พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · อัพยากตสังยุตต์
๙. กุตุหลสาลาสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๙๙–๘๐๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๑ ในอัพยากตสังยุตต์มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค อัพยากตสังยุตต์ กุตุหลสาลาสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๕๐๙–๕๑๑
ดุจท่านโมคคัลลานะเหมือนกัน น่าอัศจรรย์นัก ท่านโมคคัลลานะ น่าแปลกใจนัก ท่านโมคคัลลานะ ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดากับของสาวกมาลงกันได้ สมกันได้ ไม่ผิดเพี้ยนกันในบทที่สำคัญเลย”
๙. กุตุหลสาลาสูตร
ว่าด้วยพระผู้มีพระภาคเจ้ายอดเยี่ยมกว่าครูทั้ง ๖
{๗๙๙} [๔๑๘] ครั้งนั้นแล วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วันก่อน ๆ หลายวันมาแล้ว พวกสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่าง ๆ นั่งชุมนุมกันที่กุตุหลศาลา ได้เกิดมีข้อสนทนากันขึ้นว่า ‘ปูรณกัสสปะนี้แลเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่คนเป็นอันมากยอมรับว่าเป็นสาธุ ปูรณกัสสปะนั้นย่อมพยากรณ์สาวกผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้วในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้ แม้สาวกคนใดของท่านปูรณกัสสปะนั้นเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ได้บรรลุถึงธรรมชั้นเยี่ยมแล้ว ท่านปูรณกัสสปะก็พยากรณ์สาวกนั้นผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้วในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้
- ๑กุตุหลศาลา (หรือ กุตูหลศาลา โกตุหลศาลา) ศาลาก่อให้เกิดความโกลาหลตื่นเต้น คำว่า กุตุหละไม่ใช่ชื่อเฉพาะของศาลานี้ เพราะไม่มีชื่อของศาลาอย่างนี้โดยเฉพาะ แต่หมายถึงศาลาที่พวกสมณพราหมณ์ในลัทธิต่าง ๆ ใช้เป็นที่วาทยุทธ์คือมากล่าวถ้อยคำเชิงแสดงลัทธิของตน ซึ่งทำให้ผู้ฟังเกิดความโกลาหลตื่นเต้นในทำนองว่า ‘เจ้าลัทธินี้แถลงถึงเรื่องอะไร เจ้าลัทธินี้ประกาศลัทธิอะไร’ ศาลานั้นจึงได้ชื่อว่ากุตูหลศาลา หรือศาลาอันเป็นที่ถกแถลงแสดงลัทธิ (ที.สี.อ. ๓๐๔, ม.ม.อ.๑๗๓, สํ.สฬา.อ. ๑๗๖)
แม้มักขลิโคสาล... แม้นิครนถนาฏบุตร... แม้สัญชัยเวลัฏฐบุตร... แม้ปกุธกัจจานะ... แม้อชิตเกสกัมพลนี้แลก็เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่คนเป็นอันมากยอมรับว่าเป็นสาธุ อชิตเกสกัมพลนั้นย่อมพยากรณ์สาวกผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้วในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้ แม้สาวกคนใดของท่านอชิตเกสกัมพลนั้นเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ได้บรรลุถึงธรรมชั้นเยี่ยมแล้ว ท่านอชิตเกสกัมพลก็พยากรณ์สาวกนั้นผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้วในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้เหมือนกันแม้พระสมณโคดมนี้ก็เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ
เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียงมียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่คนเป็นอันมากยอมรับว่าเป็นสาธุ แม้พระสมณโคดมนั้นก็ทรงพยากรณ์สาวกผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้วในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้ แม้สาวกคนใดของพระสมณโคดมนั้นเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ได้บรรลุถึงธรรมชั้นเยี่ยมแล้ว พระสมณโคดมนั้นก็ทรงพยากรณ์สาวกนั้นผู้ทำกาลกิริยาล่วงลับไปแล้ว ในอุบัติภพทั้งหลายว่า ‘ท่านโน้นเกิดในภพโน้น ท่านโน้นเกิดในภพโน้น’ ดังนี้เหมือนกัน ยิ่งกว่านั้น พระสมณโคดมนั้นยังทรงพยากรณ์สาวกรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ตัดตัณหาขาดแล้ว ถอนสังโยชน์ทิ้งเสียแล้ว ทำที่สุดแห่งทุกข์แล้วเพราะได้บรรลุเหตุที่ละมานะได้โดยชอบ’ ดังนี้
ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้นมีความเคลือบแคลงสงสัยแท้ว่า พระสมณโคดมทรงรู้ธรรมได้อย่างไรกัน”{๘๐๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวัจฉะ แท้จริงก็ควรที่ท่านจะเคลือบแคลงสงสัย ความเคลือบแคลงเกิดขึ้นแล้วแก่ท่านในฐานะที่ควรสงสัย ดูก่อนวัจฉะ เราย่อมบัญญัติความอุบัติเฉพาะคนที่ยังมีอุปาทานเท่านั้น หาบัญญัติแก่คนที่หาอุปาทานมิได้ไม่ ดูก่อนวัจฉะ ไฟมีเชื้อจึงลุกโพลงได้ ไม่มีเชื้อหาลุกโพลงได้ไม่ แม้ฉันใด ดูก่อนวัจฉะ เราย่อมบัญญัติความอุบัติเฉพาะ
คนที่ยังมีอุปาทานเท่านั้น หาบัญญัติแก่คนที่หาอุปาทานมิได้ไม่ ฉันนั้นเหมือนกันแล”
“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดย่อมไปได้ไกล ก็พระโคดมผู้เจริญทรงบัญญัติอะไรว่าเป็นเชื้อแห่งเปลวไฟนั้นเล่า”
“ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดย่อมไปได้ไกล เราย่อมบัญญัติเชื้อคือลมนั้น เพราะว่าสมัยนั้น ลมย่อมเป็นเชื้อของเปลวไฟนั้น”
“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยใด สัตว์ย่อมทอดทิ้งกายนี้ด้วย ไม่เข้าถึงกายอันใดอันหนึ่งด้วย ก็พระโคดมผู้เจริญจะทรงบัญญัติอะไรว่าเป็นเชื้อของสัตว์นั้นเล่า”
“ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด สัตว์ทอดทิ้งกายนี้ด้วย ไม่เข้าถึงกายอันใดอันหนึ่งด้วย เราย่อมบัญญัติอุปาทานคือตัณหานั่นแล เพราะว่าสมัยนั้น ตัณหาย่อมเป็นเชื้อของสัตว์นั้น”
๑๐. อานันทสูตร
ว่าด้วยพระอานนท์ถามปัญหา
{๘๐๑} [๔๑๙] ครั้งนั้นแล วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อัตตามีอยู่หรือ”เมื่อวัจฉโคตรปริพาชกได้ทูลถามอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดุษณีเสีย วัจฉโคตรปริพาชกได้ทูลถามอีกว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญก็อัตตาไม่มีหรือ” แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงดุษณีเสียเหมือนกัน ครั้นแล้ววัจฉโคตรปริพาชกก็ได้ลุกจากที่นั่งหลีกไป
จบ ๙. กุตุหลสาลาสูตร