พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · รถการวรรค
จักกวัตติสูตร
เล่ม ๒๐ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในรถการวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ รถการวรรค จักกวัตติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๑๗๓–๑๗๖
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้มีหวังเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม เธอได้สดับข่าวว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมคิดดังนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ปราศจากความหวังเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันตขีณาสพ เธอได้สดับข่าวว่า
‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอย่อมไม่คิดดังนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ ถึงเราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าความหวังในวิมุตติอันใดของเธอผู้ยังไม่หลุดพ้นในก่อนนั้น ความหวังอันนั้นสงบระงับไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าบุคคลผู้ปราศจากความหวังดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุ มีบุคคล ๓ ประเภทนี้แลปรากฏอยู่”
๔. จักกวัตติสูตร
ว่าด้วยราชาของพระเจ้าจักรพรรดิและของพระพุทธเจ้า
{๔๕๓} [๘๖๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ย่อมทรงยังจักรที่มิใช่ของพระราชาอื่นให้เป็นไปได้”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นราชาของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ธรรมเป็นราชาของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชาในโลกนี้ทรงอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในคนภายใน
ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ทรงอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรม ในพวกกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในหมู่พล ในพวกพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบททั้งหลาย ในพวกสมณพราหมณ์ ตลอดจนในเหล่ามฤคและปักษี ดูก่อนภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา พระองค์นั้นแลทรงอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ครั้นทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในคนภายใน ในพวกกษัตริย์ ในผู้ติดตาม ในหมู่พล ในพวกพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบททั้งหลาย ในพวกสมณพราหมณ์ ตลอดจนในเหล่ามฤคและปักษีแล้ว ย่อมทรงใช้จักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น จักรนั้นอันใคร ๆ ผู้เป็นมนุษย์ที่เป็นข้าศึกต้านทานไม่ได้ ฉันใด
- ๑ธรรม ในที่นี้หมายถึงธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ (องฺ.ติก.อ. ๘๗)
ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชาก็อาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ย่อมจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมไว้ในกายกรรมว่า ‘กายกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ กายกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชาก็อาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ย่อมจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมไว้ในวจีกรรมว่า ‘วจีกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ วจีกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ’ยังมีอีกข้อหนึ่ง
ภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชาก็อาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ย่อมจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมไว้ในมโนกรรมว่า ‘มโนกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ มโนกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ’ดูก่อนภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชานั้นอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ครั้นจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมไว้ในกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมแล้ว ก็ยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น จักรนั้นอันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกให้เป็นไปไม่ได้”
- ๑ผู้ทรงธรรม สำหรับพระเจ้าจักรพรรดิหมายถึงทรงประกอบด้วยธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ แต่ในที่นี้ สำหรับพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าหมายถึงทรงประกอบด้วยโลกุตตรธรรม ๙ เป็นธรรมราชา หมายถึงทรงเป็นผู้ให้มหาชนยินดีด้วยโลกุตตรธรรม (องฺ.ติก.อ. ๘๘)
- ๒ธรรม ในที่นี้หมายถึงโลกุตตรธรรม ๙ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ (องฺ.ติก.อ. ๘๘)
๕. ปเจตนสูตร
ว่าด้วยความคดของไม้กับของคน
{๔๕๔} [๘๖๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีแล้ว มีพระราชาพระองค์หนึ่งพระนามว่าปเจตนะ ครั้งนั้น พระเจ้าปเจตนะได้รับสั่งกะนายช่างรถว่า ‘สหายช่างรถ แต่นี้ไปอีก ๖ เดือน ฉันจักทำสงคราม เจ้าสามารถจะทำล้อคู่ใหม่ให้ฉันได้ไหม”นายช่างรถได้ทูลรับรองต่อพระเจ้าปเจตนะว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์สามารถจะทำถวายได้’ ครั้งนั้นแล นายช่างรถได้ทำล้อสำเร็จได้ข้างหนึ่งโดย ๖ เดือนหย่อน ๖ ราตรี
ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเจตนะตรัสเรียกนายช่างรถมาถามว่า ‘สหายช่างรถ แต่นี้ไปอีก ๖ วัน ฉันจักทำสงคราม ล้อคู่ใหม่เสร็จแล้วหรือ’
นายช่างรถกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ โดย ๖ เดือนหย่อนอยู่ ๖ ราตรีนี้แลล้อได้เสร็จไปแล้วข้างหนึ่ง’
พระเจ้าปเจตนะตรัสถามว่า ‘สหายช่างรถ ๖ วันนี้ เจ้าสามารถจะทำล้อข้างที่ ๒ ของฉันให้เสร็จได้ไหม’
นายช่างรถได้กราบทูลรับรองต่อพระเจ้าปเจตนะว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์สามารถทำให้เสร็จได้’
- ๑โดย ๖ เดือนหย่อน ๖ ราตรี หมายถึงโดยใช้เวลา ๕ เดือนกับ ๒๔ วัน
จบ จักกวัตติสูตร