พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ · มหาวรรค
ฌานสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ มหาวรรค ฌานสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๕๔๓–๕๕๐
จักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์ เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์ เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลัง จากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถ ในอิทธิวิธีนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมีถ้าเธอจำนงว่า ‘เราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ได้ทีเดียว เมื่อเหตุมี”
๕. ฌานสูตร
ว่าด้วยฌานสมาบัติและสัญญาเวทยิตนิโรธ
{๒๔๐} [๓๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เพราะอาศัยปฐมฌานบ้าง ทุติยฌานบ้าง ตติยฌานบ้าง จตุตถฌานบ้าง อากาสานัญจายตนฌานบ้าง ... เพราะอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌานบ้าง
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยปฐมฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าถึงปฐม ฌานอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งปฐมฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของ
- คือจิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา (ความสงสัย) และอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) หรือโมหมูลจิต ๒ ดวง (โมหะ ความหลงไม่รู้สภาพจิต มีบทบาทเกี่ยวข้องในอกุศลจิตทุกดวง (๑๒ ดวง) ฉะนั้น เมื่อถือ ตามนัยนี้ โลภมูลจิต ๘ ดวง และโทสมูลจิต ๒ ดวง หรืออกุศลจิตทุกดวงดวงก็ชื่อว่าจิตมีโมหะ) จิตปราศจากโมหะ คือกุศลจิตและอัพยากตจิตฝ่ายโลกิยะที่ไม่ประกอบด้วยโมหะ (๔) จิตหดหู่ คือจิตที่ถูกถีนมิทธะความหดหู่และเซื่องซึมครอบงำ จิตฟุ้งซ่านคือจิตที่ถูกอุทธัจจะครอบงำ (๕) จิตเป็นมหัคคตะ คือรูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต (จิตของผู้ได้รูปฌานและอรูปฌาน หรือ จิตของผู้อยู่ในรูปภูมิและอรูปภูมิ) จิตไม่เป็นมหัคคตะ คือกามาวจรจิต (จิตของผู้อยู่ในกามภูมิ) (๖) จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า คือกามาวจรจิต จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า คือรูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต อีกนัยหนึ่ง รูปาวจรจิตชื่อว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า อรูปาวจรจิตชื่อว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า (๗) จิตเป็น สมาธิ คือจิตที่ตั้งมั่นด้วยอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิ จิตไม่เป็นสมาธิคือจิตที่ปราศจาก อัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิ (๘) จิตหลุดพ้น คือจิตที่ประกอบด้วยตทังควิมุตติ (หลุดพ้น กิเลสได้ชั่วขณะ) และวิกขัมภนวิมุตติ (หลุดพ้นกิเลสโดยข่มไว้ด้วยสมาธิ) จิตไม่หลุดพ้น คือจิต ที่ปราศจากตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ (นัย ที.ม.อ. ๓๙๑)
- ๑สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ (เมตตสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๒๔ ในเล่มนี้
ผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงถอนจิตออกจากธรรม เหล่านั้น ครั้นถอนจิตออกจากธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า ‘นั่นสงบ นั่นประณีต คือ เป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละ คืนอุปธิ ทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับ เป็นนิพพาน’ เธอตั้งอยู่ในปฐมฌานนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพาน ในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูหรือลูกน้องของนาย ขมังธนูฝึกปรือยิงหุ่นหญ้าหรือกองดิน
ต่อมาย่อมจะเป็นผู้ยิงได้ไกล ยิงไม่พลาด และทำลายร่างใหญ่ ๆ ได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ ฉันนั้นเหมือนกันแล สงัดแล้วจากกาม ... เข้าถึงปฐมฌานอยู่ เธอย่อม พิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งปฐมฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิต ให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุ ว่า ‘นั่นสงบ นั่น ประณีต คือ เป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่
สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับ เป็นนิพพาน’ เธอตั้งอยู่ในปฐมฌาน นั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจาก โลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดี เพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยปฐมฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เรา อาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยทุติยฌานบ้าง’ ...
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยตติยฌานบ้าง’ ...
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยจตุตถฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าถึงจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และโสมนัสโทมนัส ดับไปก่อนแล้วอยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งปฐมฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรม เหล่านั้น เธอครั้นจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุ ว่า ‘นั่นสงบ นั่นประณีต คือเป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืน อุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับ เป็นนิพพาน’ เธอตั้งอยู่ในปฐมฌานนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึง
- ๑อุปธิทั้งปวง คำว่า อุปธิ หมายถึงสภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วย กิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (นัย วิ.อ.
- ๓/๒๗, ม.มู.อ. ๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕)
- ๒โอปปาติกะ ในที่นี้หมายถึงพระอนาคามี พึงดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๒๒ (อัสสขฬุงกสูตร
- สัตตาวาสวรรค ปฐมปัณณาสก์ นวกนิกบาต) หน้า ๕๐๙ ในเล่มนี้
- ๓โอรัมภาคิยสังโยชน์ ดูความหมายที่เชิงอรรถ ๒ ในข้อ ๑๕ (อุทกูปมสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต)
- หน้า ๒๑ ในเล่มนี้
- ๔อมตธาตุ หมายถึงพระนิพพาน (องฺ.นวก.อ. ๓๐๙)
ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูหรือลูกน้องของนายขมัง ธนูฝึกปรือยิงหุ่นหญ้าหรือกองดิน ต่อมาย่อมจะเป็นผู้ยิงได้ไกล ยิงไม่พลาด และทำลายร่างใหญ่ ๆ ได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น เหมือนกันแล เข้าถึงจตุตถฌาน … อยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งจตุตถฌานนั้น โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า
‘นั่นสงบ นั่นประณีต คือเป็นที่ระงับ สังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้’ เธอตั้งอยู่ในจตุตถฌานนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับ จากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดี เพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยจตุตถฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เรา อาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาได้โดยประการทั้งปวง เข้า ถึงอากาสานัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในอากาสานัญจายตนฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า ‘นั่นสงบ นั่นประณีต
คือ เป็นที่สงบแห่งสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายกำหนัด เป็นที่ดับ เป็นนิพพาน’ เธอตั้งอยู่ในอากาสานัญจายตนฌานนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูหรือลูกน้องของนายขมังธนูฝึกปรือยิงหุ่นหญ้าหรือกองดิน
ต่อมาย่อมจะเป็นผู้ยิงได้ไกล ยิงไม่พลาด และทำลายร่างใหญ่ ๆ ได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัย นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากาสานัญจายตนฌาน โดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในอากาสานัญจายตนฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิต ให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า ‘นั่นสงบ นั่น
ประณีต คือ เป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้น ตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัด มิได้’ เธอตั้งอยู่ในอากาสานัญจายตนฌานนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายได้ ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็น โอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลาย เพราะอาศัยวิญญาณัญจายตนฌานบ้าง’ ...
ก็ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่ง อาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณัญจา ยตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งอากิญจัญญายตนฌานนั้น โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า ‘นั่นสงบ นั่นประณีต คือ เป็นที่ระงับสังขาร ทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้’ เธอตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนฌานนั้น
ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ ทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายขมังธนูหรือลูกน้องของนายขมัง ธนูฝึกปรือยิงหุ่นหญ้าหรือกองดิน ต่อมาย่อมจะเป็นผู้ยิงได้ไกล ยิงไม่พลาด และทำลายร่างใหญ่ ๆ ได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น เหมือนกันแล เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีอยู่ในขณะแห่งอากิญจัญญายตนฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ไม่มีสุข เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของชำรุด ว่างเปล่า เป็นอนัตตา
เธอจึงยังจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้น เธอครั้นจิตให้ตั้งอยู่ด้วยธรรมเหล่านั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุว่า ‘นั่น สงบ นั่นประณีต คือเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลส เครื่องร้อยรัดมิได้’ เธอตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนฌานนั้นย่อมถึงความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลาย ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เธอจักเป็นโอปปาติกะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนฌานบ้าง’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังนี้แล สัญญาสมาบัติมีเท่าใด อัญญาปฏิเวธก็มีเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะ ๒ ประการนี้
ต่างอาศัยกัน คือ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ๑ สัญญาเวทยิตนิโรธ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘อายตนะ ๒ ประการนี้อันภิกษุผู้เข้าฌาน ผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ ฉลาดในการออกจากสมาบัติเข้าแล้ว ออกแล้ว พึงบอกได้ถูกต้อง”
๖. อานันทสูตร
ว่าด้วยผู้ไม่เสวยอายตนะ
{๒๔๑} [๓๗] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ณ ที่นั้นแล ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า
“น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุทั้ง หลาย ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นได้ตรัสรู้การบรรลุโอกาสเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกความร่ำไร เพื่อดับเสียซึ่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน จักษุก็ชื่อว่าเป็นจักษุนั้นแล คือ รูป เหล่านั้นจักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะนั้นก็ไม่รับรู้รูปเหล่านั้น โสตะก็ ชื่อว่าเป็นโสตะนั้นแล คือ เสียงเหล่านั้นจักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะ นั้นก็ไม่รับรู้เสียงเหล่านั้น ฆานะก็จักชื่อว่าเป็นฆานะนั้นแล คือกลิ่นเหล่านั้น จักไม่รับรู้อายตนะนั้น และอายตนะนั้นก็ไม่รับรู้กลิ่นเหล่านั้น ชิวหาก็จัก
จบ ฌานสูตร