พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · อัพยากตวรรค
ปุญญวิปากสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๑ ในอัพยากตวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ อัพยากตวรรค ปุญญวิปากสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๒๔–๑๒๗
ไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานเฉพาะตัวทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว <*> กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’ ดังนี้ดูก่อนโมคคัลลานะ ด้วยข้อปฏิบัติโดยย่อเพียงเท่าไรนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจาก โยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่า เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”
๙. เมตตสูตร
ว่าด้วยผลแห่งบุญ
{๕๙} [๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย คำว่า บุญ ๆ นี้เป็นชื่อของความสุข ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราย่อมรู้ยิ่งซึ่งผลแห่งบุญอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่เราเสวยแล้วตลอดกาลนาน เราเจริญเมตตาจิต
- ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึง ชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๕)
- ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี.อ. ๑/๑๖๙, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจ คือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือ การทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- ๔กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็น จุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
- <*> ควรจะเป็น ๒ - ผู้รวบรวม
มาตลอด ๗ ปี ครั้นเจริญเมตตาจิตมาตลอด ๗ ปีแล้ว ก็ไม่ได้กลับมายังโลก นี้ตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อคราวโลกเสื่อม เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสรภูมิ เมื่อคราวโลกเจริญ เราเข้าถึงวิมานพรหมอันว่างเปล่า
ได้ยินว่า ในวิมานพรหมนั้น เราเป็นพรหมที่เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เราเป็นท้าวสักกะผู้ เป็นใหญ่แห่งทวยเทพ ๓๖ ครั้ง เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต เป็นผู้พิชิต มีชนบทที่ถึงความมั่นคงถาวร ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการนี้ของเรานั้น คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว เป็นเจ็ดทั้ง ปริณายกแก้ว อนึ่ง เราเคยมีบุตรมากกว่าพันคนซึ่งล้วนแต่เป็นคนกล้าหาญ
- ๑สังวัฏฏวิวัฏฏกัป คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมาก หรือกำหนด ระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่งนับเป็นกัปหนึ่ง ซึ่งจัดแบ่งเป็น ๔ ช่วงระยะ หรือ ๔ อสงไขยกัป (ช่วงระยะเวลาที่นานนับไม่ได้)คือ (๑) สังวัฏฏกัป กัปฝ่ายเสื่อม ช่วงระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง นํ้า ไฟ และลม อย่างใด อย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น ๑ อสงไขย (๒) สังวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อม อยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับเป็น ๑ อสงไขย (๓) วิวัฏฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัวก้าวสู่ความเจริญด้วย สรรพสิ่งเหมือนช่วงก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จนสรรพสัตว์ สามารถอาศัยอยู่ได้ ซึ่งก็วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อหมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป (ดูรายละเอียดใน คัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๒/๕๕) อนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้เข้าใจ ความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระนํ้าใหญ่แห่งหนึ่งเต็มไปด้วยนํ้า บุคคลเอาปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง จนนํ้าในสระนั้นแห้ง กระทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ ครั้ง นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)
- ๒ปริณายกแก้ว หมายถึงพระราชโอรสองค์โตซึ่งประสูติจากพระครรภ์ของพระอัครมเหสี สามารถสำเร็จราชการแทนและสืบราชสันตติวงศ์ต่อไปได้ (ที.ม.อ. ๓๙, ม.อุ.อ. ๑๖๖)
รูปทรงองอาจ ย่ำยีข้าศึกได้ เรานั้นครอบครองปฐพีมณฑลนี้อันมีมหาสมุทร เป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงดูผลแห่งบุญกุศลของบุคคล
ผู้แสวงหาความสุข เราเจริญเมตตาจิตมาตลอด ๗ ปี
ไม่ต้องกลับมาสู่โลกนี้ตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป
เมื่อโลกเสื่อม เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสรภูมิ
เมื่อโลกเจริญ เราเข้าถึงวิมานพรหมอันว่างเปล่า
ในกาลนั้น เราเป็นท้าวมหาพรหมผู้มีอำนาจเต็ม ๗
ครั้ง เป็นท้าวสักกะจอมเทพเสวยราชย์ในเทวโลก ๓๖ ครั้ง
เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชนชาวชมพูทวีป
เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เป็นใหญ่ในหมู่
มนุษย์ปกครองปฐพีมณฑลนี้โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้อง
ใช้ศัสตรา สั่งสอนคนในปฐพีมณฑลนั้นโดยธรรมสมํ่าเสมอ
ไม่ผลุนผลัน
ครั้นเสวยราชย์ในปฐพีมณฑลนี้โดยธรรมแล้ว ได้เกิด
ในตระกูลมั่งคั่ง มีทรัพย์สมบัติมากมาย ทั้งบริบูรณ์
พร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการอันอำนวยความประสงค์ให้
ทุกอย่าง
ฐานะดังที่กล่าวมานี้พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้สงเคราะห์
ประชาชาวโลกทรงแสดงไว้ดีแล้ว นี้เป็นเหตุแห่งความ
เป็นใหญ่ ซึ่งเรียกกันว่าพระเจ้าแผ่นดิน
เราเป็นพระราชาผู้เรืองเดช มีอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจ
มากมาย มีฤทธิ์ มียศ เป็นใหญ่ในหมู่ชนชาวชมพูทวีป
ใครบ้างได้ฟังแล้วจะไม่เลื่อมใส แม้จะเป็นคนมีชาติ
กำเนิดที่ตํ่าต้อย เพราะฉะนั้นแล ผู้มุ่งประโยชน์ตน มุ่ง
หวังความเป็นใหญ่ พึงระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้า
ทั้งหลาย เคารพพระสัทธรรมกันเถิด
๑๐. ภริยาสูตร
ว่าด้วยภรรยา ๗ ประเภท
{๖๐} [๖๓] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วทรงถือบาตรจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว ก็สมัยนั้นแล เหล่าผู้คนในนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดีส่งเสียงดังเอ็ดอึงไปหมด ครั้งนั้นแล อนาถบิณฑิก คฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้ มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี เหตุอะไรหนอ ผู้คนในนิเวศน์ของท่านจึงส่งเสียงดังเอ็ดอึงไปหมดเหมือนชาวประมงแย่งปลากัน”
อนาถบิณฑิกคฤหบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางสุชาดา คนนี้เป็นสะใภ้ในเรือน ข้าพระองค์นำมาจากตระกูลที่มั่งคั่ง นางไม่เชื่อฟัง แม่ผัว พ่อผัว สามี แม้แต่พระผู้มีพระภาคเจ้านางก็ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา”
จบ ปุญญวิปากสูตร