พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ · สีหนาทวรรค
สอุปาทิเสสสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในสีหนาทวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต ปัณณาสก์ สีหนาทวรรค สอุปาทิเสสสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๔๘๔–๔๘๙
๒. สอุปาทิเสสสูตร
ว่าด้วยสอุปาทิเสสบุคคล ๙ ประเภท
{๒๑๖} [๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้มีความคิดดังนี้ว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้าเกินไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนดีกว่า” จึงลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้ปราศรัยกับ อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็ขณะนั้น เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นชุมนุมสนทนากันอยู่ ได้ เกิดมีเรื่องพูดกันในระหว่างว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังเป็น สอุปาทิเสสะ ทำกาละไป ผู้นั้นล้วนไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ไม่พ้นจากปิตติวิสัย (แดนเปรต) ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต”
ในตอนนั้นแล ท่านพระสารีบุตรไม่ยินดีไม่คัดค้านถ้อยคำที่อัญเดียรถีย์ ปริพาชกเหล่านั้นกล่าว ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า “เราจักเข้าใจถึงเนื้อความแห่งคำที่กล่าวนี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”
ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับ จากบิณฑบาตในภายหลังฉันแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิดพระพุทธเจ้าข้า
- ๑อริยวินัย หมายถึงวินัยของพระอริยเจ้า หลักการของพระอริยเจ้า หลักคำสอนของพระผู้มี พระภาคเจ้า หรือพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๓, องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
เมื่อเช้านี้ ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยัง พระนครสาวัตถี ข้าพระองค์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘การที่จะเที่ยวบิณฑบาต ในพระนครสาวัตถีก็ยังเช้าเกินไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกก่อนดีกว่า’ จึงลำดับนั้นแล ข้าพระองค์ได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ก็ขณะนั้นแล อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นนั่งชุมนุมสนทนากันอยู่ ได้เกิดมีเรื่องพูดกันในระหว่างว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ผู้ใดผู้หนึ่งที่ยังเป็นสอุปาทิเสสะทำกาละไป
ผู้นั้นล้วนไม่พ้นจากนรก ไม่พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ไม่พ้นจากปิตติวิสัย ไม่พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต’ ข้าพระองค์ไม่ยินดีไม่คัดค้านถ้อยคำที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้วครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยคิดว่า ‘เราจักเข้าใจถึงเนื้อความแห่งคำที่ กล่าวนี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า’ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร อัญเดียรถีย์ปริพาชกบางพวกโง่เขลา ไม่ฉลาด อย่างไรจักมารู้บุคคลผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะว่าเป็น สอุปาทิเสสะ หรือรู้บุคคลผู้ที่เป็นอนุปาทิเสสะ ว่าเป็นอนุปาทิเสสะได้เล่า
ดูก่อนสารีบุตร บุคคล ๙ ประเภทนี้ที่เป็นสอุปาทิเสสะเมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต บุคคล ๙ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอันตราปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕
- ๑ยังเป็นสอุปาทิเสสะ หมายถึงยังเป็นผู้มีอุปาทาน (ความยึดมั่น) เหลืออยู่ (องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๑
อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอุปหัจจปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจาก ปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๒อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอสังขาร ปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็น สอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๓อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสสังขาร ปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็น สอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๔
- ๑ผู้ที่เป็นอนุปาทิเสสะ หมายถึงผู้ไม่มีอุปาทาน หรือผู้หมดความยึดมั่น (องฺ.นวก.อ. ๒๙๓)
- ๒อันตราปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๐ ในเล่มนี้
- ๓โอรัมภาคิยสังโยชน์ ดูความหมายที่เชิงอรรถ ๒ ในข้อ ๑๕ (อุทกูปมสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๒๑ ในเล่มนี้
อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล ในสมาธิ แต่ทำพอประมาณในปัญญา บุคคลนั้นเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๕อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ใน ศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เพราะราคะ โทสะ และโมหะเบาบาง กลับมาสู่โลกนี้ อีกครั้งเดียว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร
นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจาก ปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๖อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นเอกพีชี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เกิดยังภพมนุษย์นี้ครั้งเดียวแล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๗
- ๑อุปหัจจปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕(ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๒ ในเล่มนี้
- ๒อสังขารปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๓ ในเล่มนี้
- ๓สสังขารปรินิพพายี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๑๐๓ ในเล่มนี้
อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นโกลังโกละ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป ท่องเที่ยวอยู่ ๒-๓ ตระกูลแล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๘อีกประเภทหนึ่ง สารีบุตร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ ในศีล แต่ทำพอประมาณในสมาธิ ในปัญญา บุคคลนั้นเป็นสัตตักขัตตุปรมะ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในหมู่เทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง
แล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดูก่อนสารีบุตร นี้คือผู้ที่เป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาต ประเภทที่ ๙ดูก่อนสารีบุตร อัญเดียรถีย์ปริพาชกบางพวกโง่เขลา ไม่ฉลาด อย่างไรจักมารู้บุคคลผู้เป็นสอุปาทิเสสะว่าเป็นสอุปาทิเสสะ หรือรู้บุคคลผู้เป็นอนุปาทิเสสะว่าเป็นอนุปาทิเสสะได้เล่า ดูก่อนสารีบุตร บุคคล ๙ ประเภทนี้ แลเป็นสอุปาทิเสสะ เมื่อทำกาละไป เป็นผู้พ้นจากนรก พ้นจากกำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน พ้นจากปิตติวิสัย พ้นจากอบาย ทุคติ และวินิบาตดูก่อนสารีบุตร ธรรมบรรยายนี้จักไม่แจ่มแจ้งแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาก่อน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าผู้ฟังธรรมบรรยายที่เรากล่าว ด้วยข้ออธิบายปัญหานี้แล้วจะได้ไม่ถึงความประมาทกัน”
- ๑อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ดูความหมายที่เชิงอรรถในข้อ ๕๕ (ปุริสคติสูตร อัพยากตวรรค สัตตก นิบาต) หน้า ๑๐๔ ในเล่มนี้
- ๒สกทาคามีบุคคล ผู้กลับมาเกิดอีกครั้งเดียวก็นิพพาน (ม.มู.อ. ๑/๑๗๕) เป็นพระอริยบุคคลชั้นที่ ๒ ในพระพุทธศาสนา
- ๓สังโยชน์ ๓ หมายถึงกิเลสที่บุคคลผู้โสดาบันและสกทาคามีละได้ ๓ อย่าง คือ (๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน (๒) วิจิกิจฉา ความสงสัย (๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต (นัย ม.มู.อ. ๒/๒๒)
- ๔เอกพีชี ผู้มีพืชคืออัตภาพเดียว หมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เกิดอีกครั้งเดียว ก็จักบรรลุพระอรหัต แล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
๓. โกฏฐิตสูตร
ว่าด้วยกรรมและการให้ผลแห่งกรรม
{๒๑๗} [๑๓] ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า“ดูก่อนท่านสารีบุตร บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลในปัจจุบัน ขอกรรมนั้นจงให้ผลในสัมปรายภพ แก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหมหนอ”ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”
“ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็หรือว่าบุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลในสัมปรายภพ ขอกรรมนั้นจงให้ผลในปัจจุบันแก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหม”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”
“ดูก่อนท่านสารีบุตร บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นสุข ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นทุกข์แก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหมหนอ”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”
“ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็หรือว่าบุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์นี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นทุกข์ ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นสุขแก่เรา’ ดังนี้ ได้ไหม”“อย่างนั้นไม่ได้หรอก ท่าน”
- ๑โกลังโกละ ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล หมายถึงโสดาบันบุคคลผู้เกิดในตระกูลสูงอีก ๒-๓ ครั้ง หรือ เกิดในสุคติอีก ๒-๓ ภพ ก็จักบรรลุอรหัตแล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
- ๒สัตตักขัตตุปรมะ ผู้มี ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง หมายถึงหมายถึง <*> โสดาบันบุคคลผู้เวียนเกิดในสุคติภพอีก อย่างมากเพียง ๗ ครั้ง ก็จักบรรลุอรหัตแล้วปรินิพพานไป (องฺ.ติก.อ. ๒๔๒)
- <*> คำซ้ำ - ผู้รวบรวม
จบ สอุปาทิเสสสูตร