arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต · ปฐมปัณณาสก์

ปริสวรรค

เล่ม ๒๐

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๘๗–๒๙๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๕ ในปฐมปัณณาสก์มี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ ปริสวรรค (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๑๑๔–๑๒๓

หน้า ๑๑๔

ประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อมิใช่ความสุขแก่ชนมาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อมิใช่ประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุพวกนั้นยังจะประสพบาปมิใช่บุญเป็นอันมาก ย่อมจะยังสัทธรรมนี้ให้อันตรธานไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่คล้อยตามอรรถและธรรมโดยสูตรซึ่งตนเรียนไว้ดี ซึ่งมีพยัญชนะเหมาะสม ชื่อว่าปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุพวกนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก และย่อมดำรงสัทธรรมนี้ไว้มั่น” (๑๐)

จบ สมจิตตวรรคที่ ๔

๕. ปริสวรรค

ว่าด้วยบริษัท ๒ จำพวก ๑๐ นัย

{๒๘๗} [๖๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทตื้น ๑ บริษัทลึก ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทตื้นเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุเป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทตื้น

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑บริษัท หมายถึงหมู่เหล่า ที่ประชุม คนรวมกัน กลุ่มชน ในที่นี้หมายถึงบริษัทในธรรมวินัย ซึ่งได้แก่ บริษัท ๔ คือ ภิกษุบริษัท ภิกษุณีบริษัท อุบาสกบริษัท อุบาสิกาบริษัท คำว่า บริษัท ตื้น หมายถึงบริษัทอันเป็นที่ปรากฎหรือรู้โดยง่าย คือเป็นบริษัทที่ชอบแสดงตนหรืออวดอ้างตนให้ สาธารณาชนรับรู้ คำว่า บริษัทลึก หมายถึงบริษัทที่สงบเสงี่ยมสงวนตน (นัย องฺ.ทุก.อ. ๕๒)
หน้า ๑๑๕

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทลึกเป็นไฉน คือ บริษัทโดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุไม่เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่แก่คุย มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ จิตใจตั้งมั่น มั่นคง สำรวมอินทรีย์ บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทลึก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทลึกจัดเป็นเลิศ” (๑)

{๒๘๘} [๖๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทที่แตกกันเป็นพวก ๑ บริษัทที่สามัคคีกัน ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่แตกกันเป็นพวกเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุเกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกัน บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทที่แตกกันเป็นพวกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่สามัคคีกันเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนนํ้านมกับนํ้า ต่างมองดูกันและกันด้วยสายตาที่รักกันอยู่ บริษัทนี้เรียกว่า บริษัทที่สามัคคีกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทที่สามัคคีกันจัดเป็นเลิศ” (๒)

{๒๘๙} [๖๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทที่ไม่มีอัครบุคคล ๑ บริษัทที่มีอัครบุคคล ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่ไม่มีอัครบุคคลเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัย นี้มีพวกภิกษุเถระเป็นคนมักมาก เป็นคนย่อหย่อน เป็นหัวหน้าในการก้าวไป

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑เป็นคนมักมาก หมายถึงเป็นผู้ปฏิบัติศาสนกิจใด ๆ ก็เพื่อจะได้มาซึ่งปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น
  2. เป็นคนย่อหย่อน หมายถึงเป็นผู้ปฏิบัติหรือเล่าเรียนศาสนธรรมโดยไม่เต็มที่ (องฺ.ทุก.อ. ๕๓)
หน้า ๑๑๖

สู่ทางตํ่า ทอดทิ้งธุระในปวิเวก ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ประชุมชนภายหลังต่างถือเอาภิกษุเถระเหล่านั้นเป็นแบบอย่าง แม้ประชุมชนนั้นก็เป็นผู้มักมาก ย่อหย่อน เป็นหัวหน้าในการก้าวไปสู่ทางต่ำ ทอดทิ้งธุระในปวิเวก ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทไม่มีอัครบุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่มีอัครบุคคลเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีพวกภิกษุเถระเป็นคนไม่มักมาก

ไม่ย่อหย่อน ทอดทิ้งธุระในการก้าวไปสู่ทางตํ่า เป็นหัวหน้าในปวิเวก ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ประชุมชนภายหลังต่างถือเอาภิกษุเถระเหล่านั้นเป็นแบบอย่าง แม้ประชุมชนนั้นก็เป็นผู้ไม่มักมาก ไม่ย่อหย่อน ทอดทิ้งธุระในการก้าวไปสู่ทางต่ำ เป็นหัวหน้าในปวิเวก ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรม ที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทมีอัครบุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทที่มีอัครบุคคลจัดเป็นเลิศ” (๓)

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑เป็นหัวหน้าในการก้าวไปสู่ทางตํ่า หรือ เป็นผู้นำในการท้อถอย (โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา) หมายถึง เป็นผู้ริเริ่มในการปล่อยจิตให้ถูกนิวรณ์ ๕ ซึ่งเรียกว่าทางตํ่าครอบงำ คือพอกพูนนิวรณ์ ๕ ให้เต็มในจิตเป็นแบบอย่าง ซึ่งทำให้ท้อถอยที่จะบำเพ็ญสมณธรรม (ม.มู.อ. ๑/๑๑๐-๑๑๑, องฺ.ทุก.อ. ๕๓)
  2. ๒ปวิเวก หมายถึงอุปธิวิเวก ความสงัดจากอุปธิกิเลส คือพระนิพพาน (องฺ.ทุก.อ. ๕๓)
  3. ๓ธรรมที่ยังไม่ถึง ธรรมที่ยังไม่บรรลุ ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ได้แก่ คุณธรรมวิเศษคือฌาน วิปัสสนา มรรค และผล (องฺ.ทุก.อ. ๕๓)
หน้า ๑๑๗

{๒๙๐} [๖๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ อนารยบริษัท ๑ อารยบริษัท ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนารยบริษัทเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าอนารยบริษัทดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อารยบริษัทเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ มีภิกษุรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าอารยบริษัท

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ อารยบริษัทจัดเป็นเลิศ” (๔)

{๒๙๑} [๖๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทมูลฝอย ๑ บริษัทขาวสะอาด ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทมูลฝอยเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุถึงฉันทาคติ (ลำเอียงเพราะชอบ) โทสาคติ (ลำเอียงเพราะชัง) โมหาคติ (ลำเอียงเพราะหลง) ภยาคติ (ลำเอียงเพราะกลัว) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทมูลฝอยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทขาวสะอาดเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุไม่ถึงฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทขาวสะอาด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทขาวสะอาดจัดเป็นเลิศ” (๕)

{๒๙๒} [๖๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทที่ดื้อด้าน ไม่ยอมสอบถามและรับการแนะนำ ๑ บริษัทที่สอบถามและรับการแนะนำ ไม่ดื้อด้าน ๑ ดูก่อนภิกษทั้งหลาย ก็บริษัทที่

หน้า ๑๑๘

ดื้อด้าน ไม่ยอมสอบถามและการรับแนะนำเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ เมื่อมีผู้กล่าวบรรยายพระสูตรที่ตถาคตภาษิตไว้ซึ่งลึกซึ้ง มีอรรถอันลึกซึ้ง เป็นโลกุตตระ ปฏิสังยุตด้วยสุญญตธรรม ภิกษุทั้งหลายไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่เข้าไปตั้งจิตที่จะรู้ทั่วถึง และไม่สำคัญธรรมเหล่านั้นว่าตนควรศึกษาควรเล่าเรียน แต่เมื่อมีผู้กล่าวบรรยายพระสูตรที่กวีได้รจนาไว้เป็นคำกวี มีอักษรวิจิตร มีพยัญชนะวิจิตร มีในภายนอกธรรมวินัย เป็นสาวกภาษิต กลับตั้งใจฟังเป็นอย่างดีเงี่ยโสตลงสดับ เข้าไปตั้งจิตที่จะรู้ทั่วถึง และสำคัญธรรมเหล่านั้นว่าตนควรศึกษาควรเล่าเรียน ภิกษุเหล่านั้นเรียนธรรมนั้นแล้ว

ก็ไม่สอบถามกัน ไม่เที่ยวไต่ถามกันและกันว่า ‘พยัญชนะนี้เป็นอย่างไร อรรถแห่งภาษิตนี้เป็นไฉน’ ภิกษุเหล่านั้นไม่เปิดเผยเนื้อความที่ลี้ลับ ไม่ทำเนื้อความที่ลึกซึ้งให้ตื้น และไม่บรรเทาความสงสัยในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยหลายอย่างเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทที่ดื้อด้าน ไม่ยอมสอบถามและรับการแนะนำดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่สอบถามและรับการแนะนำ ไม่ดื้อด้านเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ เมื่อมีผู้กล่าวบรรยายพระสูตรที่กวีรจนาไว้เป็นคำกวี มีอักษรวิจิตร มีพยัญชนะวิจิตร มีในภายนอกธรรมวินัยเป็นสาวกภาษิต ภิกษุทั้งหลายจึงไม่ตั้งใจฟังด้วยดี ไม่เงี่ยโสตลงสดับ ไม่เข้าไปตั้งจิตที่จะรู้ทั่วถึงและไม่สำคัญธรรมเหล่านั้นว่าตนควรศึกษาควรเล่าเรียน แต่เมื่อมีผู้กล่าวบรรยายพระสูตรที่ตถาคตภาษิตไว้ซึ่งลึกซึ้ง มีอรรถลึกซึ้ง เป็นโลกุตตระ ปฏิสังยุตด้วยสุญญตธรรม ย่อมตั้งใจฟังเป็นอย่างดี เงี่ยโสตลงสดับ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ปฏิสังยุตด้วยสุญญตธรรม หมายถึงประกาศธรรมคือความว่างจากสัตว์บุคคล คือ เป็นเช่นเดียวกับพระสูตรในอสังขตสังยุต (องฺ.ทุก.อ. ๕๔)
  2. ๒เป็นสาวกภาษิต ในที่นี้หมายถึงเป็นคำที่เหล่าสาวกของเจ้าลัทธิคนใดคนหนึ่งภายนอกพระพุทธศาสนากล่าวไว้ ซึ่งไม่ใช่พระสาวกของพระพุทธเจ้าภาษิตไว้ (องฺ.ทุก.อ. ๕๕)
หน้า ๑๑๙

เข้าไปตั้งจิตที่จะรู้ทั่วถึง และย่อมสำคัญธรรมเหล่านั้นว่าอันตนควรศึกษาควรเล่าเรียน ภิกษุเหล่านั้นเรียนธรรมนั้นแล้วก็สอบถาม เที่ยวไต่ถามกันและกันว่า ‘พยัญชนะนี้เป็นอย่างไร อรรถแห่งภาษิตนี้เป็นไฉน’ ภิกษุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยเนื้อความที่ลี้ลับ ทำเนื้อความที่ลึกซึ้งให้ตื้น และบรรเทาความสงสัยในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยหลายอย่างเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทที่สอบถามและรับการแนะนำ ไม่ดื้อด้าน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทที่สอบถามและรับการแนะนำ ไม่ดื้อด้านจัดเป็นเลิศ” (๖)

{๒๙๓} [๖๕๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทที่หนักในอามิส ไม่หนักในสัทธรรม ๑ บริษัทที่หนักในสัทธรรม ไม่หนักในอามิส ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่หนักในอามิส ไม่หนักในสัทธรรมเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายต่างสรรเสริญคุณของกันและกันต่อหน้าคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวว่า ‘ภิกษุรูปโน้นเป็นอุภโตภาควิมุต รูปโน้นเป็นปัญญาวิมุต รูปโน้นเป็นกายสักขี รูปโน้นเป็นทิฏฐิปปัตตะ รูปโน้นเป็นสัทธาวิมุต รูปโน้นเป็นธัมมานุสารี รูปโน้นเป็นสัทธานุสารี รูปโน้นมีศีล มีกัลยาณธรรม รูปโน้นทุศีล มีธรรมเลวทราม’

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑-๑อริยบุคคล ๗ ประเภทมีอธิบายดังนี้
  2. (๑) อุภโตภาควิมุต ผู้หลุดพ้นทั้งสองส่วน คือ ท่านที่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายและสิ้นอาสวะแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึงผู้หลุดพ้นสองวาระ คือหลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ (อรูปฌาน ๔) เป็นวิกขัมภนวิมุตติคือหลุดพ้นด้วยข่มไว้เป็นวาระแรก แล้วจึงหลุดพ้นจากนามกายด้วยอริยมรรคเป็นสมุจเฉทวิมุตติคือหลุดพ้นเด็ดขาด แยกประเภทเป็น ๕ คือ ท่านผู้ออกจากอรูปสมาบัติ ๔ แต่ละอย่างพิจารณาสังขารทั้งหลายแล้วสำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นับตามอรูปสมาบัติเป็น ๔ ท่าน) และพระอนาคามีบุคคลที่ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วสำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นัย ที.ม.อ. ๑๑๓, ที.ปา.อ. ๗๖-๗๗, ม.ม.อ. ๑๓๙) กล่าวโดยสรุปหมายถึงพระอรหันต์ผู้ได้เจโตวิมุตติขั้นอรูปสมาบัติมาก่อนที่จะได้ปัญญาวิมุตติ
หน้า ๑๒๐

เธอต่างได้ลาภด้วยเหตุนั้น ครั้นได้แล้วต่างก็กำหนัด ยินดี หมกมุ่น ไม่เห็นโทษ ไร้ปัญญาเป็นเหตุออกไปจากภพบริโภคใช้สอยอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทที่หนักในอามิส ไม่หนักในสัทธรรม

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. (๒) ปัญญาวิมุต ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา คือ ท่านที่มิได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย แต่สิ้นอาสวะแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา หมายถึงผู้สิ้นอาสวกิเลสสำเร็จเป็นพระอรหันต์ด้วยกำลังปัญญา ที่พิจารณาเห็นแจ้งอย่างเดียวโดยไม่ผ่านการบรรลุสมาธิชั้นสูงคือวิโมกข์ ๘ ได้แก่ พระอรหันต์สุกขวิปัสสกะ (ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง คือ ไม่ได้ฌาน เป็นแต่เจริญวิปัสสนาล้วน ๆ จนสำเร็จเป็นพระอรหันต์) และท่านที่ได้ฌานใดฌานหนึ่งแล้ว(เจริญวิปัสสนา)สำเร็จเป็นพระอรหันต์ (นัย ที.ม.อ. ๑๑๒, ที.ปา.อ. ๗๗, ม.ม.อ. ๑๓๙) กล่าวโดยสรุปหมายถึงพระอรหันต์ผู้ได้ปัญญาวิมุตติก็สำเร็จเลย
  2. (๓) กายสักขี ผู้เป็นพยานด้วยนามกาย หรือ ผู้ประจักษ์กับตัว คือ ท่านที่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายและอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ขณะปฏิบัติเน้นสมาธิ(สมาธินทรีย์) เป็นสำคัญ หมายถึงท่านที่ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล และอรหัตตมรรค (กล่าวคือพระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภท)
  3. (๔) ทิฏฐิปปัตตะ ผู้บรรลุสัมมาทิฏฐิ คือ ท่านที่เข้าใจอริยสัจจธรรม ๔ ถูกต้องแล้วและอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ขณะปฏิบัติเน้นปัญญา(ปัญญินทรีย์)เป็นสำคัญ หมายถึงพระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภทเหมือนกายสักขี
  4. (๕) สัทธาวิมุต ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา คือ ท่านที่เข้าใจอริยสัจจธรรม ๔ ถูกต้องแล้ว และอาสวะบางส่วนก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ในขณะปฏิบัติเน้นศรัทธา(สัทธินทรีย์)เป็นสำคัญ หมายถึงพระอริยบุคคล ๖ ใน ๘ ประเภทเหมือนกายสักขี
  5. (๖) ธัมมานุสารี ผู้แล่นไปตามธรรมคือปัญญา หรือ ผู้แล่นตามไปด้วยธรรม คือ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุโสดาปัตติผลที่มีปัญญาแก่กล้า เจริญอริยมรรคโดยมีปัญญาเป็นแนวนำ เมื่อสำเร็จแล้วจัดเข้าในทิฏฐิปปัตตบุคคล
  6. (๗) สัทธานุสารี ผู้แล่นไปตามศรัทธา หรือ ผู้แล่นตามไปด้วยศรัทธา ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุโสดาปัตติผลที่มีศรัทธาแก่กล้า เจริญอริยมรรคโดยมีศรัทธาเป็นแนวนำ เมื่อสำเร็จแล้วจัดเข้าในสัทธาวิมุตตบุคคล (นัย ที.ปา.อ. ๗๗-๗๘, ม.ม.อ. ๑๔๐-๑๔๑, องฺ.ทุก.อ. ๕๕, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๒)
  7. กล่าวโดยสรุป อริยบุคคลที่ ๑ และที่ ๒ ได้แก่พระอรหันต์ ๒ ประเภท คือ สมถยานิก ผู้มีสมถะเป็นยาน และสุกขวิปัสสกะ ผู้เห็นแจ้งอย่างแห้งแล้ง อริยบุคคลที่ ๓, ๔ และ ๕ ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และท่านผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค อริยบุคคลที่ ๖ และที่ ๗ ได้แก่ ท่านผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค
หน้า ๑๒๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทที่หนักในสัทธรรม ไม่หนักในอามิสเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายต่างไม่พูดสรรเสริญคุณของกันและกันต่อหน้าคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวว่า ‘ภิกษุรูปโน้นเป็นอุภโตภาควิมุต รูปโน้นเป็นปัญญาวิมุต รูปโน้นเป็นกายสักขี รูปโน้นเป็นทิฏฐิปปัตตะ รูปโน้นเป็นสัทธาวิมุต รูปโน้นเป็นธัมมานุสารี รูปโน้นเป็นสัทธานุสารี รูปโน้นมีศีลมีกัลยาณธรรม รูปโน้นทุศีล มีธรรมเลวทราม’ เธอต่างได้ลาภด้วยเหตุนั้น ครั้นได้แล้วก็ไม่กำหนัด ไม่ยินดี ไม่หมกมุ่น มองเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเหตุออกไปจากภพบริโภคใช้สอยอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทที่หนักในสัทธรรม ไม่หนักในอามิสดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทที่หนักในสัทธรรม ไม่หนักในอามิสจัดเป็นเลิศ” (๗)

{๒๙๔} [๖๕๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทไม่เรียบร้อย ๑ บริษัทเรียบร้อย ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทไม่เรียบร้อยเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีกรรมฝ่ายอธรรมเป็นไป กรรมฝ่ายธรรมไม่เป็นไป กรรมที่ไม่เป็นวินัยเป็นไป กรรมที่เป็นวินัยไม่เป็นไป กรรมฝ่ายอธรรมรุ่งเรือง กรรมฝ่ายธรรมไม่รุ่งเรือง กรรมที่ไม่เป็นวินัยรุ่งเรือง กรรมที่เป็นวินัยไม่รุ่งเรือง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทไม่เรียบร้อย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะบริษัทไม่เรียบร้อย กรรมฝ่ายอธรรมจึงเป็นไป กรรมฝ่ายธรรมจึงไม่เป็นไป กรรมที่ไม่เป็นวินัยจึงเป็นไป กรรมที่เป็นวินัยจึงไม่เป็นไป กรรมฝ่ายอธรรมจึงรุ่งเรือง กรรมฝ่ายธรรมจึงไม่รุ่งเรือง กรรมที่ไม่เป็นวินัยจึงรุ่งเรือง กรรมที่เป็นวินัยจึงไม่รุ่งเรืองดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทเรียบร้อยเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีกรรมฝ่ายธรรมเป็นไป กรรมฝ่ายอธรรมไม่เป็นไป กรรมที่เป็นวินัย

หน้า ๑๒๒

เป็นไป กรรมที่ไม่เป็นวินัยไม่เป็นไป กรรมฝ่ายธรรมรุ่งเรือง กรรมฝ่ายอธรรมไม่รุ่งเรือง กรรมที่เป็นวินัยรุ่งเรือง กรรมที่ไม่เป็นวินัยไม่รุ่งเรือง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทเรียบร้อย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะบริษัทเรียบร้อย กรรมฝ่ายธรรมจึงเป็นไป กรรมฝ่ายอธรรมจึงไม่เป็นไป กรรมที่เป็นวินัยจึงเป็นไป กรรมที่ไม่เป็นวินัยจึงไม่เป็นไป กรรมฝ่ายธรรมจึงรุ่งเรือง กรรมฝ่ายอธรรมจึงไม่รุ่งเรือง กรรมที่เป็นวินัยจึงรุ่งเรือง กรรมที่ไม่เป็นวินัยจึงไม่รุ่งเรือง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทเรียบร้อยจัดเป็นเลิศ” (๘)

{๒๙๕} [๖๕๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรม ๑ บริษัทที่ประกอบด้วยธรรม ๑ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ บริษัทที่ประกอบด้วยธรรมจัดเป็นเลิศ” (๙)

{๒๙๖} [๖๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ อธรรมวาทีบริษัท ๑ ธรรมวาทีบริษัท ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อธรรมวาทีบริษัทเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายยึดถืออธิกรณ์ที่ประกอบด้วยธรรมหรือที่ไม่ประกอบด้วยธรรมก็ตาม ภิกษุเหล่านั้นครั้นยึดถืออธิกรณ์นั้นแล้วไม่ยอมกัน ไม่เข้าถึงความตกลงกัน ไม่ยอมให้เพ่งโทษตน และไม่เข้าถึงการเพ่งโทษตน ภิกษุเหล่านั้นมีการไม่ตกลงกันเป็นกำลัง มีการไม่เพ่งโทษตนเป็นกำลัง คิดไม่สละคืน ยึดมั่นอธิกรณ์นั้นแลด้วยกำลัง ด้วยการลูบคลำ แล้วกล่าวว่า ‘คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าอธรรมวาทีบริษัท

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ด้วยกำลัง หมายถึงด้วยกำลังแห่งทิฏฐิ คือความเห็นผิด ด้วยการลูบคลำ หมายถึงด้วยการรักชอบเกาะติด หรือตกอยู่ในอำนาจทิฏฐินั้น (นัย องฺ.ทุก.อ. ๕๗)
หน้า ๑๒๓

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมวาทีบริษัทเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายยึดถืออธิกรณ์ที่ประกอบด้วยธรรมหรือไม่ประกอบด้วยธรรมก็ตาม ภิกษุเหล่านั้นครั้นยึดถืออธิกรณ์นั้นแล้ว ต่างยอมกัน เข้าถึงความตกลงกันได้ ยอมให้เพ่งโทษตน เข้าถึงการเพ่งโทษตน ภิกษุเหล่านั้นมีความตกลงกันเป็นกำลัง มีการเพ่งโทษตนเป็นกำลัง คิดสละคืน ไม่ยึดมั่นอธิกรณ์นั้นแลด้วยกำลัง ด้วยการลูบคลำ แล้วกล่าวว่า ‘คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าธรรมวาทีบริษัทดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ ธรรมวาทีบริษัทจัดเป็นเลิศ” (๑๐)

จบ ปริสวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.อุตตานสูตร ๒. วัคคสูตร

๓.อัคควตีสูตร ๔. อริยสูตร

๕.กสฏสูตร ๖. อุกกาจิตสูตร

๗.อามิสสูตร ๘. วิสมสูตร

๙.อธัมมสูตร ๑๐. ธัมมิยสูตร

จบ ปฐมปัณณาสก์

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. ปุคคลวรรค

ว่าด้วยบุคคล ๒ ประเภท ๘ นัย

{๒๙๗} [๖๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ(๑) พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

(๒) พระเจ้าจักรพรรดิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” (๑)

{๒๙๘} [๖๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นอัจฉริยมนุษย์ บุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ พระเจ้าจักรพรรดิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นอัจฉริยมนุษย์” (๒){๒๙๙} [๖๖๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทนี้เป็นความเดือดร้อนแก่ชนเป็นอันมาก กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ ของพระเจ้าจักรพรรดิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทนี้แลเป็นความเดือดร้อนแก่ชนเป็นอันมาก” (๓)