arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ · พราหมณวรรค

ติกรรณสูตร

เล่ม ๒๐

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๙๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในพราหมณวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ พราหมณวรรค ติกรรณสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๒๕๓–๒๕๙

หน้า ๒๕๓

๘. ติกัณณสูตร

ว่าด้วยวิชชา ๓ ของพราหมณ์และของพุทธ

{๔๙๘} [๙๑๕] ครั้งนั้นแล ติกัณณพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกล่าวสรรเสริญคุณของพราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ ต่อพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ เป็นอย่างนี้ พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ เป็นเช่นนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนพราหมณ์ พวกพราหมณ์ย่อมบัญญัติพราหมณ์ว่าได้วิชชา ๓ ไว้อย่างไร”

“พระโคดมผู้เจริญ พราหมณ์ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีมาตลอด ๗ ชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เป็นผู้รู้จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาส

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อุภโตสุชาต เกิดมาดีทั้งสองฝ่าย หมายความว่า มีสกุลสูง เป็นเชื้อสายวรรณะนั้นต่อเนื่องกันมาโดยตลอดทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่พวกพราหมณ์และกษัตริย์บางวงศ์ถือเป็นสำคัญมาก (นัย ม.ม.อ. ๒๙๙, ที.สี.อ. ๒๕๒)
  2. ๒ไตรเพท พระเวท ๓ เป็นคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์สูงสุดของศาสนาพราหมณ์ (ฮินดู)ได้แก่ (๑) ฤคเวท หรือ อิรุเวท ประมวลบทสวดสรรเสริญเทพเจ้า (๒) ยชุรเวท ประมวลบทสวดอ้อนวอนในพิธีบูชายัญต่าง ๆ (๓) สามเวท ประมวลบทเพลงขับสำหรับสวดหรือร้องเป็นทำนองในพิธีบูชายัญ ภายหลังเพิ่มอีก ๒ คัมภีร์ คือ อาถรรพเวท และอิติหาส (นัย ที.สี.อ. ๒๒๒, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓)
  3. ๓นิฆัณฑุศาสตร์ ศาสตร์ที่แสดงไวพจน์หรือการใช้ศัพท์แทนแห่งคำศัพท์ที่ยากแก่การเข้าใจ เช่น คำว่า นิฆัณฑุพฤกษ์ เป็นต้นซึ่งปรากฏในพระเวททั้ง ๓ โดยนำมาอธิบายในความหมายให้เข้าใจง่าย เกฏุภศาสตร์ เป็นคัมภีร์มูลกิริยาที่ว่าด้วยกฎเกณฑ์การใช้ถ้อยคำให้เหมาะแก่บทสวดในการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ สำหรับนักกวี อักษรศาสตร์ เป็นศาสตร์ว่าด้วยการเปล่งเสียงให้ถูกต้องตามฐานกรณ์และการอธิบายคำศัพท์โดยอาศัยประวัติและกำเนิดของคำ (ที.สี.อ. ๒๒๒, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓, ที.สี.ฏี. ๓๕๖)
หน้า ๒๕๔

เป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ พระโคดมผู้เจริญ พวกพราหมณ์ย่อมบัญญัติพราหมณ์ว่าได้วิชชา ๓ อย่างนี้แล”

“ดูก่อนพราหมณ์ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติพราหมณ์ว่าได้วิชชา ๓ อย่างหนึ่ง ก็แลผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง”

“พระโคดมผู้เจริญ ผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอย่างไร ดีแล้ว ขอพระองค์โปรดทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ตามที่ผู้ได้วิชชา ๓ มีในอริยวินัย”

“ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ติกัณณพราหมณ์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ หมายถึงนับต่อจากพระเวท ๓ โดยเพิ่ม อาถรรพเวท คัมภีร์ประมวลคาถาอาคมต่าง ๆ เป็นที่ ๔ และอิติหาส ซึ่งเป็นคัมภีร์ว่าด้วยประวัติศาสตร์หรือพงศาวดารเรื่องเล่าเก่า ๆ ที่มักจะเริ่มต้นด้วยคำว่า ‘สิ่งนี้ได้เป็นมาอย่างนี้’ นับเป็นคัมภีร์ที่ ๕ (ที.สี.อ. ๒๒๒, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓)
  2. ๒โลกายตศาสตร์ หรือวิตัณฑวาทศาสตร์ (ที.สี.อ. ๒๒๓, ม.ม.อ. ๒๖๒, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓) ศาสตร์ที่มีลักษณะเน้นไปในทางกามสุขัลลิกานุโยคหรือวัตถุนิยม ซึ่งถึอว่าโลกนี้เกิดจากการรวมตัวกันของวัตถุธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม คนเราเกิดมาชาติเดียว ตายแล้วสูญ ไม่มีโลกหน้า จึงควรแสวงหากามสุขเสียแต่วันนี้ พรุ่งนี้เราอาจตาย เป็นต้น ในคัมภีร์ฎีกากล่าวว่า หากคนเรายึดถือศาสตร์นี้ ก็จะไม่มีจิตใจประกอบบุญกุศล (ที.สี.ฏ. ๓๕๗)
  3. ๓ตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ เป็นศาสตร์ที่แสดงเครื่องกำหนดรู้จักมหาบุรุษเช่นพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีประมาณ ๑๒,๐๐๐ คัมภีร์ ซึ่งจำนวน ๑๖,๐๐๐ คาถาว่าด้วยพุทธมนต์ อันเป็นเหตุทำให้รู้จักว่าบุคคลใดจะเป็นพระพุทธเจ้าหรือไม่ (ที.สี.อ. ๒๒๓, ม.ม.อ. ๒๖๒-๒๖๓, องฺ.ติก.อ. ๑๖๓)
  4. ๔อริยวินัย วินัยของพระอริยเจ้า หลักการของพระอริยเจ้า หลักคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๓)
หน้า ๒๕๕

และสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

[๙๑๖] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติก่อนได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตร

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สังวัฏฏวิวัฏฏกัป คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมาก หรือกำหนดระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่งนับเป็นกัปหนึ่ง ซึ่งจัดแบ่งเป็น ๔ ช่วงระยะ หรือ ๔ อสงไขยกัป (ช่วงระยะเวลาที่นานนับไม่ได้) คือ (๑) สังวัฏฏกัป กัปฝ่ายเสื่อม ช่วงระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง นํ้า ไฟ และลม อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น ๑ อสงไขย (๒) สังวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อมอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับเป็น ๑ อสงไขย (๓) วิวัฏฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัวก้าวสู่ความเจริญด้วยสรรพสิ่งเหมือนช่วงก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จน สรรพสัตว์สามารถอาศัยอยู่ได้ ซึ่งก็วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อหมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป ดูรายละเอียดในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒/๕๕) อนึ่ง เกี่ยงกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้เข้าใจความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระนํ้าใหญ่แห่งหนึ่งเต็มไปด้วยนํ้า บุคคลเอาปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง จนนํ้าในสระนั้นแห้ง กระทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ ครั้ง นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)
หน้า ๒๕๖

อย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้ เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ วิชชาข้อแรกเป็นอันเธอได้บรรลุแล้วดังนี้ อวิชชาถูกกำจัดไป วิชชาเกิดขึ้นแทน ความมืดถูกกำจัดไป แสงสว่างเกิดขึ้นแทน เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท

มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วฉะนั้นภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (จุตูปปาตญาณ) เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดีตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑วิชชาข้อแรก หมายถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณ คือญาณที่ทำให้ทราบชัดถึงขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในกาลก่อน หรือญาณที่ทำให้ระลึกชาติก่อนได้ (องฺ.ติก.อ. ๑๖๔)
  2. ๒อบาย ทุคติ วินิบาต นรก คำว่า อบาย หมายถึงภาวะหรือที่อันปราศจากความเจริญ ทุคติ หมายถึงภาวะหรือที่ซึ่งมีแต่ความทุกข์ วินิบาต หมายถึงภาวะหรือที่ขึ๋งสัตว์มีแต่ความพินาศ มีอวัยวะบกพร่อง และปราศจากความสุข นรก หมายถึงภาวะหรือที่อันไม่มีความสุขความเจริญ มีแต่ความเร่าร้อนกระวนกระวาย สามคำแรกเป็นไวพจน์ (คำใช้แทน) ของคำว่า นรก อีกนัยหนึ่ง อบาย หมายถึงกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ทุคติ คือแดนเปรต วินิบาต ได้แก่ พวกอสุรกาย นรก ก็คือ นรกขุมต่าง ๆ เช่นอเวจีมหานรกเป็นต้น (นัย วิ.อ. ๑/๑๖๗, ที.ม.อ. ๙๔,๑๔๖)
หน้า ๒๕๗

ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ วิชชาข้อที่ ๒ เป็นอันเธอได้บรรลุแล้ว ดังนี้ อวิชชาถูกกำจัดไป วิชชาเกิดขึ้นแทน ความมืดถูกกำจัดไป แสงสว่างเกิดขึ้นแทน เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วฉะนั้น[๙๑๗] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป) ย่อมรู้ประจักษ์ ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้เหตุเกิดแห่งอาสวะ นี้ความดับอาสวะ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ’ เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อม

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑วิชชาข้อที่ ๒ หมายถึงจุตูปปาตญาณ หรือ ทิพพจักขุญาณ คือญาณที่ทำให้ทราบชัดถึงการจุติ(ตาย) และการอุบัติ(เกิด)ของสรรพสัตว์ หรือญาณคือทิพยจักษุ ตาทิพย์ (องฺ.ติก.อ. ๑๖๔)
  2. ๒ทุกข์ ได้แก่ ขันธ์ ๕ (คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) ในภูมิทั้ง ๓ (คือ กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ) ยกเว้นตัณหา(ซึ่งรวมอยู่ในสังขาร) ทุกขสมุทัย เหตุให้ทุกข์เกิด ได้แก่ ตัณหา ทุกขนิโรธ ความดับทุกข์ ได้แก่ นิพพาน ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ (ที.สี.อ. ๒๐๒,๓๑๒, ม.มู.อ. ๑/๑๓๗) อาสวะ อาสวสมุทัย อาสวนิโรธ อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา ก็พึงเทียบตามนัยนี้
  3. ๓กามาสวะ อาสวะคือกาม ได้แก่ ความกำหนัดยินดีที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ภวาสวะ อาสวะคือภพ ได้แก่ ความกำหนัดยินดีด้วยอำนาจความพอใจอยู่ในรูปภพและอรูปภพ หรือความติดใจอยู่ในฌานสมาบัติที่ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่าเที่ยง) และอุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ) แม้ทิฏฐาสวะ อาสวะคือทิฏฐิ ก็จัดเข้าในภวาสวะนี้ อวิชชาสวะ อาสวะคืออวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (ม.มู.อ. ๑/๗๔)
หน้า ๒๕๘

มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ วิชชาข้อที่ ๓ เป็นอันเธอได้บรรลุแล้วดังนี้ อวิชชาถูกกำจัดไป วิชชาเกิดขึ้นแทน ความมืดถูกกำจัดไป แสงสว่างเกิดขึ้นแทน เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วฉะนั้น”

จิตของพระโคดมพระองค์ใดผู้มีศีลไม่ลุ่ม ๆ ดอน ๆ

มีปัญญาและมีความเพ่งพินิจ เป็นจิตถึงความชำนาญ

เป็นเอกัคคตา เป็นสมาธิดีแล้ว

พระโคดมพระองค์นั้นแลบัณฑิตกล่าวว่า เป็นผู้

บรรเทาความมืดได้ เป็นนักปราชญ์ ได้วิชชา ๓ ละทิ้งมัจจุ

เกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ ละบาปธรรมได้ทุกอย่างแล้ว

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึงชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๕)
  2. ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี.อ. ๑/๑๖๙, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  3. ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือการทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  4. ๔กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็นจุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  5. ๕วิชชาข้อที่ ๓ หมายถึงอาสวักขยญาณ คือญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป ได้แก่ อรหัตตมรรคญาณ ซึ่งเมี่อเกิดขึ้นย่อมเป็นเหตุให้อาสวะทั้งหลายสิ้นไป (องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
หน้า ๒๕๙

สาวกทั้งหลายย่อมนมัสการพระโคดมพระองค์นั้น ผู้

สมบูรณ์ด้วยวิชชา ๓ ไม่หลงใหลอยู่ ผู้ตรัสรู้แล้ว มีสรีระ

เป็นชาติสุดท้าย

ผู้ใดตรัสรู้ปุพเพนิวาสญาณ เห็นทั้งสวรรค์ทั้งอบาย

บรรลุถึงธรรมเป็นที่สิ้นชาติ เป็นมุนีผู้อยู่จบพรหมจรรย์

เพราะรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง เป็นพราหมณ์ผู้เตวิชชะโดย

วิชชา ๓ นี้ เรากล่าวถึงผู้นั้นว่าเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มิได้กล่าว

ถึงผู้อื่นซึ่งถูกคนอื่น ๆ พูดว่าเป็นผู้ใดวิชชา ๓

ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอย่างนี้แล”

“พระโคดมผู้เจริญ ผู้ได้วิชชา ๓ ของพวกพราหมณ์เป็นอย่างหนึ่ง ก็แลผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอย่างหนึ่ง พระโคดมผู้เจริญ ผู้ได้วิชชา ๓ ของพวกพราหมณ์ย่อมไม่ถึงส่วนที่ ๑๖ ของผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยนี้ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๙. ชาณุสโสณีสูตร

ว่าด้วยวิชชา ๓ ของพราหมณ์และของพุทธ

{๔๙๙} [๙๑๘] ครั้งนั้นแล ชาณุสโสณีพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ ผู้ใดมียัญ (ของ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ธรรมเป็นที่สิ้นชาติ หมายถึงอรหัตตผลซึ่งชื่อว่าธรรมเป็นที่สิ้นความเกิดเป็นต้น (องฺ.ติก.อ. ๑๖๗)