arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ · มหาวรรค

ติตถิยสูตร

เล่ม ๒๐

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๐๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ มหาวรรค ติตถิยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๓๐๗–๓๑๐

หน้า ๓๐๗

ผู้เป็นปราชญ์นั้นไม่ควรจะริษยา รู้ถูกต้องแล้วจึงเจรจา

พึงยินดีคำที่เป็นสุภาษิต ไม่พึงรุกรานคำที่พูดไม่ดี

ไม่พึงสำเหนียกถึงความแข่งดีและไม่พึงถือความ

พลั้งพลาด ไม่พึงคุยฟุ้งไป ไม่พึงเหยียบยํ่ากัน ไม่พึงพูด

ถ้อยคำเหลาะแหละ

เพื่อความรู้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสกัน เหล่าสัตบุรุษ

ย่อมปรึกษาหารือกัน อารยชนนั้งหลายย่อมปรึกษาหารือ

กันเช่นนั้นแล การปรึกษาหารือของเหล่าอารยชนเป็น

เช่นนี้ รู้ข้อนี้แล้ว ผู้มีปัญญาอย่ายกตน พึงปรึกษาหารือกัน

๘. อัญญติตถิยสูตร

ว่าด้วยความแตกต่างแห่งอกุศลมูล ๓

{๕๐๘} [๙๕๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้แล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๓ อย่างนี้มีอะไรเป็นความแปลกกัน มีอะไรเป็นความประสงค์ต่างกัน มีอะไรที่ทำให้ต่างกัน’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านี้ว่าอย่างไร”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

หน้า ๓๐๘

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัลว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ ปริพาชกจะพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมมี ๓ อย่างนี้แล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๓ อย่างนี้มีอะไรเป็นความแปลกกัน มีอะไรเป็นความประสงค์ต่างกัน มีอะไรที่ทำให้ต่างกัน’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบอัญเถียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ราคะแลมีโทษน้อย แต่คลายช้า โทสะมีโทษมาก แต่คลายเร็ว โมหะมีโทษมาก ทั้งคลายช้าท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิด

ย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่าสุภนิมิต เมื่อเขาใส่ใจถึงสุภนิมิตโดยไม่แยบคายอยู่ ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น[๙๕๙] ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โทสะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่า ปฏิฆนิมิต เมื่อเขาใส่ใจถึงปฏิฆนิมิตโดยไม่แยบคายอยู่

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สุภนิมิต หมายถึงความงดงาม อารมณ์ที่เกิดจากความงดงาม อารมณ์อันก่อให้เกิดความกำหนัดหรืออิฏฐารมณ์ คืออารมณ์อันน่าปรารถนา (สํ.ม.อ. ๒๐๕, องฺ.เอกก.อ. ๒๘, องฺ.ทุก.อ. ๖๖)
  2. ๒ปฎิฆนิมิต หรืออนิฏฐนิมิต หมายถึงความกระทบกระทั่งในใจ ความขุ่นเคืองใจ ความคุกรุ่นอยู่ในใจ อารมณ์อันไม่น่าปรารถนา (สํ.ม.อ. ๒๐๕, องฺ.เอกก.อ. ๒๙, องฺ.ทุก.อ. ๖๖)
หน้า ๓๐๙

โทสะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โทสะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โมหะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่าอโยนิโสมนสิการ เมื่อเขาใส่ใจโดยไม่แยบคายอยู่ โมหะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โมหะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิด ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่าอสุภนิมิต

เมื่อเขาใส่ใจถึงอสุภนิมิตโดยแยบคายอยู่ ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โทสะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่าเมตตาเจโตวิมุตติ เมื่อเขาใส่ใจถึงเมตตาเจโตวิมุตติโดยแยบคายอยู่ ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้โมหะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ข้อนั้นควรกล่าวได้ว่าโยนิโสมนสิการ เมื่อเขาใส่ใจโดยแยบคายอยู่ โมหะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ราคะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วย่อมละได้”

หน้า ๓๑๐

๙. อกุสลมูลสูตร

ว่าด้วยอกุศลมูลและกุศลมูล ๓ อย่าง

{๕๐๙} [๙๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูลมี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อกุศลมูลคือโลภะ (๒) อกุศลมูลคือโทสะ

(๓) อกุศลมูลคือโมหะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้โลภะก็จัดเป็นอกุศล บุคคลผู้โลภทำกรรมใด ด้วยกาย วาจา ใจ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล บุคคลผู้โลภถูกความโลภครอบงำ มีจิตถูกความโลภกลุ้มรุมแล้ว ก่อความทุกข์ให้เกิดแก่ผู้อื่นโดยไม่เป็นจริงด้วยการเบียดเบียน การจองจำ ให้เสื่อมเสีย ติเตียน หรือขับไล่ ด้วยถือว่าตนมีกำลัง ตั้งอยู่ในกำลัง แม้ข้อนั้นก็เป็นอกุศล อกุศลธรรมอันเลวทรามเป็นอันมากที่เกิดเพราะความโลภ มีความโลภเป็นเหตุ มีความโลภเป็นแดนเกิด มีความโลภเป็นปัจจัยเหล่านี้ ย่อมเกิดมีแก่บุคคลนั้น ด้วยประการฉะนี้[๙๖๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้โทสะก็จัดเป็นอกุศล บุคคลผู้โกรธทำกรรมใดด้วยกาย วาจา ใจ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล

บุคคลผู้โกรธถูกโทสะครอบงำ มีจิตถูกโทสะกลุ้มรุมแล้ว ก่อความทุกข์ให้เกิดแก่ผู้อื่นโดยไม่เป็นจริงด้วยการเบียดเบียน การจองจำ ให้เสื่อมเสีย ติเตียน หรือขับไล่ ด้วยถือว่าตนมีกำลัง ตั้งอยู่ในกำลัง แม้ข้อนั้นก็เป็นอกุศล อกุศลธรรมอันเลวทรามเป็นอันมากที่เกิดเพราะความโกรธ มีความโกรธเป็นเหตุ มีความโกรธเป็นแดนเกิด มีความโกรธเป็นปัจจัยนี้ ย่อมเกิดมีแก่บุคคลนั้นด้วยประการฉะนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้โมหะก็จัดเป็นอกุศล บุคคลผู้หลงทำกรรมใด ด้วยกาย วาจา ใจ แม้กรรมนั้นก็เป็นอกุศล บุคคลผู้หลงถูกโมหะครอบงำ