พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย · จตุตถปัณณาสก์
๓. สัญเจตนิยวรรค
เล่ม ๒๑ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๗๑–๑๘๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๕ ในจตุตถปัณณาสก์มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต จตุตถปัณณาสก์ สัญเจตนิยวรรค (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๒๕๙–๒๗๙
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. สังขิตตสูตร ๒. วิตถารสูตร
๓. อสุภสูตร ๔. ปฐมขมสูตร
๕. ทุติยขมสูตร ๖. อุภยสูตร
๗. มหาโมคคัลลานสูตร ๘. สารีปุตตสูตร
๙. สสังขารสูตร ๑๐. ยุคนัทธสูตร
(๑๘) ๓. สัญเจตนิยวรรค
๑. เจตนาสูตร
ว่าด้วยความได้อัตภาพ ๔ ประการ
{๑๗๑} [๑๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกายมีอยู่ สุขทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ หรือเมื่อวาจามีอยู่ สุขทุกข์ในภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะวจีสัญเจตนาเป็นเหตุ หรือเมื่อใจมีอยู่ สุขทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัญเจตนาเป็นเหตุ อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย
- ๑เมื่อกายมีอยู่ ในที่นี้หมายถึงเมื่อมีกายทวาร กล่าวคือกายวิญญัติ ความเคลื่อนไหวสื่อความ หมายทางกาย เช่น สั่นศีรษะ โบกมือ ดีดนิ้ว เป็นต้น (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๒)
- ๒กายสัญเจตนา หมายถึงเจตนาคือความจงใจทางกายที่เป็นปัจจัยให้มีพฤติกรรมทางกาย และทำให้ไดัรับผลเป็นความสุขทุกข์เกิดขึ้นภายใน ไดัแก่ กายกรรม ๒๐ อย่าง คือ กามาวจรกุศล ๘ อกุศลร รม ๑๒ แม้วจีสัญเจตนา ความจงใจทางวาจา และมโนสัญเจตนา ความจงใจทางจิตก็นัยนี้ (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๒)
- ๓อวิชชา ความไม่รู้ หมายถึงความไม่รู้สภาพจริง คือไม่รู้ในอริยสัจ ๔ เป็นอีกชื่อหนึ่งของกิเลส ที่เรียกว่าโมหะ ความหลง (ม.มู.อ. ๑/๒๓๗, สํ.นิ.อ. ๒๐)
บุคคลย่อมปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้น
ด้วยตนเองบ้าง หรือบุคคลอื่นย่อมปรุงแต่งกายสังขารของบุคคลนั้นซึ่งเป็น
ปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นบ้าง หรือบุคคลย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง หรือบุคคลย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง
บุคคลย่อมปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้าง หรือบุคคลอื่นย่อมปรุงแต่งวจีสังขารของบุคคลนั้นซึ่งเป็นปัจจัยให้
สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นบ้าง หรือบุคคลย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่ง
วจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง หรือบุคคลย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง
บุคคลย่อมปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้าง หรือบุคคลอื่นย่อมปรุงแต่งมโนสังขารของบุคคลนั้นซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นบ้าง หรือบุคคลย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง หรือบุคคลย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นบ้าง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชาในธรรมเหล่านี้ตกไปแล้ว เพราะอวิชชา
นั้นแลสำรอกและดับไปโดยไม่เหลือ กายที่เป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้น
- ๑สังขาร หมายถึงสภาพที่มีลักษณะปรุงแต่งหรือรังสรรค์การกระทำโดยมีเจตนาความจงใจเป็นหลักสำคัญ จำแนกตามทางกระทำเป็น ๓ คือ (๑) กายสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางกาย ได้แก่ กายสัญเจตนา ความจงใจทางกายในการทำดีทำชั่ว ๒๐ อย่าง ฝ่ายกามาวจรกุศล ๘ ฝ่าย อกุศล ๑๒ (๒) วจีสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางวาจา ได้แก่ วจีสัญเจตนา ความจงใจทางวาจาในการเปล่งวาจา ๒๐ อย่าง (๓) มโนสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางใจ ได้แก่ มโนสัญเจตนา ความจงใจทางใจ ๒๙ อย่าง ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศลระดับโลกิยะ ซึ่งเป็นไปแก่บุคคล ผู้นั่งคิดอยู่ในที่ลับโดยไม่แสดงพฤติกรรมทางกายและวาจา (ม.มู.อ. ๑/๒๓๗, สํ.นิ.อ. ๒๐)
แก่บุคคลนั้นก็ย่อมไม่มี วาจา... ใจ... เขต... วัตถุ... อายตนะ... อธิกรณะ ที่เป็นปัจจัยให้สุขทุกข์ภายในเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นก็ย่อมไม่มี
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพมี ๔ ประการนี้ การได้อัตภาพ ๔
ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนเป็นไป ไม่ใช่สัญเจตนา
ของผู้อื่นเป็นไป
(๒) การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของผู้อื่นเป็นไป ไม่ใช่สัญเจตนา
ของตนเป็นไป
(๓) การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนด้วยสัญเจตนาของผู้อื่น
ด้วยเป็นไป
(๔) การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนก็มิใช่ สัญเจตนาของผู้
อื่นก็มิใช่เป็นไป
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้อัตภาพมี ๔ ประการนี้แล”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ทูลถามว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้ข้าพระองค์ทราบชัดเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้ว่า ‘บรรดาการได้อัตภาพ ๔ ประการนั้นการได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนเป็นไป มิใช่สัญเจตนาของผู้อื่นเป็นไปนี้ก็คือการจุติจากกายนั้นของสัตว์เหล่านั้นซึ่งมีเพราะสัญเจตนาของตนเป็นเหตุ การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของผู้อื่นเป็นไป มิใช่สัญเจตนาของตนเป็นไปนี้ก็คือการจุติจากกายนั้นของสัตว์เหล่านั้นซึ่งมีเพราะสัญเจตนาของผู้อื่นเป็นเหตุ การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนด้วยสัญเจตนาของผู้อื่นด้วยเป็นไปนี้ก็คือการจุติจาก
- ๑เขต วัตถุ อายตนะ และอธิกรณะ ทั้ง ๔ คำนี้เป็นชื่อของกุศลกรรมและอกุศลกรรม โดยมีความหมายดังนี้ ชื่อว่าเขต เพราะเป็นที่งอกแห่งวิบาก ชื่อว่าวัตถุ เพราะเป็นที่เพาะบ่มวิบาก ชื่อว่าอายตนะ เพราะเป็นเหตุเกิดวิบาก ชื่อว่าอธิกรณะ เพราะเป็นชนวนก่อวิบาก (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๔)
กายนั้นของสัตว์เหล่านั้นซึ่งมีเพราะสัญเจตนาของตนและสัญเจตนาของผู้อื่นเป็นเหตุ การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนเป็นไปก็มิใช่ สัญเจตนาของผู้อื่นเป็นไปก็มิใช่นี้จะพึงเห็นเทวดาทั้งหลายพวกไหนด้วยอัตภาพนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนสารีบุตร พึงเห็นเทวดาทั้งหลายผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะด้วยอัตภาพนั้น”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บาง
พวกในโลกนี้จุติจากกายนั้นแล้วเป็นอาคามีกลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก อนึ่งอะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้จุติจากกายนั้นแล้วเป็นอนาคามีไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนสารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้ยังละโอรัมภาคิยสังโยชน์ไม่ได้
แต่บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนะในปัจจุบัน บุคคลนั้นชอบใจ ยินดี และถึงความปลื้มใจด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น คงอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น น้อมใจไป อยู่จนคุ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น
ไม่เสื่อมคลาย เมื่อทำกาละไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพผู้เข้าถึง
ชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เขาจุติจากชั้นนั้นแล้วย่อมเป็นอาคามี
กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก
อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ละโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้แล้ว บรรลุเนว
สัญญานาสัญญายตนะในปัจจุบัน บุคคลนั้นชอบใจ ยินดี และถึงความปลื้มใจด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น คงอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น
- ๑เป็นอาคามีกลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก หมายถึงกลับมาสู่ความเป็นผู้มีขันธ์ ๕ ในกามาวจรภูมินี้อีก กล่าวคือ ไม่เกิดอยู่ในภพนั้น ๆ และไม่เกิดในภพชั้นสูงขึ้นไป (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๕)
- ๒เป็นอนาคามีไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก หมายถึงไม่กลับมาสู่ความเป็นผู้มีขันธ์ ๕ ในกามาวจรภูมินี้อีก กล่าวคีอ ไม่เกิดอยู่ในภพเบื้องต่ำ มีแต่จะเกิดในภพนั้น ๆ เกิดอยู่ในภพเบื้องสูงกว่านั้น หรือปรินิพพานในภพนั้นนั่นเอง (อง.จตุกฺก.อ. ๓๙๕)
น้อมใจไป อยู่จนคุ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น ไม่เสื่อมคลาย เมื่อทำกาละไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพผู้เข้าถึงชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เขาจุติจากชั้นนั้นแล้วย่อมเป็นอนาคามีไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก
ดูก่อนสารีบุตร นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ จุติ
จากกายนั้นแล้วเป็นอาคามีกสับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก อนึ่ง นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้จุติจากกายนั้นแล้วเป็นอนาคามีไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้”
๒. วิภัตติสูตร
ว่าด้วยพระสารีบุตรปฏิญญาว่าได้ปฏิสัมภิทา ๔ ประการ
{๑๗๒} [๑๗๒] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย,, ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า
“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราอุปสมบทแล้วได้กึ่งเดือนก็ได้ทำให้แจ้งซึ่ง
อัตถปฏิสัมภิทา (ปัญญาแตกฉานในอรรถ) โดยส่วน โดยพยัญชนะ เราบอกแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายอยู่ซึ่งอัตถปฏิสัมภิทา
นั้นโดยอเนกปริยาย ก็ผู้ใดแลพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลง ผู้นั้นจงเข้ามาถามเรา เราจะตอบให้จนพอใจ พระศาสดาของพวกเราทรงฉลาดด้วยดีในธรรมทั้งหลาย ประทับอยู่เฉพาะหน้าของพวกเรา
ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราอุปสมบทแล้วได้กึ่งเดือนก็ได้ทำให้แจ้งซึ่ง
ธัมมปฏิสัมภิทา (ปัญญาแตกฉานในธรรม) โดยส่วน โดยพยัญชนะ เราบอกแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายอยู่ซึ่งธัมมปฏิสัมภิทา
นั้นโดยอเนกปริยาย ก็ผู้ใดแลพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลง ผู้นั้นจงเข้ามาถามเรา เราจะตอบให้จนพอใจ พระศาสดาของพวกเราทรงฉลาดด้วยดีในธรรมทั้งหลาย ประทับอยู่เฉพาะหน้าของพวกเรา
ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราอุปสมบทแล้วได้กึ่งเดือนก็ได้ทำให้แจ้งซึ่ง
นิรุตติปฏิสัมภิทา (ปัญญาแตกฉานในนิรุตติ) โดยส่วน โดยพยัญชนะ เราบอกแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายอยู่ซึ่งนิรุตติปฏิสัมภิทา
นั้นโดยอเนกปริยาย ก็ผู้ใดแลพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลง ผู้นั้นจงเข้ามาถามเรา เราจะตอบให้จนพอใจ พระศาสดาของพวกเราทรงฉลาดด้วยดีในธรรมทั้งหลาย ประทับอยู่เฉพาะหน้าของพวกเรา
ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราอุปสมบทแล้วได้กึ่งเดือนก็ได้ทำให้แจ้งซึ่ง
ปฏิภาณปฏิสัมภิทา (ปัญญาแตกฉานในปฏิภาณ) โดยส่วน โดยพยัญชนะ เราบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายอยู่ซึ่งปฏิภาณ
ปฏิสัมภิทานั้นโดยอเนกปริยาย ก็ผู้ใดแลพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบ
แคลง ผู้นั้นจงเข้ามาถามเรา เราจะตอบให้จนพอใจ พระศาสดาของพวกเราทรงฉลาดด้วยดีในธรรมทั้งหลายประทับอยู่เฉพาะหน้าของพวกเรา”
๓. มหาโกฏฐิตสูตร
ว่าด้วยพระมหาโกฏฐิตะถามพระสารีบุตรเรื่องผัสสายตนะ
{๑๗๓} [๑๗๓] ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆอื่นยังมีอยู่หรือ”
ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นไม่มีอยู่หรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น,,
“ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลืออะไร ๆ อื่นยังมีอยู่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น,ผมถามว่า‘ดูก่อนอาวุโสเพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ
อะไร ๆ อื่นไม่มีอยู่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น, ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลืออะไร ๆ อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสอย่าได้กล่าวอย่างนั้น, ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น, ดูก่อนอาวุโส ก็เนื้อความแห่งคำที่ท่านกล่าวแล้วนี้จะพึงเห็นได้อย่างไร”
- ๑ผัสสายตนะ ๖ หมายถึงเหตุแห่งความที่อายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณสัมผัส คีอกระทบหรีอประจวบกัน ๖ ทาง (องฺ.จตุกฺก.อ. ๒๘๘,๓๙๖) เช่น ตาเห็นรูปเกิดความรู้สึกขึ้นเป็นต้น
“ดูก่อนอาวุโส เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่
เหลือ อะไร ๆ อื่นมีอยู่หรือ’ ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นไม่มีอยู่หรือ’ ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ’ ดังนี้ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ’ ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า ดูก่อนอาวุโส ผัสสายตนะ ๖ ยังดำเนินไปเพียงใดปปัญจธรรม ๑ ก็ยังดำเนินไปเพียงนั้น ปปัญจธรรมยังดำเนินไปเพียงใดผัสสายตนะ ๖ ก็ยังดำเนินไปเพียงนั้น ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ดับโดยสำรอกไม่เหลือ ปปัญจธรรมก็ดับ ปปัญจธรรมก็สงบระงับ”
๔. อานันทสูตร
ว่าด้วยพระอานนท์ถามพระมหาโกฏฐิตะเรื่องผัสสายตนะ ๖
{๑๗๔} [๑๗๔] ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปหาท่านพระมหาโกฏฐิตะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระมหาโกฏฐิตะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิตะว่า
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นยังมีอยู่หรือ”
- ๑ปปัญจธรรม กิเลสทำให้เนิ่นช้า หรือวงจรกิเลสที่ทำให้คิดปรุงแต่งยืดเยื้อพิสดาร หมายถึงกิเลส ๓ อย่าง คือ ตัณหา ความทะยานอยาก ทิฎฐิ ความเห็นผิด และ มานะ ความถือตัว ซึ่งเกิดขึ้นเป็นไปโดยอาการทำให้บุคคลมัวเมาประมาทในกุศลธรรม (ที.ม.อ. ๒๐, ม.มู.อ. ๑/๓๓๐, ม.อุ.อ.๑๒๑, องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๗}
ท่านพระมหาโกฏฐิตะกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นไม่มีอยู่หรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ
อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ”
“ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น,,
“ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลืออะไร ๆ อื่นยังมีอยู่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น,ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลืออะไร ๆ อื่นไม่มีอยู่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น,ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลืออะไร ๆ อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสอย่าได้กล่าวอย่างนั้น, ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อย่าได้กล่าวอย่างนั้น, ดูก่อนอาวุโส ก็เนื้อความแห่งคำที่ท่านกล่าวแล้วนี้ จะพึงเห็นได้อย่างไร”
“ดูก่อนอาวุโส เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่
เหลือ อะไร ๆ อื่นมีอยู่หรือ, ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นไม่มีอยู่หรือ,
ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นยังมีอยู่ด้วย ไม่มีอยู่ด้วยหรือ, ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า เมื่อกล่าวว่า ‘เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ อะไร ๆ อื่นจะว่ามีอยู่ก็มิใช่ ไม่มีอยู่ก็มิใช่หรือ, ดังนี้ ชื่อว่าทำความไม่เนิ่นช้าให้เนิ่นช้า ดูก่อนอาวุโส ผัสสายตนะ ๖ ยังดำเนินไปเพียงใดปปัญจธรรมก็ยังดำเนินไปเพียงนั้น ปปัญจธรรมยังดำเนินไปเพียงใด
ผัสสายตนะ ๖ ก็ยังดำเนินไปเพียงนั้น ดูก่อนอาวุโส เพราะผัสสายตนะ ๖ ดับโดยสำรอกไม่เหลือ ปปัญจธรรมก็ดับ ปปัญจธรรมก็สงบระงับ”
๕. อุปวานสูตร
ว่าด้วยการทำที่สุดทุกข์
{๑๗๕} [๑๗๕] ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปวานะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า“ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาหรือหนอ”
ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น,,
“ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยจรณะหรือ”
“ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาและจรณะหรือ,,
“ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น”
“ดูก่อนอาวุโสบุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยเว้นจากวิชชาและจรณะหรือ”“ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น”
“ผมถามว่า‘ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาหรือ,
ท่านกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น, ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยจรณะหรือ, ท่านก็กล่าวว่า‘ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่
อย่างนั้น, ผมถามว่า ‘ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาและจรณะหรือ, ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น, ผมถามว่า‘ดูก่อนอาวุโส บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยเว้นจากวิชชาและจรณะหรือ,ท่านก็กล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ไม่ใช่อย่างนั้น, ดูก่อนอาวุโส ก็บุคคลทำที่สุดแห่งทุกข์ได้อย่างไรเล่า”
“ดูก่อนอาวุโส หากว่าบุคคลจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาแล้วไซร้
ก็เท่ากับเป็นผู้มีอุปาทานทำที่สุดแห่งทุกข์นั่นเอง หากว่าบุคคลจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยจรณะแล้วไซร้ ก็เท่ากับเป็นผู้มีอุปาทานทำที่สุดแห่งทุกข์นั่นเองหากว่าบุคคลจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยวิชชาและจรณะแล้วไซร้ ก็เท่ากับเป็นผู้มีอุปาทานทำที่สุดแห่งทุกข์นั่นเอง หากว่าบุคคลจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ด้วยสิ่งอื่นนอกจากวิชชาและจรณะแล้วไซร้ ปุถุชนก็จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะปุถุชนเว้นจากวิชชาและจรณะ ดูก่อนอาวุโส บุคคลผู้มีจรณะวิบัติย่อมไม่รู้ไม่เห็นตามความเป็นจริง บุคคลผู้มีจรณะสมบูรณ์จึงรู้จึงเห็นได้ตามความเป็นจริงผู้รู้ผู้เห็นตามความเป็นจริงจึงจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้”
๖. อายาจนสูตร
ว่าด้วยการขอที่ถูกต้องแห่งบริษัท ๔
{๑๗๖} [๑๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีศรัทธาเมื่อจะขอให้ถูกต้อง พึงขออย่างนี้ว่า‘ขอให้เราจงเป็นเช่นพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรและโมคคัลลานะนี้เป็นตราชู เป็นประมาณแห่งภิกษุทั้งหลายผู้สาวกของเรา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีผู้มีศรัทธาเมื่อจะขอให้ถูกต้อง พึงขออย่าง
นี้ว่า‘ขอให้เราจงเป็นเช่นพระเขมาภิกษุณีและพระอุบลวรรณาภิกษุณีเถิด’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขมาภิกษุณีและอุบลวรรณาภิกษุณีนี้เป็นตราชู เป็น
ประมาณแห่งภิกษุณีทั้งหลายผู้สาวิกาของเรา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้มีศรัทธาเมื่อจะขอให้ถูกต้อง พึงขออย่าง
นี้ว่า‘ขอให้เราจงเป็นเช่นจิตตคฤหบดีและหัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวีเถิด’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตตคฤหบดีและหัตถกอุบาสกชาวเมืองอาฬวีนี้เป็นตราชูเป็นประมาณแห่งอุบาสกทั้งหลายผู้สาวกของเรา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาผู้มีศรัทธาเมื่อจะขอให้ถูกต้อง พึงขออย่างนี้ว่า‘ขอให้เราจงเป็นเช่นนางขุชชุตตราอุบาสิกาและนางเวฬุกัณฏกิยานันทมารดาเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นางขุชชุตตราอุบาสิกาและนางเวฬุกัณฏภิยานันทมารดานี้เป็นตราชู เป็นประมาณของอุบาสิกาทั้งหลายผู้สาวิกาของเรา”
๗. ราหุลสูตร
ว่าด้วยตรัสสอนพระราหุลให้มนสิการธาตุกัมมัฏฐาน
{๑๗๗} [๑๗๗] ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระราหุลว่า
“ดูก่อนราหุล ปฐวีธาตุที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี ปฐวีธาตุ
นั้นก็เป็นแต่สักว่าปฐวีธาตุเท่านั้น พึงเห็นปฐวีธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนั้น จิตย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในปฐวีธาตุ
ดูก่อนราหุล อาโปธาตุที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี อาโปธาตุ
นั้นก็เป็นแต่สักว่าอาโปธาตุเท่านั้น พึงเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา, เพราะเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนั้น จิตย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในอาโปธาตุ
ดูก่อนราหุล เตโชธาตุที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี เตโชธาตุ
นั้นก็เป็นแต่สักว่าเตโชธาตุเท่านั้น พึงเห็นเตโชธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ฃองเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนั้น จิตย่อมเบื่อหน่ายในเตโชธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในเตโชธาตุ
ดูก่อนราหุล วาโยธาตุที่เป็นภายในก็ดี ที่เป็นภายนอกก็ดี วาโยธาตุ
นั้นก็เป็นแต่สักว่าวาโยธาตุเท่านั้น พึงเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนั้น จิตย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมคลายกำหนัดในวาโยธาตุ
ดูก่อนราหุล เพราะภิกษุพิจารณาเห็นว่ามิใช่อัตตา ไม่เนื่องในอัตตา ในธาตุ ๔ นี้ ภิกษุนี้เราจึงกล่าวว่า ตัดตัณหาได้แล้ว รื้อถอนสังโยชน์ได้แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้แล้วเพราะละมานะได้โดยชอบ”
๘. ชัมพาลีสูตร
ว่าด้วยบุคคล ๔ ประเภท
{๑๗๘} [๑๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลกบุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอ
มนสิการถึงสักกายนิโรธ เมื่อเธอมนสิการถึงสักกายนิโรธอยู่ จิต
ไม่แล่นไป ไม่แจ่มใส ไม่นิ่งแน่ว ไม่น้อมไปในสักกายนิโรธ เมื่อ
เป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นแลไม่พึงหวังได้สักกายนิโรธ เปรียบเหมือน
บุรุษมีมือเปื้อนยางเหนียวจับกิ่งไม้ มือของเขานั้นพึงจับติดกิ่งไม้อยู่
แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่าง
ใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอมนสิการถึงสักกายนิโรธ เมื่อเธอมนสิการถึง
สักกายนิโรธอยู่ จิตไม่แล่นไป ไม่แจ่มใส ไม่นิ่งแน่ว ไม่น้อมไป
ในสักกายนิโรธ เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นแลไม่พึงหวังได้สักกายนิโรธ
(๒) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอ
มนสิการถึงสักกายนิโรธ เมื่อเธอมนสิการถึงสักกายนิโรธอยู่ จิต
แล่นไป แจ่มใส นิ่งแน่ว น้อมไปในสักกายนิโรธ เมื่อเป็นเช่นนี้
ภิกษุนั้นแลพึงหวังได้สักกายนิโรธ เปรียบเหมือนบุรุษมีมือสะอาด
จับกิ่งไม้ มือของเขานั้นก็ไม่จับติดอยู่ที่กิ่งไม้ แม้ฉันใด ภิกษุก็
ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอ
มนสิการถึงสักกายนิโรธ เมื่อเธอมนสิการถึงสักกายนิโรธอยู่ จิต
แล่นไป แจ่มใส นิ่งแน่ว น้อมไปในสักกายนิโรธ เมื่อเป็นเช่นนี้
ภิกษุนั้นแลพึงหวังได้สักกายนิโรธ
(๓) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอ
มนสิการถึงการทำลายอวิชชา เมื่อเธอมนสิการถึงการทำลาย
อวิชชาอยู่ จิตไม่แล่นไป ไม่แจ่มใส ไม่นิ่งแน่ว ไม่น้อมไปในการ
- ๑สักกายนิโรธ ในที่นี้ หมายถึงความดับสักกายะกล่าวคีอวัฎฎทุกข์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ได้แก่ ภาวะนิพพาน (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๙๘)
ทำลายอวิชชา เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นแลไม่พึงหวังได้การทำลาย
อวิชชา เปรียบเหมือนบ่อนํ้าใหญ่ที่เกิดมาได้หลายปี มีคนปิดทาง
ไหลเข้าของบ่อนํ้านั้นเสียและเปิดทางไหลออกไว้ ทั้งฝนก็ไม่ตก
เพิ่มเติมตามฤดูกาล เมื่อเป็นอย่างนี้ บ่อน้ำใหญ่นั้นก็ไม่พึงหวังที่
จะมีนํ้าล้นขอบออกไปได้ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เข้า
เจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอมนสิการถึงการทำลาย
อวิชชา เมื่อเธอมนสิการถึงการทำลายอวิชชาอยู่ จิตไม่แล่นไป ไม่
แจ่มใส ไม่นิ่งแน่ว ไม่น้อมไปในการทำลายอวิชชา เมื่อเป็น
เช่นนี้ ภิกษุนั้นแลไม่พึงหวังได้การทำลายอวิชชา
(๔) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอ
มนสิการถึงการทำลายอวิชชา เมื่อเธอมนสิการถึงการทำลาย
อวิชชาอยู่ จิตแล่นไป แจ่มใส นิ่งแน่ว น้อมไปในการทำลายอวิชชา
เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นแลพึงหวังได้การทำลายอวิชชา เปรียบ
เหมือนบ่อนํ้าใหญ่ที่เกิดมาได้หลายปี มีคนเปิดทางไหลเข้าของ
บ่อนํ้านั้นไว้และปิดทางไหลออกเสีย ทั้งฝนก็ตกเพิ่มเติมตามฤดูกาล
เมื่อเป็นอย่างนี้ บ่อน้ำใหญ่นั้นก็พึงหวังที่จะมีนํ้าล้นขอบออกไปได้
แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าเจโตวิมุตติอันสงบอย่าง
ใดอย่างหนึ่งอยู่ เธอมนสิการถึงการทำลายอวิชชา เมื่อเธอ
มนสิการถึงการทำลายอวิชชาอยู่ จิตแล่นไป แจ่มใส นิ่งแน่ว น้อม
ไปในการทำลายอวิชชา เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นแลพึงหวังได้การ
ทำลายอวิชชา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก”
๙. นิพพานสูตร
ว่าด้วยสัญญา ๔ ประการ
{๑๗๙} [๑๗๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า“ดูก่อนท่านสารีบุตร อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน”
ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านอานนท์ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้
ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้หานภาคิยสัญญา สัญญาฝ่ายเสื่อม นี้ฐิติภาคิยสัญญา สัญญาฝ่ายดำรงอยู่ นี้วิเสสภาคิยสัญญา สัญญาฝ่ายวิเศษ
นี้นิพเพธภาคิยสัญญา สัญญาฝ่ายชำแรกกิเลส, ดูก่อนท่านอานนท์ นี้แล
เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน”
“ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็อะไรเล่าเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวก
ในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”
“ดูก่อนอาวุโสอานนท์ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความ
เป็นจริงว่า ‘นี้หานภาคิยสัญญา นี้ฐิติภาคิยสัญญา นี้วิเสสภาคิยสัญญา
นี้นิพเพธภาคิยสัญญา, ดูก่อนอาวุโสอานนท์ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”
๑๐. มหาปเทสสูตร
ว่าด้วยมหาปเทส ๔
{๑๘๐} [๑๘๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อานันทเจดีย์ ใกล้โภคนครณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาปเทส ๔ นี้ เธอทั้งหลายจงฟังจงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มหาปเทส ๔ เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันไม่ได้ในพระสูตร สอบดูไม่ได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า ‘นี้ไม่ใช่คำของพระผู้มีพระภาค
- ๑มหาปเทส มติใหญ่ หรือข้ออ้างสำคัญ หมายถึงหลักฐานสำหรับเทียบเคียงสอบดูพระธรรมวินัยซึ่งกล่าวอ้างบุคคลสำคัญ ๆ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้นลดหลั่นลงไปตามลำดับ (ที.ม.อ. ๑๖๙, องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๐๒) ในที่นี้ เป็นมหาปเทสในฝ่ายพระสูตร โดยสรุปคือ ข้อที่ ๑ พุทธาปเทส ยกเอา พระพุทธเจ้าขึ้นอ้าง ข้อที่ ๒ สังฆาปเทส ยกเอาคณะสงฆ์ขึ้นอ้าง ข้อที่ ๓ สัมพหุลัตเถราปเทส ยกเอาพระเถระจำนวนมากขึ้นอ้าง ข้อที่ ๔ เอกเถราปเทส ยกเอาพระเถระรูปหนึ่งขึ้นอ้าง
อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ ภิกษุนี้รับมาผิดแล้ว, เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนี้เสียทีเดียว
อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหสาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันได้ในพระสูตร สอบดูได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า ‘นี้เป็นคำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ และภิกษุนี้รับมาดีแล้ว,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปเทสข้อที่ ๑ นี้เธอทั้งหลายพึงทรงจำกันไว้ (๑)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สงฆ์อยู่
ในอาวาสชื่อโน้น มีทั้งพระเถระทั้งหัวหน้า ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้นครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตรพึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตรสอบดูในพระวินัยอยู่
บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันไม่ได้ในพระสูตร สอบดูไม่ได้ในพระวินัย
ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า‘นี้มิใช่คำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ และสงฆ์นั้นรับมาผิดแล้ว, เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนี้เสียทีเดียว
อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สงฆ์อยู่ในอาวาสชื่อโน้น
มีทั้งพระเถระทั้งหัวหน้า ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียน
บทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตรสอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้น เทียบเคียงกันได้ในพระสูตร สอบดูได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า‘นี้เป็นคำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้และสงฆ์นั้นรับมาดีแล้ว, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปเทสข้อที่ ๒ นี้ เธอทั้งหลายพึงทรงจำกันไว้ (๒)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้เป็นเถระมากด้วยกันอยู่ในอาวาสชื่อโน้นเป็นพหูสูต ชำนาญในนิกาย ทรงธรรมทรงวินัย ทรงมาติกา ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระเหล่านั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันไม่ได้ในพระสูตร สอบดูไม่ได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า ‘นี้มิใช่คำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้พระเถระเหล่านั้นรับมาผิดแล้ว, เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนี้เสียทีเดียว
อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้เป็นเถระมากด้วย
กันอยู่ในอาวาสชื่อโน้นเป็นพหูสูต ชำนาญในนิกาย ทรงธรรม ทรงวินัย
ทรงมาติกา ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพา ะหน้าพระเถระเหล่านั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัยถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันได้ในพระสูตร สอบดูได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า‘นี้เป็นคำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ และพระเถระ
เหล่านั้นรับมาดีแล้ว, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปเทสข้อที่ ๓ นี้เธอทั้งหลายพึงทรงจำกันไว้ (๓)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้
เป็นเถระรูปหนึ่งอยู่ในอาวาสชื่อโน้น เป็นพหูสูต ชำนาญในนิกาย ทรงธรรมทรงวินัย ทรงมาติกา ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันไม่ได้ในพระสูตร สอบดูไม่ได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า ‘นี้มิใช่คำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ พระเถระรูปนั้นรับมาผิดแล้ว, เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนี้เสียทีเดียว
อนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้เป็นเถระรูปหนึ่ง
อยู่ในอาวาสชื่อโน้นเป็นพหูสูต ชำนาญในนิกาย ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ข้าพเจ้าได้สดับมาได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมนี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นแล้วพึงเรียนบทพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วพึงเทียบเคียงในพระสูตร พึงสอบดูในพระวินัย ถ้าเมื่อเทียบเคียงในพระสูตร สอบดูในพระวินัยอยู่ บทพยัญชนะเหล่านั้นเทียบเคียงกันได้ในพระสูตร สอบดูได้ในพระวินัย ในข้อนี้พึงสันนิษฐานได้ว่า ‘นี้เป็นคำของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่แท้ และพระเถระรูปนั้นรับมาดีแล้ว, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปเทสข้อที่ ๔ นี้เธอทั้งหลายพึงทรงจำกันไว้ (๔)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปเทสมี ๔ นี้แล,,
จบ สัญเจตนิยวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. เจตนาสูตร ๒. วิภัตติสูตร
๓. มหาโกฏฐิตสูตร ๔. อานันทสูตร
๕. อุปวานสูตร ๖. อายาจนสูตร
๗. ราหุลสูตร ๘. ชัมพาลีสูตร
๙. นิพพานสูตร ๑๐. มหาปเทสสูตร
(๑๙) ๔. โยธาชีววรรค
๑. โยธาชีวสูตร
ว่าด้วยองค์ ๔ ของนักรบและของภิกษุ
{๑๘๑} [๑๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการเป็นผู้ควรแก่พระราชา เหมาะที่จะรับใช้พระราชา นับว่าเป็นพระวรกายของพระราชาได้ทีเดียว องค์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ นักรบอาชีพในโลกนี้
(๑) เป็นผู้ฉลาดในฐานะ (๒) เป็นผู้ยิงได้ไกล
(๓) เป็นผู้ยิงได้เร็ว (๔) เป็นผู้ทำลายข้าศึกหมู่ใหญ่ได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพประกอบด้วยองค์ ๔ ประการนี้แลเป็น
ผู้ควรแก่พระราชา เหมาะที่จะรับใช้พระราชา นับว่าเป็นพระวรกายของ
พระราชาได้ทีเดียว
ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ
เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา
จบ ๓. สัญเจตนิยวรรค