arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · อัพยากตวรรค

ปุญญวิปากสูตร

เล่ม ๒๓

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๑ ในอัพยากตวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ อัพยากตวรรค ปุญญวิปากสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๒๔–๑๒๗

หน้า ๑๒๔

ไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานเฉพาะตัวทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว <*> กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’ ดังนี้ดูก่อนโมคคัลลานะ ด้วยข้อปฏิบัติโดยย่อเพียงเท่าไรนี้แล ภิกษุจึงชื่อว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา มีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจาก โยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐกว่า เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

๙. เมตตสูตร

ว่าด้วยผลแห่งบุญ

{๕๙} [๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่ากลัวบุญเลย คำว่า บุญ ๆ นี้เป็นชื่อของความสุข ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราย่อมรู้ยิ่งซึ่งผลแห่งบุญอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่เราเสวยแล้วตลอดกาลนาน เราเจริญเมตตาจิต

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึง ชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๕)
  2. ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี.อ. ๑/๑๖๙, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  3. ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจ คือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือ การทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  4. ๔กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็น จุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖)
  5. <*> ควรจะเป็น ๒ - ผู้รวบรวม
หน้า ๑๒๕

มาตลอด ๗ ปี ครั้นเจริญเมตตาจิตมาตลอด ๗ ปีแล้ว ก็ไม่ได้กลับมายังโลก นี้ตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อคราวโลกเสื่อม เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสรภูมิ เมื่อคราวโลกเจริญ เราเข้าถึงวิมานพรหมอันว่างเปล่า

ได้ยินว่า ในวิมานพรหมนั้น เราเป็นพรหมที่เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เราเป็นท้าวสักกะผู้ เป็นใหญ่แห่งทวยเทพ ๓๖ ครั้ง เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต เป็นผู้พิชิต มีชนบทที่ถึงความมั่นคงถาวร ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการนี้ของเรานั้น คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว เป็นเจ็ดทั้ง ปริณายกแก้ว อนึ่ง เราเคยมีบุตรมากกว่าพันคนซึ่งล้วนแต่เป็นคนกล้าหาญ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สังวัฏฏวิวัฏฏกัป คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมาก หรือกำหนด ระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่งนับเป็นกัปหนึ่ง ซึ่งจัดแบ่งเป็น ๔ ช่วงระยะ หรือ ๔ อสงไขยกัป (ช่วงระยะเวลาที่นานนับไม่ได้)คือ (๑) สังวัฏฏกัป กัปฝ่ายเสื่อม ช่วงระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง นํ้า ไฟ และลม อย่างใด อย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น ๑ อสงไขย (๒) สังวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อม อยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับเป็น ๑ อสงไขย (๓) วิวัฏฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัวก้าวสู่ความเจริญด้วย สรรพสิ่งเหมือนช่วงก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฏฏัฏฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จนสรรพสัตว์ สามารถอาศัยอยู่ได้ ซึ่งก็วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อหมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป (ดูรายละเอียดใน คัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๒/๕๕) อนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้เข้าใจ ความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระนํ้าใหญ่แห่งหนึ่งเต็มไปด้วยนํ้า บุคคลเอาปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง จนนํ้าในสระนั้นแห้ง กระทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ ครั้ง นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)
  2. ๒ปริณายกแก้ว หมายถึงพระราชโอรสองค์โตซึ่งประสูติจากพระครรภ์ของพระอัครมเหสี สามารถสำเร็จราชการแทนและสืบราชสันตติวงศ์ต่อไปได้ (ที.ม.อ. ๓๙, ม.อุ.อ. ๑๖๖)
หน้า ๑๒๖

รูปทรงองอาจ ย่ำยีข้าศึกได้ เรานั้นครอบครองปฐพีมณฑลนี้อันมีมหาสมุทร เป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงดูผลแห่งบุญกุศลของบุคคล

ผู้แสวงหาความสุข เราเจริญเมตตาจิตมาตลอด ๗ ปี

ไม่ต้องกลับมาสู่โลกนี้ตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป

เมื่อโลกเสื่อม เราเข้าถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสรภูมิ

เมื่อโลกเจริญ เราเข้าถึงวิมานพรหมอันว่างเปล่า

ในกาลนั้น เราเป็นท้าวมหาพรหมผู้มีอำนาจเต็ม ๗

ครั้ง เป็นท้าวสักกะจอมเทพเสวยราชย์ในเทวโลก ๓๖ ครั้ง

เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นใหญ่ในหมู่ชนชาวชมพูทวีป

เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เป็นใหญ่ในหมู่

มนุษย์ปกครองปฐพีมณฑลนี้โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้อง

ใช้ศัสตรา สั่งสอนคนในปฐพีมณฑลนั้นโดยธรรมสมํ่าเสมอ

ไม่ผลุนผลัน

ครั้นเสวยราชย์ในปฐพีมณฑลนี้โดยธรรมแล้ว ได้เกิด

ในตระกูลมั่งคั่ง มีทรัพย์สมบัติมากมาย ทั้งบริบูรณ์

พร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการอันอำนวยความประสงค์ให้

ทุกอย่าง

ฐานะดังที่กล่าวมานี้พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้สงเคราะห์

ประชาชาวโลกทรงแสดงไว้ดีแล้ว นี้เป็นเหตุแห่งความ

เป็นใหญ่ ซึ่งเรียกกันว่าพระเจ้าแผ่นดิน

หน้า ๑๒๗

เราเป็นพระราชาผู้เรืองเดช มีอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจ

มากมาย มีฤทธิ์ มียศ เป็นใหญ่ในหมู่ชนชาวชมพูทวีป

ใครบ้างได้ฟังแล้วจะไม่เลื่อมใส แม้จะเป็นคนมีชาติ

กำเนิดที่ตํ่าต้อย เพราะฉะนั้นแล ผู้มุ่งประโยชน์ตน มุ่ง

หวังความเป็นใหญ่ พึงระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้า

ทั้งหลาย เคารพพระสัทธรรมกันเถิด

๑๐. ภริยาสูตร

ว่าด้วยภรรยา ๗ ประเภท

{๖๐} [๖๓] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วทรงถือบาตรจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว ก็สมัยนั้นแล เหล่าผู้คนในนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกคฤหบดีส่งเสียงดังเอ็ดอึงไปหมด ครั้งนั้นแล อนาถบิณฑิก คฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้ มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี เหตุอะไรหนอ ผู้คนในนิเวศน์ของท่านจึงส่งเสียงดังเอ็ดอึงไปหมดเหมือนชาวประมงแย่งปลากัน”

อนาถบิณฑิกคฤหบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางสุชาดา คนนี้เป็นสะใภ้ในเรือน ข้าพระองค์นำมาจากตระกูลที่มั่งคั่ง นางไม่เชื่อฟัง แม่ผัว พ่อผัว สามี แม้แต่พระผู้มีพระภาคเจ้านางก็ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา”