ๓ (โสดาปัตติมรรค-ผล สกทาคามิมรรค-ผล และอนาคามิมรรค-ผล) (๓) สมันตจักษุ ตาเห็นโดยรอบ หมายถึงพระจักษุอันเป็นคุณสมบัติเฉพาะของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้แก่ พระสัพพัญญุตญาณ (๔) ทิพพจักษุ ตาทิพย์ ได้แก่ ญาณที่สามารถรู้เห็นหมู่สัตว์ผู้เป็นไปต่าง ๆ กันด้วยอำนาจกรรม (๕) ปัญญาจักษุ ตาปัญญา ได้แก่ ญาณที่สามารถกำหนดรู้แจ้งแทงตลอดอริยสัจ ๔ มังสจักษุ ก็แบ่งย่อยได้อีก ๒ ประเภท คือ (๑) สสัมภารจักษุ ดวงตาพร้อมทั้งส่วนประกอบต่าง ๆ เช่น ธาตุ ๔ สี กลิ่น รสโอชา (๒) ปสาทจักษุ นัยน์ตาที่ทำหน้าที่เห็นรูป หรือจักษุประสาท ในคำว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ นี้หมายถึงปสาทจักษุ (สํ.สฬา.อ. ๑-๒)
  3. ๒มโน (ธรรมชาติที่รับรู้อารมณ์ หรือเรียกสามัญว่า ใจ) ในที่นี้ หมายถึงจิตที่ท่องเที่ยว(คิดนึก อารมณ์)อยู่ในภูมิ ๓ คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ (สํ.สฬา.อ. ๒)
หน้า ๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในโสตะ ทั้งในฆานะ ทั้งในชิวหา ทั้งในกาย ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๒. อัชฌัตตทุกขสูตร

ว่าด้วยความเป็นทุกข์แห่งอายตนะภายใน

{๒} [๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ โสตะเป็นทุกข์... ฆานะเป็นทุกข์... ชิวหาเป็นทุกข์... กายเป็นทุกข์...มโนเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึงชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือ สำเร็จมรรคผลเป็นพระอรหันตขีณาสพ กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละ เหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือการทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งกิจทั้ง ๔ นี้แต่ละอย่างประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ อย่าง กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็นจุดหมายสูงสูดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔)