พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย · วรรคที่ไม่สงเคราะห์เป็นปัณณาสก์
๕. อาปัตติภยวรรค
เล่ม ๒๑ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๓–๒๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๗ ในวรรคที่ไม่สงเคราะห์เป็นปัณณาสก์มี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เป็นปัณณาสก์ อาปัตติภยวรรค (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๓๙๓–๔๐๕
(๒๕) ๕. อาปัตติภยวรรค
๑. สังฆเภทกสูตร
ว่าด้วยภิกษุทำลายสงฆ์ด้วยอำนาจประโยชน์ ๔ ประการ
{๒๔๓} [๒๔๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า “ดูก่อนอานนท์ อธิกรณ์นั้นระงับแล้วหรือ”
ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อธิกรณ์นั้นจัก
ระงับได้แต่ที่ไหน สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อว่าพาหิยะยืนหยัดใน
การทำลายสงฆ์อยู่ท่าเดียว เมื่อพระพาหิยะยืนหยัดอยู่อย่างนั้น ท่านพระ
อนุรุทธะก็ไม่สำคัญที่จะพึงกล่าวแม้สักคำเดียว”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ อนุรุทธะจะจัดการ
ชำระอธิกรณ์ในท่ามกลางสงฆ์เมื่อไร อธิกรณ์อย่างใดก็ตามที่เกิดขึ้น พวกเธอกับสารีบุตรและโมคคัลลานะจะต้องระงับอธิกรณ์ทั้งหมดนั้นมิใช่หรือดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนามองเห็นอำนาจประโยชน์๔ ประการนี้ จึงยินดีด้วยการทำลายสงฆ์ อำนาจประโยชน์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง
- ๑อธิกรณ์ หมายถึงเรื่องที่เกิดขึ้นในสงฆ์ซึ่งต้องดำเนินการให้ระงับ มี ๔ เรื่อง คือ (๑)วิวาทาธิกรณ์การเถียงกันเกี่ยวกับพระธรรมวินัย (๒) อนุวาทาธิกรณ์ การโจทหรีอกล่าวหากันด้วยอาบัติ (๓) อาปัตตาธิกรณ์ การต้องอาบัติ การปรับอาบัติ และการแก้ไขให้พ้นจากอาบัติ (๔) กิจจาธิกรณ์ สังฆกิจต่างๆ ที่สงฆ์จะต้องทำ เช่น ให้อุปสมบท เป็นต้น ในที่นี้หมายถึงวิวาทาธิกรณ์ (นัย วิ.อ.๒/๙๓, ม.มู.อ. ๒/๒, องฺ.ทุก.อ. ๑๒, องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๓)
- ๒อำนาจประโยชน์ หมายถึงเหตุ (องฺ.ทุก.อ. ๓๐)
ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนาในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรมไม่
สะอาด มีความประพฤติน่ารังเกียจมีการงานอันปกปิดมิใช่สมณะแต่
ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี เป็นคนเน่าใน ชุ่มด้วยกิเลส เป็นดุจขยะมูลฝอย เธอปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘ถ้าภิกษุทั้งหลายรู้เรื่องเราว่า เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรมไม่สะอาด มีความประพฤติน่ารังเกียจ มีการงานอันปกปิด มิใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่
พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี เป็นคนเน่าใน ชุ่มด้วยกิเลส เป็นดุจขยะมูลฝอย ก็จักพร้อมใจกันกำจัดเราเสีย แต่ภิกษุพรรคพวกเราจักไม่กำจัดเรา, ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนามองเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๑ นี้จึงยินดีด้วยการทำลายสงฆ์
อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุผู้บาปหนาเป็นผู้มีความเห็นผิด ประกอบ ด้วย
อันตคาหิกทิฎฐิ เธอปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘ถ้าภิกษุทั้งหลายจักรู้เรื่องเราว่า เป็นผู้มีความเห็นผิด ประกอบด้วยอันตคาหิกทิฎฐิ ก็จักพร้อมใจกันกำจัดเราเสียแต่ภิกษุพรรคพวกเราจักไม่กำจัดเรา, ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนามองเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๒ นี้ จึงยินดีด้วยการทำลายสงฆ์
อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุผู้บาปหนา เป็นผู้มีอาชีวะที่ผิด เลี้ยงชีวิต
ด้วยมิจฉาชีพ เธอปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘ถ้าภิกษุทั้งหลายจักรู้เรื่องเราว่า เป็นผู้มีอาชีวะที่ผิด เลี้ยงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ก็จักพร้อมใจกันกำจัดเราเสีย แต่ภิกษุพรรคพวกเราจักไม่กำจัดเรา, ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนามองเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๓ นี้ จึงยินดีด้วยการทำลายสงฆ์
อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุผู้บาปหนา เป็นผู้ปรารถนาลาภ สักการะ
และความยกย่อง เธอปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘ถ้าภิกษุทั้งหลายจักรู้เรื่องเราว่า เป็น
- ๑อันตคาหิกทิฎฐิ หมายถึงความเห็นที่ยึดเอาที่สุดโต่งในเรื่องใดเรื่องหนึ่งซึ่งมี ๑๐ เรื่อง เช่นเห็นว่าโลกเที่ยง โลกมีที่สุด เป็นต้น แล้วประพฤติตามความเห็น (วิ.อ. ๓/๔๙,ที.ปา.อ. ๑๘๔,องฺ.ติก.อ. ๑๕๖)
ผู้ปรารถนาลาภ สักการะและความยกย่อง ก็จักพร้อมใจกันไม่สักการะไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาเรา แต่ภิกษุพรรคพวกเราจักสักการะ เคารพนับถือ บูชาเรา, ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนามองเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่๔ นี้ จึงยินดีด้วยการทำลายสงฆ์
ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้บาปหนาเล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๔ ประการนี้แล
ย่อมยินดีด้วยการทำลายสงฆ์”
๒. อาปัตติภยสูตร
ว่าด้วยความกลัวต่ออาบัติ ๔ ประการ
{๒๔๔} [๒๔๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายความกลัวต่ออาบัติมี ๔ ประการนี้๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) เปรียบเหมือนพวกเจ้าหน้าที่จับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงตัวแก่
พระราชาแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอพระองค์จงทรงลงอาญาตามที่ทรงประสงค์แก่โจรคนนี้เถิด,พระราชาพึงรับสั่งให้ลงโทษโจรนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงไปมัดโจรนี้ไพล่หลังให้มั่นด้วยเชือกที่เหนียว แล้วใช้มีดโกนกล้อนหัวเสีย จงตีฆ้องตีกลองพาตระเวนไปตามถนน ตามทางสี่แยก ให้ออกทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงตัดศีรษะเสียด้านทิศใต้ของเมือง, พวกเจ้าหน้าที่จึงใช้เชือกที่เหนียวมัดโจรนั้นไพล่หลังอย่างมั่นคง แล้วใช้มีดโกนกล้อนหัว ตีฆ้องตีกลองพาตระเวนไปตามถนน ตามทางสี่แยก พาออกทางประตูด้านทิศใต้ แล้วตัดศีรษะเสียด้านทิศใต้ของเมือง ในที่นั้นมีชายคนหนึ่งยืนอยู่ข้างถนนคิดอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย คนผู้นี้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงถูกตัดหัวหนอ จึงถูกพวกเจ้าหน้าที่ใช้
เชือกที่เหนียวมัดไพล่หลังอย่างมั่นคง แล้วใช้มีดโกนกล้อนหัว ตีฆ้องตีกลองพาตระเวนไปตามถนน ตามทางสี่แยก พาออกทางประตูด้านทิศใต้ แล้วตัด
ศีรษะเสียด้านทิศใต้ของเมือง เขาไม่ควรทำบาปกรรมที่มีโทษถึงถูกตัดหัวเห็นปานนี้เลยหนอ, ดังนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีบางรูปเข้าไปตั้งสัญญาคือความกลัวอันแรงกล้าอย่างนั้นไว้ในธรรมคือปาราชิกทั้งหลาย ข้อนั้นเป็นอันหวังได้ว่า ‘ผู้ที่ยังไม่ต้องธรรมคือปาราชิกก็จักไม่ต้อง หรือผู้ที่ต้องไปแล้วก็จักทำคืนตามธรรม’
(๒) เปรียบเหมือนบุรุษนุ่งผ้าดำ สยายผม ห้อยสากไว้ที่คอ เข้าไปหา
หมู่มหาชนแล้วประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงต้องห้อยสาก ท่านทั้งหลายพอใจให้ข้าพเจ้าทำสิ่งใดข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น’ ดังนี้ ในที่นั้นมีชายคนหนึ่งยืนอยู่ข้างถนนคิดอย่างนี้ว่า‘เจ้าข้าเอ๋ย บุรุษผู้นี้ได้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงถูกห้อยสากหนอ เขาจึงนุ่งผ้าดำ สยายผม ห้อยสากไว้ที่คอ เข้าไปหาหมู่มหาชนแล้วประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงต้องห้อยสาก ท่านทั้งหลายพอใจให้ข้าพเจ้าทำสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น’ดังนี้ เขาไม่ควรทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงต้องห้อยสากเลยหนอ, แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีบางรูปเข้าไปตั้งสัญญาคือความกลัวอันแรงกล้าอย่างนั้นไว้ในธรรมคือสังฆาทิเสสทั้งหลายข้อนั้นเป็นอันหวังได้ว่า ‘ผู้ที่ยังไม่ต้องธรรมคือสังฆาทิเสสก็จักไม่ต้อง หรือผู้ที่ต้องไปแล้วก็จักทำคืนตามธรรม’
(๓) เปรียบเหมือนบุรุษนุ่งผ้าดำ สยายผม ห้อยห่อขี้เถ้าไว้ที่คอ เข้าไปหาหมู่มหาชนแล้วประกาศอย่างนี้ว่า‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ทำ
บาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงต้องห้อยห่อขี้เถ้า ท่านทั้งหลายพอใจให้
- ๑ทำคืนตามธรรม สำหรับอาบัติปาราชิก คือการสละภาวะภิกษุตามสมควรแก่โทษหรือดำรงอยู่ในภูมิสามเณร (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
- ๒ทำคืนตามธรรม สำหรับอาบัติสังฆาทิเสส คือการประพฤติวุฏฐานวิธี หรือระเบียบปฏิบัติสำหรับออกจากอาบัติสังฆาทิเสส มีการอยู่ปริวาส เป็นต้น (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
ข้าพเจ้าทำสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น, ดังนี้ ในที่นั้น มีชายคนหนึ่งยืนอยู่ข้างถนนคิดอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย บุรุษผู้นี้ได้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงถูกห้อยห่อขี้เถ้าหนอ เขาจึงนุ่งผ้าดำ สยายผม ห้อยห่อขี้เถ้าไว้ที่คอ เข้า
ไปหาหมู่มหาชนแล้วประกาศอย่างนี้ว่า‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้า
ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ มีโทษถึงต้องห้อยห่อขี้เถ้า ท่านทั้งหลายพอใจให้ข้าพเจ้าทำสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น, ดังนี้ เขาไม่ควรทำบาปกรรม ที่น่าตำหนิมีโทษถึงต้องห้อยห่อขี้เถ้าเลยหนอ, แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีบางรูปเข้าไปตั้งสัญญาคือความกลัวอันแรงกล้าอย่างนั้นไว้ในธรรมคือปาจิตตีย์ทั้งหลาย ข้อนั้นเป็นอันหวังได้ว่า‘ผู้ที่ยังไม่ต้องธรรมคือปาจิตตีย์ก็จักไม่ต้อง หรือผู้ที่ต้องไปแล้วก็จักทำคืนตามธรรม,
(๔) เปรียบเหมือนบุรุษนุ่งผ้าดำ สยายผม เข้าไปหาหมู่มหาชนแล้วพึง
กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ ควรแก่การต่อว่า ท่านทั้งหลายพอใจให้ข้าพเจ้าทำสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น, ในที่นั้น มีชายคนหนึ่งยืนอยู่ข้างถนนคิดอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย บุรุษผู้นี้ได้ทำบาปกรรมที่น่าตำหนิควรแก่การต่อว่า เขาจึงนุ่งผ้าดำ สยายผม เข้าไปหาหมู่มหาชนแล้วประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ ควรแก่การต่อว่า ท่านทั้งหลายพอใจให้ข้าพเจ้าทำสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น, เขาไม่ควรทำบาปกรรมที่น่าตำหนิ ควรแก่การต่อว่าเลยหนอ, แม้ฉันใดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีบางรูปเข้าไปตั้งสัญญาคือความกลัวอันแรงกล้าอย่างนั้นไว้ในธรรมคือปาฏิเทสนียะทั้งหลายข้อนั้นเป็นอันหวังได้ว่า ‘ผู้ที่ยังไม่ต้องธรรมคือปาฏิเทสนียะก็จักไม่ต้อง หรือผู้ที่ต้องไปแล้วก็จักทำคืนตามธรรม,
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความกลัวต่ออาบัติมี ๔ ประการนี้แล,,
- ๑ทำคืนตามธรรม สำหรับอาบัติปาจิตตีย์เป็นต้น คือเทสนาวิธี การแสดงอาบัติหรือการปลงอาบัติ (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
๓. สิกขานิสังสสูตร
ว่าด้วยอานิสงส์การอยูประพฤติพรหมจรรย์
{๒๔๕} [๒๔๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ซึ่งมีสิกขาเป็นอานิสงส์ มีปัญญาเป็นยอด มีวิมุตติเป็นแก่น มีสติเป็นอธิปไตย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พรหมจรรย์มีสิกขาเป็นอานิสงส์อย่างไร คือ
สิกขาคืออภิสมาจาร เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลายในธรรมวินัยนี้เพื่อความเลื่อมใสของผู้ที่ยังไม่เลื่อมใส เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของผู้ที่เลื่อมใสแล้ว สิกขาคืออภิสมาจาร เราบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความเลื่อมใสของผู้ที่ยังไม่เลื่อมใส เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของผู้ที่เลื่อมใสแล้วด้วยประการใด ๆสาวกนั้นเป็นผู้มีปกติไม่ทำสิกขานั้นให้ขาด ไม่ทำให้ทะลุ ไม่ทำให้ด่าง ไม่
ทำให้พร้อย ย่อมสมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายด้วยประการนั้น ๆ
อีกข้อหนี่ง ภิกษุทั้งหลาย สิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เราบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวงสิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เราบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลาย เพื่อ
- ๑สิกขาคืออภิสมาจาร (อภิสมาจาริกสิกขา) สิกขาคือความประพฤติอันยิ่งหรือความประพฤติชั้นสูงหมายถึงหลักการศึกษาอบรมในฝ่ายขนบธรรมเนียมที่จะชักนำความประพฤติความเป็นอยู่ของพระสงฆ์ให้ดีงามมีคุณยิ่งขึ้นไปเป็นชื่อของศีลที่ทรงบัญญัติให้ภิกษุสงฆ์ประพฤติด้วยอำนาจวัตรปฏิบัติต่าง ๆ ได้แก่ สิกขาบทนอกพระปาติโมกข์ที่เกี่ยวกับระเบียบปฏิบัติอันดีงามของสงฆ์ โดยสงฆ์ไม่ต้องยกขึ้นแสดงทุกครึ่งเดือนเหมือนกับอาทิพรหมจริยกสิกขาซึ่งเป็นสิกขาบทที่มาในพระปาติโมกข์ หรือได้แก่ คัมภีร์ขันธกะและปริวาร (พระบาลีวินัยปิฎกเล่ม ๔- ๘) ซึ่งจัดเป็นอภิวินัย หรืออุดมสิกขา (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔, ที.ปา.อ. ๒๔๗)
- ๒สิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ (อาทิพรหมจริยกสิกขา) หมายถึงหลักการศึกษาอบรมหรือข้อปฏิบัติเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ที่ทรงบัญญัติไว้เป็นพุทธอาณาเพื่อป้องกันความประพฤติเสียหายและวางโทษแก่ภิกษุหรือภิกษุณีผู้ล่วงละเมิดโดยปรับอาบัติหนักบัาง เบาบ้าง ได้แก่ สิกขาบทที่มาในพระปาติโมกข์ หรือได้แก่ คัมภีร์มหาวิภังค์และภิกขุนีวิภังค์ (พระบาลีวินัยปิฎกเล่ม ๑-๓) ในที่นี้มุ่งถึงมหาศีล ๔ หรือปาราชิก ๔ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
ความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวงด้วยประการใด ๆ สาวกนั้นเป็นผู้มีปกติไม่ทำสิกขานั้นให้ขาด ไม่ทำให้ทะลุ ไม่ทำให้ด่าง ไม่ทำให้พร้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายด้วยประการนั้น ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
พรหมจรรย์มีสิกขาเป็นอานิสงส์อย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พรหมจรรย์มีปัญญาเป็นยอดอย่างไร คือ ธรรม
ทั้งหลาย เราแสดงไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายในธรรมวินัยนี้เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง ธรรมทั้งหลายเราแสดงไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวงด้วยประการใด ๆ ธรรมทั้งหมดนั้น สาวกก็ได้พิจารณาแล้วด้วยปัญญาด้วยประการนั้น ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพรหมจรรย์มีปัญญาเป็นยอดอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พรหมจรรย์มีวิมุตติเป็นแก่นอย่างไร ดูก่อนภิกษุ
ทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายเราแสดงไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายในธรรมวินัยนี้เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง ธรรมทั้งหลายเราแสดงไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลายเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวงด้วยประการใด ๆ ธรรมทั้งหมดนั้นสาวกก็ได้สัมผัสแล้วด้วยวิมุตติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพรหมจรรย์มีวิมุตติเป็นแก่นอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พรหมจรรย์มีสติเป็นอธิปไตยอย่างไร คือ สติ
อันภิกษุตั้งไว้ดีแล้วในภายในทีเดียวว่า ‘เราจักบำเพ็ญอภิสมาจาริกสิกขาที่ยัง
ไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ หรือว่าจักอนุเคราะห์อภิสมาจาริกสิกขาที่บริบูรณ์แล้ว
ไว้ด้วยปัญญาในฐานะนั้น ๆ’ ดังนี้บ้าง สติอันภิกษุตั้งไว้ดีแล้วในภายในทีเดียวว่า ‘เราจักบำเพ็ญสิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ หรือว่าจักอนุเคราะห์สิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่
- ๑ธรรมทั้งหลาย ในที่นี้หมายถึงธรรมคืออริยสัจ ๔ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
- ๒สัมผัสแล้วด้วยวิมุตติ หมายถึงบรรลุความหลุดพ้นด้วยอรหัตตผลวิมุตติ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๔๔๔)
บริบูรณ์แล้วไว้ด้วยปัญญาในฐานะนั้น ๆ' ดังนี้บ้าง สติอันภิกษุตั้งไว้ดีแล้วในภายในทีเดียวว่า ‘เราจักพิจารณาธรรมที่เรายังไม่ได้พิจารณาแล้วด้วยปัญญาหรือว่าจักอนุเคราะห์ธรรมที่เราได้พิจารณาแล้วด้วยปัญญาในฐานะนั้น ๆ’ ดังนี้บ้าง สติอันภิกษุตั้งไว้ดีแล้วในภายในทีเดียวว่า ‘เราจักสัมผัสธรรมที่เรายังไม่ได้สัมผัสด้วยวิมุตติ หรือว่าจักอนุเคราะห์ธรรมที่เราได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาในฐานะนั้น ๆ, ดังนี้บ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์มีสติเป็นอธิปไตยอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เรากล่าวว่า ‘เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ซึ่ง
มีสิกขาเป็นอานิสงส์ มีปัญญาเป็นยอด มีวิมุตติเป็นแก่น มีสติเป็นอธิปไตย’ดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว”
๔. เสยยาสูตร
ว่าด้วยการนอน ๔ อย่าง
{๒๔๖} [๒๔๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไสยาคือการนอนมี ๔ อย่างนี้ ไสยา๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
(๑) เปตไสยา นอนแบบคนตาย
(๒) กามโภคีไสยา นอนแบบคฤหัสถ์
(๓) สีหไสยา นอนแบบราชสีห์
(๔) ตถาคตไสยา นอนแบบตถาคต
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เปตไสยาเป็นไฉน คือ คนตายโดยมากนอนหงายนี้เราเรียกว่าเปตไสยา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กามโภคีไสยาเป็นไฉน คือ คฤหัสถ์โดยมาก
นอนตะแคงซ้าย นี้เราเรียกว่ากามโภคีไสยา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สีหไสยาเป็นไฉน คือ สีหมฤคราชนอนตะแคง
ข้างขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า สอดหางไว้ระหว่างโคนขา มันตื่นขึ้นแล้วยืดกายส่วนหน้า เหลียวดูกายส่วนหลัง ถ้ามันเห็นความผิดแปลกหรือความผิดปกติแห่งร่างกาย มันย่อมเสียใจด้วยสาเหตุนั้น แต่ถ้ามันไม่เห็นอะไรผิดแปลกหรือผิดปกติ มันย่อมดีใจด้วยสาเหตุนั้น นี้เราเรียกว่าสีหไสยา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตถาคตไสยาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าปฐมฌาน ... เข้าจตุตถฌานอยู่ นี้เราเรียกว่าตถาคตไสยา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไสยาคือการนอนมี ๔ อย่างนี้แล”
๕. ถูปารหสูตร
ว่าด้วยถูปารหบุคคล ๔ ประเภท
{๒๔๗} [๒๔๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายถูปารหบุคคลคือผู้ควรแก่การสร้างสถูปให้มี ๔ ประเภทนี้ ถูปารหบุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
(๒) พระปัจเจกพุทธเจ้า (๓) สาวกของพระตถาคต(
(๔) พระเจ้าจักรพรรดิ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถูปารหบุคคลมี ๔ ประเภทนี้แล”
๖. ปัญญาวุฑฒิสูตร
ว่าด้วยธรรมเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ๔ ประการ
[๒๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความ
เจริญแห่งปัญญา ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) สัปปุริสสังเสวะ การคบสัตบุรุษ
(๒) สัทธัมมัสสวนะ การฟังคำสั่งสอนของท่าน
(๓) โยนิโสมนสิการ การทำไว้ในใจโดยแยบคาย
(๔) ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญ
แห่งปัญญา”
๗. พหุการสูตร
ว่าด้วยธรรมมีอุปการะมากแก่มนุษย์ ๔ ประการ
{๒๔๙} [๒๔๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการ เป็นธรรมมีอุปการะมากแก่มนุษย์ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) สัปปุริสสังเสวะ การคบสัตบุรุษ
(๒) สัทธัมมัสสวนะ การฟังคำสั่งสอนของท่าน
(๓) โยนิโสมนสิการ การทำไว้ในใจโดยแยบคาย
(๔) ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แลเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่
มนุษย์”
๘. ปฐมโวหารสูตร
ว่าด้วยโวหารแบบอนารยชน ๔ ประการ
{๒๕๐} [๒๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอนารยชนมี ๔ ประการนี้โวหาร ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้เห็นว่าได้เห็น
(๒) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้ยินว่าได้ยิน
(๓) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้ทราบว่าได้ทราบ
(๔) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้รู้ว่าได้รู้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอนารยชนมี ๔ ประการนี้แล,,
๙. ทุติยโวหารสูตร
ว่าด้วยโวหารแบบอารยชน ๔ ประการ
{๒๕๑} [๒๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอารยชนมี ๔ ประการนี้ โวหาร๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้เห็นว่าไม่ได้เห็น
(๒) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้ยินว่าไม่ได้ยิน
(๓) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้ทราบว่าไม่ได้ทราบ
(๔) พูดถึงสิ่งที่ไม่ได้รู้ว่าไม่ได้รู้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอารยชนมี ๔ ประการนี้แล”
๑๐. ตติยโวหารสูตร
ว่าด้วยโวหารแบบอนารยชน ๔ ประการ
{๒๕๒} [๒๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอนารยชนมี ๔ ประการนี้โวหาร ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พูดถึงสิ่งที่ได้เห็นว่าไม่ได้เห็น
(๒) พูดถึงสิ่งที่ได้ยินว่าไม่ได้ยิน
(๓) พูดถึงสิ่งที่ได้ทราบว่าไม่ได้ทราบ
(๔) พูดถึงสิ่งที่ได้รู้ว่าไม่ได้รู้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอนารยชนมี ๔ ประการนี้แล”
๑๑. จตุตถโวหารสูตร
ว่าด้วยโวหารแบบอารยชน ๔ ประการ
{๒๕๓} [๒๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอารยชนมี ๔ ประการนี้โวหาร ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) พูดถึงสิ่งที่ได้เห็นว่าได้เห็น
(๒) พูดถึงสิ่งที่ได้ยินว่าได้ยิน
(๓) พูดถึงสิ่งที่ได้ทราบว่าได้ทราบ
(๔) พูดถึงสิ่งที่ได้รู้ว่าได้รู้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โวหารแบบอารยชนมี ๔ ประการนี้แล”
จบ อาปัตติภยวรรคที่ ๕
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. สังฆเภทกสูตร ๒. อาปัตติภยสูตร
๓. สิกขานิสังสสูตร ๔. เสยยาสูตร
๕. ถูปารหสูตร ๖. ปัญญาวุฑฒิสูตร
๗. พหุการสูตร ๘. ปฐมโวหารสูตร
๙. ทุติยโวหารสูตร ๑๐. ตติยโวหารสูตร
๑๑. จตุตถโวหารสูตร
จบ ปัญจมปัณณาสก์
(๒๖) ๖. อภิญญาวรรค
๑. อภิญญาสูตร
ว่าด้วยธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญา ๔ ประการ
{๒๕๔} [๒๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีธรรม ๔ ประการนี้ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงกำหนดรู้ไว้
(๒) ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงละเสีย
(๓) ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงให้เจริญ
(๔) ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงทำให้แจ่มแจ้ง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงกำหนดรู้ไว้เป็น
ไฉน คือ อุปาทานขันธ์ ๕ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงกำหนดรู้ไว้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงละเสียเป็นไฉน
คือ อวิชชาและภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงละเสีย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงให้เจริญเป็นไฉน
คือ สมถะและวิปัสสนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมที่รู้ยิ่งด้วย
ปัญญาแล้วพึงให้เจริญ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงทำให้แจ่มแจ้งเป็น
ไฉน คือ วิชชาและวิมุตติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมที่รู้ยิ่งด้วยปัญญาแล้วพึงทำให้แจ่มแจ้ง
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีธรรม ๔ ประการนี้แล”
จบ ๕. อาปัตติภยวรรค