arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ · สีหนาทวรรค

สอุปาทิเสสสูตร

เล่ม ๒๓

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในสีหนาทวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ สีหนาทวรรค สอุปาทิเสสสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๔๘๔–๔๘๙

หน้า ๔๘๔

๒. สอุปาทิเสสสูตร

ว่าด้วยสอุปาทิเสสบุคคล ๙ ประเภท

{๒๑๖} [๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้มีความคิดดังนี้ว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้าเกินไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนดีกว่า” จึงลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้ปราศรัยกับ อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็ขณะนั้น เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นชุมนุมสนทนากันอยู่ ได้ เกิดมีเรื่องพูดกันในระหว่างว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังเป็น สอุปาทิเสสะ ทำกาละไป ผู้นั้นล้วนไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ไม่พ้นจากปิตติวิสัย (แดนเปรต) ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต”

ในตอนนั้นแล ท่านพระสารีบุตรไม่ยินดีไม่คัดค้านถ้อยคำที่อัญเดียรถีย์ ปริพาชกเหล่านั้นกล่าว ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า “เราจักเข้าใจถึงเนื้อความแห่งคำที่กล่าวนี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”

ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับ จากบิณฑบาตในภายหลังฉันแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิดพระพุทธเจ้าข้า

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อริยวินัย หมายถึงวินัยของพระอริยเจ้า หลักการของพระอริยเจ้า หลักคำสอนของพระผู้มี พระภาคเจ้า หรือพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๓, องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
หน้า ๔๘๕

เมื่อเช้านี้ ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยัง พระนครสาวัตถี ข้าพระองค์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘การที่จะเที่ยวบิณฑบาต ในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้าเกินไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนดีกว่า’ จึงลำดับนั้นแล ข้าพระองค์ได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ก็ขณะนั้นแล อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นนั่งชุมนุมสนทนากันอยู่ ได้เกิดมีเรื่องพูดกันในระหว่างว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังเป็นสอุปาทิเสสะทำกาละไป

ผู้นั้นล้วนไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ไม่พ้นจากปิตติวิสัย ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต’ ข้าพระองค์ไม่ยินดีไม่คัดค้านถ้อยคำที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้วครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า ‘เราจักเข้าใจถึงเนื้อความแห่งคำที่ กล่าวนี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า’ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร อัญเดียรถีย์ปริพาชกบางพวกโง่เขลา ไม่ฉลาด อย่างไรจักมารู้บุคคลผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะว่าเป็น สอุปาทิเสสะ หรือรู้บุคคลผู้ที่เป็นอนุปาทิเสสะ ว่าเป็นอนุปาทิเสสะได้เล่า

ดูก่อนสารีบุตร บุคคล ๙ ประเภทนี้ที่เป็นสอุปาทิเสสะเมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต บุคคล ๙ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอันตราปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ยังเป็นสอุปาทิเสสะ หมายถึงยังเป็นผู้มีอุปาทาน (ความยึดมั่น) เหลืออยู่ (องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
หน้า ๔๘๖

สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๑

อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอุปหัจจปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจาก ปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๒อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอสังขาร ปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็น สอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๓อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสสังขาร ปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็น สอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๔

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ผู้ที่เป็นอนุปาทิเสสะ หมายถึงผู้ไม่มีอุปาทาน หรือผู้หมดความยึดมั่น (องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
  2. ๒อันตราปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๐ ในเล่มนี้
  3. ๓โอรัมภาคิยสังโยชน์ ดูความหมายที่เชิงอรรถ ๒ ในข้อ ๑๕ (อุทกูปมสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๒๑ ในเล่มนี้
หน้า ๔๘๗

อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๕อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ใน ศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เพราะราคะ โทสะ และโมหะเบาบาง กลับมาสู่โลกนี้ อีกครั้งเดียว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร

นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจาก ปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๖อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นเอกพีชี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เกิดยังภพมนุษย์นี้ครั้งเดียวแล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๗

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อุปหัจจปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕(ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๒ ในเล่มนี้
  2. ๒อสังขารปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๓ ในเล่มนี้
  3. ๓สสังขารปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๓ ในเล่มนี้
หน้า ๔๘๘

อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นโกลังโกละ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป ท่องเที่ยวอยู่ ๒-๓ ตระกูลแล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๘อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสัตตักขัตตุปรมะ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในหมู่เทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง

แล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๙ดูก่อนสารีบุตร อัญเดียรถีย์ปริพาชกบางพวกโง่เขลา ไม่ฉลาด อย่างไรจักมารู้บุคคลผู้เป็นสอุปาทิเสสะว่าเป็นสอุปาทิเสสะ หรือรู้บุคคลผู้เป็นอนุปาทิเสสะว่าเป็นอนุปาทิเสสะได้เล่า ดูก่อนสารีบุตร บุคคล ๙ ประเภทนี้ แลเป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาตดูก่อนสารีบุตร ธรรมบรรยายนี้จักไม่แจ่มแจ้งแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาก่อน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้ฟังธรรมบรรยายที่เรากล่าว ด้วยข้ออธิบายปัญหานี้แล้วจะได้ไม่ถึงความประมาทกัน”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตก นิบาต) หน้า ๑๐๔ ในเล่มนี้
  2. ๒สกทาคามีบุคคล ผู้กลับมาเกิดอีกครั้งเดียวก็นิพพาน (ม.มู.อ. ๑/๑๗๕) เป็นพระอริยบุคคลชั้นที่ ๒ ในพระพุทธศาสนา
  3. ๓สังโยชน์ ๓ หมายถึงกิเลสที่บุคคลผู้โสดาบันและสกทาคามีละได้ ๓ อย่าง คือ (๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน (๒) วิจิกิจฉา ความสงสัย (๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต (นัย ม.มู.อ. ๒/๒๒)
  4. ๔เอกพีชี ผู้มีพืชคืออัตภาพเดียว หมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เกิดอีกครั้งเดียว ก็จักบรรลุพระอรหัต แล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
หน้า ๔๘๙

๓. โกฏฐิตสูตร

ว่าด้วยกรรมและการให้ผลแห่งกรรม

{๒๑๗} [๑๓] ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า“ดูก่อนท่านสารีบุตร บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลในปัจจุบัน ขอกรรมนั้นจงให้ผลในสัมปรายภพ แก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหมหนอ”ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”

“ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็หรือว่าบุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลในสัมปรายภพ ขอกรรมนั้นจงให้ผลในปัจจุบันแก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหม”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”

“ดูก่อนท่านสารีบุตร บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นสุข ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นทุกข์แก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหมหนอ”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”

“ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็หรือว่าบุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นทุกข์ ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นสุขแก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหม”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑โกลังโกละ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล หมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เกิดในตระกูลสูงอีก ๒-๓ ครั้ง หรือ เกิดในสุคติอีก ๒-๓ ภพ ก็จักบรรลุอรหัตแล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
  2. ๒สัตตักขัตตุปรมะ ผู้มี ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง หมายถึงหมายถึง <*> โสดาบันบุคคลผู้เวียนเกิดในสุคติภพอีก อย่างมากเพียง ๗ ครั้ง ก็จักบรรลุอรหัตแล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
  3. <*> คำซ้ำ - ผู้รวบรวม