พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · อนุตตริยวรรค
๕. อนุสสติฏฐานสูตร
เล่ม ๒๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๙๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในอนุตตริยวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อนุตตริยวรรค อนุสสติฏฐานสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๔๕๔–๔๕๖
(๑) เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาธิ
(๒) เป็นผู้ฉลาดในการตั้งอยู่แห่งสมาธิ
(๓) เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ
(๔) เป็นผู้ฉลาดในความพร้อมมูลแห่งสมาธิ
(๕) เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ
(๖) เป็นผู้ฉลาดในอภินิหารแห่งสมาธิ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ประการนี้แล พึงทำลายขุนเขาหิมวันต์ก็ยังได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงอวิชชาอันลามกเล่า
๕. อนุสสติฏฐานสูตร
ว่าด้วยอนุสสติฏฐาน ๖ ประการ
{๒๙๖} [๒๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐาน มี ๖ ประการนี้ อนุสสติฏฐาน ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือดูก่อนภิกษุทั้งหลายอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ระลึกถึงตถาคตอยู่ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ... ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงตถาคตอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไป จากความอยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้เป็นชื่อของกามคุณ ๕ สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะทำพุทธานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้
- ๑อนุสสติฏฐาน พึงดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๙ (อนุสสติฏฐานสูตร อาหุเนยยวรรค ปฐมปัณณาสก์ ฉักกนิบาต) หน้า ๔๑๗ ในเล่มนี้
อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมอยู่ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว ... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระธรรมอยู่ สมัยนั้นจิตของ พระอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ เพราะทำธัมมานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ว่า ‘พระ สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ... เป็นเนื้อนาบุญของ ชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึก ถึงพระสงฆ์อยู่
สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์ บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะทำสังฆานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วย ประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงศีลของตนอันไม่ขาด ... เป็นไปเพื่อสมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงศีลอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะทำสีลานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงจาคะของตนอยู่ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ
เราได้ดีแล้วหนอ ... ควรแก่การขอ ยินดีในการจำแนกทาน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงจาคะอยู่ สมัย นั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อม บริสุทธิ์ได้เพราะทำจาคานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดา เหล่าจาตุมหาราชมีอยู่ เทวดาเหล่าดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาเหล่ายามามีอยู่ เทวดา เหล่าดุสิตมีอยู่ เทวดาเหล่านิมมานรดีมีอยู่ เทวดาเหล่าปรนิมมิตวสวัตดี มีอยู่ เทวดาเหล่าพรหมกายิกามีอยู่ เทวดาที่สูงกว่านั้นมีอยู่ เทวดาเหล่านั้น
ประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น ศรัทธา เช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด ด้วยสุตะ เช่นใด ด้วยจาคะเช่นใด ด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่ เทวดาชั้นนั้น ศีล สุตะ จาคะ ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกย่อมระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญา ของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะ กลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้เป็นชื่อของกามคุณ ๕ สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ เพราะทำเทวตานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐานมี ๖ ประการนี้แล”
๖. มหากัจจานสูตร
ว่าด้วยอนุสสติสำหรับพระอริยสาวก
{๒๙๗} [๒๖] ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหากัจจานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหากัจจานะแล้ว ท่าน พระมหากัจจานะได้กล่าวดังนี้ว่า
“น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้ทรงบรรลุถึงโอกาสในที่คับแคบ คืออนุสสติฏฐาน ๖ ประการ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงโสกปริเทวะ
- ๑โอกาส ในที่นี้หมายถึงอนุสสติฐาน ๖ ในที่คับแคบ หมายถึงกามคุณ ๕ (องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๑๐)
จบ ๕. อนุสสติฏฐานสูตร