พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · อนุตตริยวรรค
๑๐. อนุตตริยสูตร
เล่ม ๒๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๐๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในอนุตตริยวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อนุตตริยวรรค อนุตตริยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๔๖๘–๔๗๒
๑๐. อนุตตริยสูตร
ว่าด้วยอนุตตริยะ (สิ่งที่ยอดเยี่ยม) ๖
{๓๐๑} [๓๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุตตริยะ มี ๖ ประการนี้ ๖ ประการคือ อะไรบ้าง คือ
(๑) ทัสสนานุตตริยะ (๒) สวนานุตตริยะ
(๓) ลาภานุตตริยะ (๔) สิกขานุตตริยะ
(๕) ปาริจริยานุตตริยะ (๖) อนุสสตานุตตริยะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทัสสนานุตตริยะเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนใน โลกนี้ย่อมไปเพื่อดูช้างแก้วบ้าง ม้าแก้วบ้าง แก้วมณีบ้าง เพื่อดูของใหญ่ ของเล็ก หรือเพื่อดูสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การดูนั้นมีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการดูนี้นั้นแลเป็น การดูที่ยังต่ำ เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ประเสริฐ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่ง ไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต การเห็นนี้ของ ผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการเห็นทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่ง สัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่ง ทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคล ผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งไป เพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้เราเรียกว่าทัสสนานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะเป็นดังนี้
- ๑อนุตตริยะ ดูความหมายที่เชิงอรรถข้อ ๘ (อนุตตริยสูตร ฉักกนิบาต) หน้า ๔๑๖ ในเล่มนี้
ก็สวนานุตตริยะเป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมไปเพื่อฟังเสียงกลองบ้าง เสียงพิณบ้าง เสียงเพลงขับบ้าง เพื่อฟังเสียงสูง ๆ ต่ำ ๆ หรือเพื่อ ฟังธรรมของสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การฟังนี้มีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการฟังนี้นั้นเป็นการฟังที่ยังต่ำ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต การฟังนี้ของผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการฟังทั้งหลาย ย่อมเป็นไป เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย ... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน
ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งไปเพื่อฟังธรรมของพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้ เราเรียกว่าสวนานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะเป็นดังนี้ก็ลาภานุตตริยะเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมได้ลาภคือบุตรบ้าง ภรรยาบ้าง ทรัพย์บ้าง ได้ลาภมากบ้าง น้อยบ้าง หรือได้ศรัทธา ในสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การได้ นี้มีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการได้นี้นั้นเป็นการได้ที่ยังต่ำ ... ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น
มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งได้ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต การได้นี้ ของผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการได้ทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่ง สัตว์ทั้งหลาย ... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคล ผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งได้ ศรัทธาในพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้เราเรียกว่าลาภานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะเป็นดังนี้ก็สิกขานุตตริยะเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมศึกษาศิลปะ เกี่ยวกับช้างบ้าง ม้าบ้าง รถบ้าง ธนูบ้าง ดาบบ้าง ศึกษาศิลปะชั้นสูง ชั้นต่ำบ้าง หรือศึกษาต่อสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อน
ภิกษุทั้งหลาย การศึกษานี้มีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการศึกษานั้น เป็นการศึกษาที่ยังต่ำ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มี ความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งศึกษาอธิศีลบ้าง อธิจิตบ้าง อธิปัญญาบ้างในธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว การศึกษานี้ ของผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการศึกษาทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์ แห่งสัตว์ทั้งหลาย ... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคล ผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่ง ศึกษาอธิศีลบ้าง อธิจิตบ้าง อธิปัญญาบ้างในธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศ
แล้ว นี้เราเรียกว่าสิกขานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ สิกขานุตตริยะเป็นดังนี้ก็ปาริจริยานุตตริยะเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมบำรุงกษัตริย์บ้าง สมณะบ้าง พราหมณ์บ้าง คฤหบดีบ้าง บำรุงคนชั้นสูงชั้นต่ำบ้าง หรือบำรุงสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบำรุงนี้นั้นมีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการบำรุงนั้นเป็นการบำรุง ที่ยังต่ำ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มี ศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งบำรุงพระตถาคตหรือสาวกของพระ ตถาคต การบำรุงนี้ของผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการบำรุงทั้งหลาย
ย่อมเป็น ไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย ... เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งบำรุงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้เรา เรียกว่าปาริจริยานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภานุตตริยะ สิกขานุตตริยะ ปาริจริยานุตตริยะเป็นดังนี้ก็อนุสสตานุตตริยะเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมระลึกถึง การได้บุตรบ้าง ภรรยาบ้าง ทรัพย์บ้าง ระลึกถึงการได้ของใหญ่ของเล็กบ้าง หรือระลึกถึงสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
การระลึกนี้มีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการระลึกนี้นั้นเป็นการระลึก ที่ยังต่ำ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งระลึกถึงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต การระลึกถึงนี้ของผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการระลึกถึงทั้งหลาย ย่อม เป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งระลึกถึงพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้เราเรียกว่าอนุสสตานุตตริยะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุตตริยะมี ๖ ประการนี้แล”
ภิกษุเหล่าใดได้ทัสสนานุตตริยะ สวนานุตตริยะ ลาภา
นุตตริยะ ยินดีในสิกขานุตตริยะ เข้าไปตั้งปาริจริยา
นุตตริยะ เจริญอนุสสตานุตตริยะอันประกอบด้วยวิเวก เป็น
แดนเกษม ให้ถึงอมตธรรม เป็นผู้บันเทิงในความไม่ประมาท
มีปัญญารักษาตน สำรวมในศีล ภิกษุเหล่านั้นแลย่อมรู้ชัด
ซึ่งนิพพานอันเป็นที่ดับทุกข์ตามกาลอันควร
จบ อนุตตริยวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. สามกสูตร ๒. อปริหานิยสูตร
๓. ภยสูตร ๔. หิมวันตสูตร
๕. อนุสสติฏฐานสูตร ๖. มหากัจจานสูตร
๗. ปฐมสมยสูตร ๘. ทุติยสมยสูตร
๙. อุทายีสูตร ๑๐. อนุตตริยสูตร
๔.เสขปริหานิยวรรค
๑. เสขสูตร
ว่าด้วยธรรมที่เป็นไปเพื่อความเสื่อมและไม่เสื่อมของพระเสขะ ๖
{๓๐๒} [๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความ เสื่อมแก่ภิกษุผู้เสขะ ธรรม ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) ความเป็นผู้ยินดีในการงาน
(๒) ความเป็นผู้ยินดีในการคุย
(๓) ความเป็นผู้ยินดีในการหลับ
(๔) ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ
(๕) ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
(๖) ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม แก่ภิกษุผู้เสขะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลายธรรม ๖ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อม แก่ภิกษุผู้เสขะ ธรรม ๖ ประการ คืออะไรบ้าง คือ(๑) ความเป็นผู้ไม่ยินดีในการงาน
(๒) ความเป็นผู้ไม่ยินดีในการคุย
(๓) ความเป็นผู้ไม่ยินดีในการหลับ
(๔) ความเป็นผู้ไม่ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ
(๕) ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
(๖) ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลายธรรม ๖ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความ ไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เสขะ”
จบ ๑๐. อนุตตริยสูตร