arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ตติยปัณณาสก์ · ราชวรรค

๙. อักขมสูตร

เล่ม ๒๒

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในราชวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ตติยปัณณาสก์ ราชวรรค อักขมสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๒๒๖–๒๓๑

หน้า ๒๒๖

๙. อักขมสูตร

ว่าด้วยลักษณะของช้างหลวงและของภิกษุ

{๑๓๙} [๑๓๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมไม่ควรแก่พระราชา ไม่ควรเป็นช้างต้น นับว่าเป็นราชพาหนะไม่ได้เลยที เดียว องค์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ไม่อดทนต่อรูป (๒) ไม่อดทนต่อเสียง

(๓) ไม่อดทนต่อกลิ่น (๔) ไม่อดทนต่อรส

(๕) ไม่อดทนต่อโผฏฐัพพะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อรูปเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เช้า <*> สู่สงครามแล้วเห็นกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ หรือ กองพลราบเข้าก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อรูปเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อเสียงเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้ว พอได้ยินเสียงกองพลช้าง เสียงกองพลม้า เสียงกองพลรถ เสียงกองพลราบ หรือเสียงกลองบัณเฑาะว์ สังข์ มโหระทึก ที่กระหึ่มเข้าก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อเสียงเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อกลิ่นเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้ว พอได้กลิ่นมูตรและคูถของพวกช้างหลวง ที่ ใหญ่กว่าซึ่งเข้าสนามรบเข้า ก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อกลิ่นเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อรสเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วไม่ได้กินอาหารเพียงคืนหนึ่ง ๒ คืน ๓ คืน

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. เข้า - ผู้รวบรวม
หน้า ๒๒๗

๔ คืน หรือ ๕ คืน ก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อรสเป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อโผฏฐัพพะเป็นอย่างไรคือ ช้างหลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วถูกเขายิงด้วยลูกศรครั้งหนึ่ง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ๔ ครั้ง หรือ ๕ ครั้งเข้า ก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไม่อดทนต่อโผฏฐัพพะเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อม ไม่ควรแก่พระราชา ไม่ควรเป็นช้างต้น นับว่าเป็นราชพาหนะไม่ได้เลย ทีเดียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้ไม่ควรแก่ของคำนับ ไม่ควรแก่ของต้อนรับ ไม่ควรแก่ของทำบุญ ไม่ควรแก่การทำอัญชลี ไม่เป็นเนื้อนาบุญของโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ไม่อดทนต่อรูป (๒) ไม่อดทนต่อเสียง

(๓) ไม่อดทนต่อกลิ่น (๔) ไม่อดทนต่อรส

(๕) ไม่อดทนต่อโผฏฐัพพะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อรูปอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมกำหนัดในรูปที่ชวนให้กำหนัด ไม่สามารถ ตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อรูปอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อเสียงอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ฟังเสียงด้วยโสตะแล้วย่อมกำหนัดในเสียงที่ชวนให้กำหนัด ไม่ สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อ เสียงอย่างนี้แล

หน้า ๒๒๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อกลิ่นอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ดมกลิ่นด้วยฆานะแล้วย่อมกำหนัดในกลิ่นที่ชวนให้กำหนัด ไม่ สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อ กลิ่นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อรสอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้วย่อมกำหนัดในรสที่ชวนให้กำหนัด ไม่สามารถ ตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อรสอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่อดทนต่อโผฏฐัพพะอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วย่อมกำหนัดในโผฏฐัพพะที่ชวนให้ กำหนัด ไม่สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ อดทนต่อโผฏฐัพพะอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แลย่อมเป็น ผู้ไม่ควรแก่ของคำนับ ไม่ควรแก่ของต้อนรับ ไม่ควรแก่ของทำบุญ ไม่ควร แก่การทำอัญชลี ไม่เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อม ควรแก่พระราชา ควรเป็นช้างต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว องค์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อดทนต่อรูป (๒) อดทนต่อเสียง

(๓) อดทนต่อกลิ่น (๔) อดทนต่อรส

(๕) อดทนต่อโผฏฐัพพะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนต่อรูปเป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วเห็นกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ หรือ กองพลราบเข้าย่อมไม่หยุดชะงัก เข้มแข็ง สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนต่อรูปเป็นอย่างนี้แล

หน้า ๒๒๙

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนต่อเสียงเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วได้ยินเสียงกองพลช้าง เสียงกองพลม้า เสียง กองพลรถ เสียงกองพลราบ หรือเสียงกลองบัณเฑาะว์ สังข์ มโหระทึกที่ กระหึ่มเข้าย่อมไม่หยุดชะงัก เข้มแข็ง สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนต่อเสียงเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนต่อกลิ่นเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วได้กลิ่นมูตรและคูถของเหล่าข้างหลวงที่ใหญ่ กว่าซึ่งเข้าสนามรบเข้าย่อมไม่หยุดชะงัก เข้มแข็ง สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนต่อกลิ่นเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็ช้างหลวงที่อดทนต่อรสเป็นอย่างไร คือ ช้าง หลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วไม่ได้กินอาหารเพียงคืนหนึ่ง ๒ คืน ๓ คืน ๔ คืน หรือ ๕ คืน ย่อมไม่หยุดชะงัก เข้มแข็ง สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนต่อรสเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนต่อโผฏฐัพพะเป็นอย่างไร คือ ช้างหลวงในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วถูกเขายิงด้วยลูกศรครั้งหนึ่ง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ๔ ครั้ง หรือ ๕ ครั้ง ย่อมไม่หยุดชะงัก เข้มแข็ง สามารถเข้าสนามรบได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนต่อโผฏฐัพพะเป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อม ควรแก่พระราชา ควรเป็นช้างต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการก็ฉันนั้นเหมือน กัน ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควร แก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

หน้า ๒๓๐

(๑) เป็นผู้อดทนต่อรูป (๒) เป็นผู้อดทนต่อเสียง (๓) เป็นผู้อดทนต่อกลิ่น (๔) เป็นผู้อดทนต่อรส

(๕) เป็นผู้อดทนต่อโผฏฐัพพะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อรูปอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม วินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมไม่กำหนัดในรูปที่ชวนให้กำหนัด สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อรูปอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อเสียงอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ฟังเสียงด้วยโสตะแล้วย่อมไม่กำหนัดในเสียงที่ชวนให้กำหนัด สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อเสียงอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อกลิ่นอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ดมกลิ่นด้วยฆานะแล้วย่อมไม่กำหนัดในกลิ่นที่ชวนให้กำหนัด สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อกลิ่น อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อรสอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้วย่อมไม่กำหนัดในรสที่ชวนให้กำหนัด สามารถ ตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อรสอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนต่อโผฏฐัพพะอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วย่อมไม่กำหนัดในโผฏฐัพพะที่ชวน ให้กำหนัด สามารถตั้งจิตให้เป็นสมาธิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ อดทนต่อโผฏฐัพพะอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล ย่อม เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การ ทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

หน้า ๒๓๑

๑๐. โสตสูตร

ว่าด้วยองค์คุณของช้างหลวงและของภิกษุ

{๑๔๐} [๑๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นช้างทรง นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว องค์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ช้างหลวงในโลกนี้

(๑) สดับฟัง (๒) กำจัดได้ (๓) รักษาได้

(๔) อดทนได้ (๕) ไปได้เร็ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่สดับฟังเป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้ย่อมตั้งใจ ใส่ใจ สำรวมใจ คอยเงี่ยหูฟังถึงเรื่องที่ควาญช้างจะให้ทำ ซึ่งตนจะเคยทำหรือไม่เคยทำก็ตาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่เชื่อฟัง เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่กำจัดได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้ว ย่อมกำจัดช้างบ้าง กำจัดพลขี่ช้างบ้าง กำจัดม้า บ้าง กำจัดพลขี่ม้าบ้าง กำจัดรถบ้าง กำจัดพลขับรถบ้าง กำจัดพลราบบ้างได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่กำจัดได้เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วย่อมอดทนต่อการแทงด้วยหอก ต่อการถูกฟันด้วยดาบ ต่อการถูกยิงด้วยลูกศร ต่อเสียงระเบ็งเซ็งแซ่แห่งกลอง บัณเฑาะว์ สังข์ และมโหระทึก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนได้เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่รักษาได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วย่อมรักษากายเบื้องหน้า กายเบื้องหลัง เท้าหน้า เท้าหลัง ศีรษะ หู งา งวง หาง ควาญช้างไว้ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้าง หลวงที่รักษาได้เป็นอย่างนี้แล