พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ · สจิตตวรรค
ฐิติสูตร
เล่ม ๒๔ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในสจิตตวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปัณณาสก์ที่ ๒ สจิตตวรรค ฐิติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๔ หน้า ๙๕–๙๘
ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมาก ... เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”
๓. ฐิติสูตร
ว่าด้วยความเจริญในธรรม
{๕๓} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย เรา ยังไม่สรรเสริญไฉนจะสรรเสริญความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลายเล่า ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็แลเราสรรเสริญความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเสื่อม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญคืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่าไร ธรรมเหล่านั้นของเธอไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเจริญคืออย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญคืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่าไร ธรรมเหล่านั้นของเธอไม่เสื่อม ไม่เจริญขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อมมิใช่ความเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความตั้งอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญ คืออย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเสื่อมคืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่าไร ธรรมเหล่านั้นของเธอไม่ตั้งอยู่ ไม่เสื่อม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวข้อนี้ว่าเป็นความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ ความตั้งอยู่ มิใช่ความเสื่อม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญในกุศลธรรม ทั้งหลาย มิใช่ความตั้งอยู่ มิใช่ความเสื่อมคืออย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นอย่างนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดู ก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะน้ำที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่ เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อน ภิกษุ ทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตพยาบาท อยู่โดย มากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ
เราเป็นผู้อันถีน มิทธะกลุ้มรุมอยู่โดยมากไหมหนอเราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมาก ไหมหนอ เราเป็นผู้ฟุ้งซ่านอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดย มากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ข้ามพ้น ความสงสัยอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีความโกรธอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตเศร้าหมองอยู่โดย มากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มี กายอันปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีกายอันมิได้
ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมากไหม หนอ เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น อยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมากไหมหนอ’ ดังนี้ ย่อม เป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนอัน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็น ผู้มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตพยาบาทอยู่โดยมาก เราเป็นผู้อัน ถีนมิทธะกลุ้มรุมอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีความ สงสัยอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีความโกรธอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตเศร้าหมอง อยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีกายอันปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ เกียจคร้านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้น พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความ ไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอันเลว ทรามเหล่านั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ ศีรษะ ทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือ ไฟไหม้ศีรษะนั้น ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และ สัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราเป็น ผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ ข้ามความสงสัยอยู่โดยมาก เราเป็นผู้ไม่โกรธอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตไม่ เศร้าหมองอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีกายอันมิได้ปรารภอย่างแรงกล้าอยู่โดยมาก
เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยูในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”
๔. สมถสูตร
ว่าด้วยความสงบจิตในภายใน
{๕๔} [๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้ อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็น ธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่เห็นธุลี หรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภ ของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราได้ความสงบจิตภายในไหมหนอ เราไม่ได้ความ สงบจิตภายในไหมหนอ เราได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งไหมหนอ เราไม่ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งไหมหนอ’ ดังนี้ ย่อมเป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้ ความสงบจิตภายใน ไม่ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในความสงบจิตภายในแล้วทำความเพียรในความเห็นแจ้ง
จบ ฐิติสูตร