พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย · โมคคัลลานสังยุตต์
๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๒๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๑ ในโมคคัลลานสังยุตต์มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค โมคคัลลานสังยุตต์ เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๓๖๒–๓๖๓
๘. เนวสัญญานาสัญญายตนปัญหาสูตร
ว่าด้วยปัญหาเรื่องเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน
{๕๒๒} [๓๓๙] (ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับในพระเชตวันนี้ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า) ‘ที่เรียกว่า ‘เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน’ ดังนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานเป็นไฉนหนอ’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เรียกว่าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้น เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ก็เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ เมื่อผมนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมฟุ้งขึ้นดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย
ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาผมด้วยฤทธิ์แล้วตรัสดังนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์เธออย่าประมาทเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เธอจงรวมจิตตั้งไว้ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน จงตั้งจิตมั่นไว้ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน’ สมัยต่อมา ผมนั้น เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ก็ได้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่แล้ว
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูก ... ‘สาวกผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่แล้ว’ ดังนี้”
๙. อนิมิตตปัญหาสูตร
ว่าด้วยปัญหาเรื่องอนิมิตตเจโตสมาธิ
{๕๒๓} [๓๔๐] (ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวดังนี้ว่า ‘‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับในพระเชตวันนี้ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า) ‘ที่เรียกว่า ‘อนิมิตตเจโตสมาธิ อนิมิตตเจโตสมาธิ’ ดังนี้ อนิมิตตเจโตสมาธิเป็นไฉนหนอ’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุ ในพระธรรมวินัยนี้ เพราะไม่กระทำไว้ในใจซึ่งนิมิตทั้งปวง ย่อมเข้าอนิมิตต เจโตสมาธิอยู่ นี้เรียกว่าอนิมิตตเจโตสมาธิ’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้น เพราะไม่ทำไว้ในใจซึ่งนิมิตทั้งปวง ก็เข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ได้ เมื่อผมนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ วิญญาณย่อมแล่นไปตามนิมิตดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาผมด้วยฤทธิ์แล้วตรัสดังนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์เธออย่าประมาทอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจงรวมจิตตั้งไว้ในอนิมิตตเจโตสมาธิ จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในอนิมิตตเจโตสมาธิ จงตั้งจิตมั่นไว้ในอนิมิตตเจโตสมาธิ’ สมัยต่อมา ผมนั้น เพราะไม่ทำไว้ในใจซึ่งนิมิตทั้งปวงก็ได้เข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่แล้ว
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูก ... ‘สาวกผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่แล้ว’ ดังนี้”
- ๑อนิมิตตเจโตสมาธิ ความตั้งมั่นแห่งจิตอันไม่มีนิมิต หมายถึงความตั้งมั่นแห่งจิตในวิปัสสนาหรือสมาธิในวิปัสสนาที่เรียกว่า ไม่มีนิมิต เพราะเว้นคือไม่มนสิการถึงนิมิตว่าเที่ยง ว่าสุข ว่าเป็นตน (ม.อุ.อ. ๑๑๑, สํ.สฬา.อ.๑๕๑)
จบ ๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร