พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ตติยปัณณาสก์ · โยคักเขมีวรรค
๒. อุปาทายสูตร
เล่ม ๑๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในโยคักเขมีวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ตติยปัณณาสก์ โยคักเขมีวรรค อุปาทายสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑๑๕–๑๑๖
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะ”
๒. อุปาทายสูตร
ว่าด้วยความสุขความทุกข์อาศัยอะไรเกิด
{๑๕๓} [๑๐๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีเพราะอาศัยอะไร สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุมี เพราะอาศัยจักษุ สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น ... เมื่อมโนมี เพราะอาศัยมโน สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้นเพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นได้หรือ”“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ... ...
“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา สุขและทุกข์อันเป็นภายในพึงเกิดขึ้นเพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นได้หรือ”
“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ... ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดังนี้”
๓. ทุกขสทุทยสูตร
ว่าด้วยความเกิดและความดับแห่งทุกข์
{๑๕๔} [๑๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความเกิดและความดับแห่งทุกข์ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความเกิดแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุกับรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะ ผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา นี้คือความเกิดแห่งทุกข์ ... เพราะอาศัยมโนกับธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา นี้คือความเกิดแห่งทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
{๑๕๕} ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ เพราะอาศัยจักษุกับรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ รวมธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงเกิดตัณหา เพราะ ตัณหานั้นแลคลายดับไปโดยไม่เหลือ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ
จบ ๒. อุปาทายสูตร