พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · อัพยากตวรรค
ปุริสคติสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๑ ในอัพยากตวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ อัพยากตวรรค ปุริสคติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๐๐–๑๐๖
จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างนี้แล ย่อมมีธรรมดาไม่พยากรณ์ในเรื่องที่เราไม่ได้พยากรณ์ไว้อย่างนี้
ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แลย่อมไม่พรั่นพรึง ไม่หวั่น ไม่ไหว ไม่ถึงความสะดุ้งในเรื่องที่เราไม่ได้พยากรณ์ไว้
ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยซึ่งเป็นเหตุให้อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วไม่เกิดความสงสัยในเรื่องที่เราไม่ได้พยากรณ์ไว้แล้ว”
๒. ปุริสคติสูตร
ว่าด้วยปุริสคติ ๗ ประการ
{๕๒} [๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปุริสคติ ๗ ประการและอนุปาทาปรินิพพาน เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปุริสคติ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับอย่างยิ่ง ซึ่งมี
- ๑ปุริสคติ คติคือญาณของบุรุษ (องฺ.สตฺตกอ.อ. ๑๙๐) หมายถึงความเป็นไปแห่งญาณของบุรุษคือ ภิกษุ หรือการใช้ความคิดพิจารณาที่ประกอบด้วยเหตุผลของภิกษุผู้เป็นพระอนาคามี
- ๒อนุปาทาปรินิพพาน หมายถึงภาวะนิพพานที่ปราศจากเหตุปัจจัย (องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๐) ๓ บทอันสงบระงับอย่างยิ่ง หมายถึงสภาวะที่เข้าถึงได้คือพระนิพพาน (องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๐)
อยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการ ทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นอันตราปรินิพพายี
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามา ทั้งวัน ประกายไฟเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ก็ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้วเราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับอย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นอันตราปรินิพพายี
- ๑ก็แต่ว่าบท...ทั้งปวง หมายถึงยังกำจัดความมืดคืออวิชชาที่ปกปิดอริยสัจได้อย่างสิ้นเชิงเหตุเพราะ ยังละกิเลสทั้งหลายบางส่วนไม่ได้ (องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๐)
- ๒โอรัมภาคิยสังโยชน์ ดูความหมายที่เชิงอรรถ ๒ ในข้อ ๑๕ (อุทกูปมสูตร อนุสยวรรค สัตตกนิบาต) หน้า ๒๑ ในเล่มนี้
- ๓อันตราปรินิพพายี ผู้ปรินิพพานในระหว่าง หมายถึงเป็นพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใด ชั้นหนึ่งแล้ว เมื่ออายุยังไม่ทันถึงกึ่งหนึ่งของกาลกำหนดอายุในชั้นนั้น ก็ปรินิพพานเพราะดับกิเลส ได้สิ้นเชิงเสียกลางคัน ตัวอย่าง เช่น พระอนาคามีผู้บังเกิดในชั้นอวิหาซึ่งมีกำหนดอายุ ๑,๐๐๐ กัป แบ่งย่อยเป็น ๓ จำพวก คือ (๑) จำพวกที่บรรลุอรหัตตผลในวันที่บังเกิดหรือไม่ก็บรรลุไม่เกิน ๑๐๐ กัป (๒) จำพวกที่บรรลุอรหัตตผลไม่เกิน ๒๐๐ กัป (๓) จำพวกที่บรรลุอรหัตตผลไม่เกิน ๔๐๐ กัป (แม้ในสุทธาวาสอีก ๔ ชั้น คือ อตัปปาที่มีอายุ ๒,๐๐๐ กัป สุทัสสาที่มีอายุ ๔,๐๐๐ กัป สุทัสสีที่มีอายุ ๘,๐๐๐ กัป และอกนิฏฐา ที่มีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัปก็พึงเทียบเคียงตามนัยนี้) (สํ.ม.อ. ๒๑๐,.องฺ.ติก.อ. ๒๔๒-๒๔๓, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๐)
(๒) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับอย่าง ยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอก็ยัง ละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้น จัดว่าเป็นอันตราปรินิพพายีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามา ทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วก็ดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่า เป็นอันตราปรินิพพายี
(๓) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับ อย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชา เธอก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุ นั้นจัดว่าเป็นอันตราปรินิพพายีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามาทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วตกยังไม่ถึงพื้นดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้
ปฏิบัติอย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจึงเป็นอันตราปรินิพพายี
(๔) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับ อย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอ ก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้น จัดว่าเป็นอุปหัจจปรินิพพายี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามา ทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วตกถึงพื้นดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติ อย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้น จึงเป็นอุปหัจจปรินิพพายี
(๕) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับ อย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้น ภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้
- ๑อุปหัจจปรินิพพายี ผู้จวนจะถึงจึงปรินิพพาน หมายถึงเป็นพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใด ชั้นหนึ่งมีอายุพ้นกึ่งของกาลกำหนดอายุในชั้นนั้น จวนจะถึงกาลสิ้นอายุ จึงปรินิพพาน เพราะดับกิเลสได้สิ้นเชิง (สํ.ม.อ. ๒๑๐, องฺ.ติก.อ. ๒๔๒-๒๔๓, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๐)
โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอ ก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุ นั้นจัดว่าเป็นอสังขารปรินิพพายี
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามาทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วตกลงที่กองหญ้าหรือกองไม้เล็ก ๆ ประกาย ไฟนั้นทำให้เกิดไฟบ้าง ควันบ้างขึ้นที่กองหญ้าหรือกองไม้นั้น ครั้นทำให้เกิดแล้วก็เผากองหญ้าหรือกองไม้นั้นจนสิ้นเชื้อแล้วก็ดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้น จัดว่าเป็นอสังขารปรินิพพายี
(๖) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับ อย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชา เธอก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นสสังขารปรินิพพายี
- ๑อสังขารปรินิพพายี ผู้ปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้แรงชักจูง หมายถึงเป็นพระอนาคามีผู้เกิดในสุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่ง สามารถยังกิเลสทั้งหลายให้สิ้นไป บรรลุอรหัตตผล ปรินิพพานไปได้โดย ง่าย ไม่ต้องใช้ความเพียรมากนัก (สํ.ม.อ. ๒๑๐, องฺ.ติก.อ. ๒๔๒-๒๔๓, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๑)
- ๒สสังขารปรินิพพายีผู้ปรินิพพานโดยต้องใช้แรงชักจูงหมายถึงเป็นพระอนาคามีผู้เกิดใน สุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่ง จะยังกิเลสทั้งหลายให้สิ้นไป บรรลุอรหัตตผล ปรินิพพานได้ ก็ต่อเมื่อ ใช้ความเพียรอย่างหนัก (สํ.ม.อ. ๒๑๐, องฺ.ติก.อ. ๒๔๓, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๑)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามาทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วตกลงที่กองหญ้าหรือกองไม้ย่อม ๆ ประกายไฟนั้นทำให้เกิดไฟบ้าง ควันบ้างขึ้นที่กองหญ้าหรือกองไม้นั้น ครั้นทำให้เกิดแล้วก็เผากองหญ้าหรือกองไม้นั้นจนสิ้นเชื้อแล้วก็ดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นสสังขารปรินิพพายี
(๗) ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อันเป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับ อย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แต่ว่าบทนั้นภิกษุนั้นยังทำให้แจ้งไม่ได้โดยประการทั้งปวง อนุสัยคือมานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชา เธอก็ยังละไม่ได้โดยประการทั้งปวง เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อนายช่างตีแผ่นเหล็กที่ถูกเผามาทั้งวัน ประกายไฟเกิดลอยขึ้นแล้วตกลงที่กองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่ ๆ ประกายไฟนั้นทำให้เกิดไฟบ้าง ควันบ้างขึ้นที่กองหญ้าหรือกองไม้นั้น ครั้นทำให้เกิดแล้วก็เผากองหญ้าหรือกองไม้นั้น แล้วลามไปไหม้กอไม้บ้างป่าไม้บ้าง ครั้นไหม้กอไม้และป่าไม้หมดแล้วก็ลามไปจนสุดทุ่งหญ้า ภูเขา ชายนํ้า หรือภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ สิ้นเชื้อแล้วก็ดับไป ฉันใด ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ก็ฉันนั้น
- ๑อุทธังโสโตอกนิฎฐคามี ผู้มีกระแสในเบื้องบนไปสู่อกนิฏฐภพ หมายถึงเป็นพระอนาคามีผู้เกิด ในสุทธาวาสชั้นใดชั้นหนึ่งแล้วก็ดำรงอยู่จนสิ้นกาลกำหนดอายุและจะเกิดเลื่อนต่อขึ้นไปจนถึง ชั้นอกนิฏฐภพ อันเป็นชั้นสูงสุดของสุทธาวาสภูมิแล้วจึงปรินิพพาน (สํ.ม.อ. ๒๑๐, องฺ.ติก.อ.๒๔๓)
เหมือนกัน ... เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป ภิกษุนั้นจัดว่าเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริสคติมี ๗ ประการนี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุปาทาปรินิพพานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ ได้ความวางเฉยว่า ‘ถ้ากรรมในอดีตไม่ได้มีแล้วไซร้ อัตภาพในปัจจุบันของเราก็จะไม่มี ถ้ากรรมในอนาคตจักไม่มีไซร้ อัตภาพในอนาคตของเราก็จักไม่มี เบญจขันธ์ที่กำลังเป็นอยู่ ที่เป็นมาแล้ว เราย่อมละได้’ เธอไม่ยินดีในเบญจขันธ์อันเป็นอดีต ไม่ข้องอยู่ในเบญจขันธ์อัน เป็นอนาคต ย่อมพิจารณาเห็นบทอันสงบระงับอย่างยิ่งซึ่งมีอยู่ด้วยปัญญาอันชอบ ก็แลบทนั้นอันภิกษุนั้นทำให้แจ้งได้แล้วโดยประการทั้งปวง อนุสัยคือ มานะ อนุสัยคือภวราคะ อนุสัยคืออวิชชาเธอก็ละได้แล้วโดยประการทั้งปวง เธอย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนุปาทาปรินิพพานดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริสคติ ๗ ประการและอนุปาทาปรินิพพานนี้แล”
๓. ติสสพรหมสูตร
ว่าด้วยบุคคล ๗ ประเภท
{๕๓} [๕๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เมื่อปฐมยามผ่านพ้นไป เทวดา ๒ องค์มีรัศมีงามยิ่งนัก ยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวไปทั่วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง
จบ ปุริสคติสูตร