พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · อานิสังสวรรค
สันตสูตร
เล่ม ๒๔ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในอานิสังสวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อานิสังสวรรค สันตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๔ หน้า ๑๕–๑๕
แกล้วกล้าแสดงธรรมแก่บริษัท ทรงวินัย อยู่ป่าเป็นวัตร อยู่ในเสนาสนะอันสงัด ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง เองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล... ทำให้แจ้ง ซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ เมื่อนั้น เธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสโดยรอบและเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง”
๙. สันตวิโมกขสูตร
ว่าด้วยภิกษุผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสโดยวิโมกข์
{๙} [๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่มีศีล เป็นผู้มีศีล แต่ไม่เป็นพหูสูต... ภิกษุเป็นพหูสูต แต่ไม่เป็นธรรมกถึก... ภิกษุเป็นธรรมกถึก แต่ไม่เข้าสู่บริษัท... ภิกษุเข้าสู่บริษัท แต่ไม่แกล้วกล้าแสดงธรรมแก่บริษัท... ภิกษุเป็นผู้แกล้วกล้าแสดงธรรมแก่บริษัท แต่ไม่ทรงวินัย... ภิกษุทรงวินัย แต่ไม่อยู่ป่าเป็นวัตร ไม่อยู่ในเสนาสนะอันสงัด... ภิกษุอยู่ป่าเป็นวัตร อยู่ใน เสนาสนะอันสงัด แต่ไม่ถูกต้องวิโมกข์อันสงบ อันไม่มีรูปเพราะล่วงรูป เสีย ได้ด้วยกายอยู่ ถูกต้องวิโมกข์อันสงบ อันไม่มีรูปเพราะล่วงรูปเสียได้ด้วยกาย---------------------------------
อยู่ แต่ไม่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะ อาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ อย่างนี้เธอ ชื่อว่าเป็นผู้ไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น เธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล... ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล ... ทำให้แจ้ง ซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ เมื่อนั้น เธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการนี้แลย่อม เป็นผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสโดยรอบและเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง”
๑๐. วิชชาสูตร
ว่าด้วยภิกษุผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสโดยวิชชา
{๑๐} [๑๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่มีศีล อย่างนี้ เธอชื่อว่าเป็นผู้ไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้นเธอพึงบำเพ็ญองค์นั้นให้บริบูรณ์ด้วยคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเป็นผู้มีศรัทธาและมีศีล’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล เมื่อนั้น เธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล แต่ไม่เป็นพหูสูต... ภิกษุเป็นพหูสูต แต่ไม่เป็นธรรมกถึก... ภิกษุเป็นธรรมกถึก แต่ไม่เข้าสู่บริษัท... ภิกษุเข้าสู่บริษัท แต่ไม่แกล้วกล้าแสดงธรรมแก่บริษัท... ภิกษุแกล้วกล้าแสดงธรรมแก่บริษัท แต่ไม่ทรงวินัย...
------------------------------------
ภิกษุเป็นผู้ทรงวินัย แต่ระลึกไม่ได้ซึ่งชาติก่อนเป็นอันมาก คือ ระลึกชาติไม่ได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนไม่ได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้
- ๑วิโมกข์อันสงบ (สันตวิโมกข์) หมายถึงภาวะจิตที่หลุดพ้นด้วยอำนาจอรูปฌาน เป็นวิโมกข์อัน บริสุทธิ์ เพราะสงบระงับองค์และอารมณ์แห่งฌานทั้งหลาย (สํ.นิ.อ. ๑๔๓, องฺ.ทสก.อ. ๓๒๐)
- ๒เพราะล่วงรูป หมายถึงล่วงรูปฌานทั้งหลาย (องฺ.ทสก.อ. ๑๒๐)
- -------------------------------------
- -------------------------------------
- ๑สังวัฏฏวิวัฏฏกัป คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมาก หรือกำหนด ระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่งนับเป็นกัปหนึ่ง ซึ่งจัดแบ่งเป็น ๔ ช่วงระยะ หรือ ๔ อสงไขยกัป (ช่วงระยะเวลาที่นานนับไม่ได้) คือ (๑) สังวัฏฏกัป กัปฝ่ายเสื่อม ช่วงระยะเวลาที่ โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง นํ้า ไฟ และลม อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น ๑ อสงไขย (๒) สังวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อมอยู่ช่วงระยะ เวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับเป็น ๑ อสงไขย (๓)วิวัฏฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัวก้าวสู่ความเจริญด้วยสรรพสิ่งเหมือนช่วง ก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จนสรรพสัตว์สามารถอาศัยอยู่ได้ ซึ่งก็ วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อ หมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป {ดูรายละเอียดในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๒/ ๕๕)} อนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้เข้าใจความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระน้ำใหญ่แห่งหนึ่งเต็มไปด้วยน้ำ บุคคลเอาปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออก มา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง จนน้ำในสระนั้นแห้ง กระทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ ครั้ง นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)
จบ สันตสูตร