พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · ธรรมิกวรรค
๕. สันทิฏฐิกสูตร ที่ ๑
เล่ม ๒๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๑๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๒ ในธรรมิกวรรคมี ๔ ฉบับ
๕. ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสุตฺต
๕. ปฐมสันทิฏฐิกสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วยตนเอง สูตรที่ ๑
ว่าด้วยธรรมที่ผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วยตนเอง สูตรที่ ๑
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ ธรรมิกวรรค สันทิฏฐิกสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๒ หน้า ๓๔๑–๓๔๒ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๒ หน้า ๕๑๔–๕๑๕
อถ โข โมฬิยสีวโก (๑) ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ “สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม”ติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปนยิโก (๒) ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ?
เตนหิ สีวก ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามิ, ยถา เต ขเมยฺย. ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ สีวก? สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ “อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ”ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ “นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ”ติ ปชานาสีติ. เอวํ ภนฺเต. ยํ โข ตฺวํ สีวก สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ “อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ”ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ “นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ”ติ ปชานาสิ. เอวมฺปิ โข สีวก สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ ฯเปฯ
ตํ กึ มญฺญสิ สีวก? สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โทสํ ฯเปฯ สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหํ ฯเปฯ สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภธมฺมํ ฯเปฯ สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โทสธมฺมํ ฯเปฯ สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ “อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม”ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ “นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม”ติ ปชานาสีติ. เอวํ ภนฺเต. ยํ โข ตฺวํ สีวก สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ “อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม”ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ “นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม”ติ ปชานาสิ. เอวมฺปิ โข สีวก สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปนยิโก ๑ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ.
อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต ฯเปฯ อุปาสกํ มํ ภนฺเต ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ. ปญฺจมํ.
- ๑ม. โมฬิสีวโก
- ๒ฉ.ม. โอปเนยฺยิโก
ครั้งนั้น โมฬิยสีวกปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้สนทนาปราศัย พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสว่า ‘ธรรมอันผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วย ตนเอง ธรรมอันผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วยตนเอง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอันผู้ ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา ในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ย่อมมีด้วยเหตุเพียงไรหนอ”พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สีวกะ ถ้าอย่างนั้น เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงพยากรณ์เรื่องนั้นตามสมควรแก่ท่าน สีวกะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร ท่านรู้ชัดโลภะที่มีอยู่ภายในว่า ‘โลภะมีอยู่ภายในเรา’ รู้ชัดโลภะที่ไม่มีอยู่ภายในว่า ‘โลภะไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือไม่”
สีวกปริพาชกกราบทูลว่า “รู้ชัด พระพุทธเจ้าข้า”
“สีวกะ การที่ท่านรู้ชัดโลภะที่มีอยู่ภายในว่า ‘โลภะมีอยู่ภายในเรา’ รู้ชัดโลภะที่ ไม่มีอยู่ภายในว่า ‘โลภะไม่มีอยู่ภายในเรา’ อย่างนี้แลคือธรรมอันผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัด ด้วยตนเอง ฯลฯ
สีวกะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร ท่านรู้ชัดโทสะที่มีอยู่ภายใน ฯลฯ โมหะ ที่มีอยู่ภายใน ฯลฯ ธรรมที่ประกอบด้วยโลภะที่มีอยู่ภายใน ฯลฯ ธรรมที่ประกอบด้วยโทสะที่มีอยู่ภายใน ฯลฯ รู้ชัดธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่มีอยู่ในภายในว่า ‘ธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่มีอยู่ภายในเรา’ รู้ชัดธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่ไม่มีอยู่ ภายในว่า ‘ธรรมที่ประกอบด้วยโมหะไม่มีอยู่ภายในเรา’ หรือไม่”สีวกปริพาชกกราบทูลว่า “รู้ชัด พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สีวกะ การที่ท่านรู้ชัดธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่มี อยู่ภายในว่า ‘ธรรมที่ประกอบด้วยโมหะมีอยู่ภายในเรา’ รู้ชัดธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่ไม่มีอยู่ภายในว่า ‘ธรรมที่ประกอบด้วยโมหะไม่มีอยู่ภายในเรา’ อย่างนี้แล คือธรรมอันผู้ปฏิบัติพึงเห็นชัดด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”สีวกปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ฯลฯ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”
ปฐมสันทิฏฐิกสูตรที่ ๕ จบ
- ๑ดูเชิงอรรถที่ ๑ ฉักกนิบาต ข้อ ๑๐ หน้า ๔๒๒ ในเล่มนี้
จบ ๕. สันทิฏฐิกสูตร ที่ ๑