พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · มหาวรรค
เวรัญชสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ มหาวรรค เวรัญชสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๒๑–๒๒๙
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. เมตตาสูตร ๒. ปัญญาสูตร
๓. ปฐมอัปปิยสูตร ๔. ทุติยอัปปิยสูตร
๕. ปฐมโลกธัมมสูตร ๖. ทุติยโลกธัมมสูตร
๗. เทวทัตตวิปัตติสูตร ๘. อุตตรวิปัตติสูตร
๙. นันทสูตร ๑๐. กรัณฑวสูตร
๒. มหาวรรค
๑. เวรัญชสูตร
ว่าด้วยพระพุทธองค์ทรงแก้ข้อสงสัยของเวรัญชพราหมณ์
{๑๐๑} [๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ควงไม้สะเดาที่นเฬรุยักษ์สถิตอยู่ ใกล้เมืองเวรัญชา ครั้งนั้น เวรัญชพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ทราบมาว่า ‘พระสมณโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ’ ข้อที่ข้าพเจ้าทราบมานี้นั้นเป็นเช่นนั้นจริง เพราะท่านพระโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ ข้อนั้นไม่สมควรเลย ท่านพระโคดม”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เรายังไม่เห็นบุคคลที่เราควรไหว้ ควรลุกรับ หรือควรเชื้อเชิญด้วยอาสนะ เพราะว่าตถาคตพึงไหว้ พึงลุกรับ หรือพึงเชื้อเชิญบุคคลใดด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้นก็จะพึงขาดตกไป”พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นอรสรูปะ ผู้ไม่มีรส”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส’ เพราะรส คือรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้วทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”“ท่านพระโคดมเป็นนิพโภคะ ผู้ไม่มีสมบัติ”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีสมบัติ’ เพราะสมบัติคือรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีสมบัติ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”“ท่านพระโคดมเป็นอกิริยวาทะ ผู้สอนการไม่กระทำ”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้สอนการไม่กระทำ’ เพราะเราสอนการไม่กระทำกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เราสอนการไม่กระทำอกุศลธรรมอันเป็น
บาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้สอนการไม่กระทำ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”
“ท่านพระโคดมเป็นอุจเฉทวาทะ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มีวาทะว่าขาดสูญ’ เพราะเราสอนถึงความขาดสูญแห่งราคะ โทสะ โมหะ เราสอนถึงความขาดสูญแห่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ เราสอนการไม่กระทำกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เราสอนการไม่กระทำอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มีวาทะว่าขาดสูญ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”“ท่านพระโคดมเป็นเชคุจฉี ผู้ช่างรังเกียจ”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างรังเกียจ’ เพราะเรารังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เรารังเกียจอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างรังเกียจ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”
“ท่านพระโคดมเป็นเวนยิกะ ผู้ช่างกำจัด”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างกำจัด’ เพราะเราแสดงธรรมเพื่อกำจัด ราคะ โทสะ โมหะ แสดงธรรมเพื่อกำจัดอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างกำจัด’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”
“ท่านพระโคดมเป็นตปัสสี ผู้ช่างเผาผลาญ”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ เพราะเรากล่าวถึงอกุศลธรรม อันเป็นบาปทั้งหลาย คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าเป็นธรรมที่ควรเผาผลาญ อกุศลธรรมที่เป็นบาปต่าง ๆ อันผู้ใดละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้วทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ ดูก่อนพราหมณ์ อกุศลธรรม ทั้งหลายที่เป็นบาปซึ่งควรเผาผลาญตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”“ท่านพระโคดมเป็นอปคัพภะ ผู้ไม่ผุดไม่เกิด”
“มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’ เพราะการนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่อันผู้ใดละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’ ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่ผุดเกิด’
ทรงอุปมาด้วยลูกไก่
ดูก่อนพราหมณ์ เหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่ไก่เหล่านั้นอันแม่ไก่นอนทับดีแล้ว กกดีแล้ว ฟักดีแล้ว บรรดาลูกไก่เหล่านั้น
ลูกไก่ตัวใดใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ ชำแรกออกมาได้โดยสวัสดิภาพก่อนกว่าเขา ลูกไก่ตัวนั้นควรเรียกว่ากระไร จะเรียกว่าพี่ หรือน้อง”
พราหมณ์กราบทูลตอบว่า “ควรเรียกว่าพี่สิ ท่านพระโคดม เพราะมันแก่กว่าเขา”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เราก็เหมือนอย่างนั้นแล พราหมณ์ ในบรรดาหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในอวิชชา เกิดในฟอง ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ เราผู้เดียวเท่านั้น ได้ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้วได้ตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมในโลก เรานั้นจึงเป็นผู้เจริญที่สุด ประเสริฐที่สุดของโลก พราหมณ์ ความเพียรที่เราปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติที่ดำรงมั่น ไม่เลือนหลง กายที่สงบแล้ว ไม่กระสับกระส่าย จิตที่ตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง
ฌาน ๔
ดูก่อนพราหมณ์ เรานั้นแลสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรมได้บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เราได้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เรามีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เราได้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนอยู่
วิชชา ๓
ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ
เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณเป็นเหตุระลึกชาติก่อนได้) เรานั้นระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบ ชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น
มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้น นั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพ โน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๑ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาเรากำจัดได้แล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วอยู่ฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๑ ของเรา เหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ฉะนั้น
จุตูปปาตญาณ
เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่อ
จุตูปปาต (ญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) เรานั้นเห็นหมู่สัตว์ ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วย
อำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เรานั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมด้วยประการดังนี้ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๒ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี อวิชชา เราได้กำจัดแล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วอยู่ฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๒ ของเรา เหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ฉะนั้น
อาสวักขยญาณ
เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่อ อาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป) เรานั้นได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริง ว่า ‘นี้ทุกข์’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุเกิดทุกข์’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึง
ความดับทุกข์’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ได้รู้ประจักษ์ตาม เป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดอาสวะ’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับอาสวะ’ ได้รู้ประจักษ์ตามเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตได้หลุดพ้นแล้วแม้จากกามาสวะ ได้หลุดพ้นแล้วแม้จากภวาสวะ ได้หลุดพ้นแล้วแม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว จึงได้มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๓ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี อวิชชา เรากำจัดได้แล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๓ ของเรา เหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ ฉะนั้น”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์ได้กราบทูลว่า “ท่านพระโคดมเป็นผู้เจริญที่สุด ท่านพระโคดมเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระพุทธเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”
๒. สีหสูตร
ว่าด้วยตรัสตอบข้อข้องใจของสีหเสนาบดี
{๑๐๒} [๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียง มีคนรู้จักจำนวนมากนั่งชุมนุมกันอยู่ ณ ท้องพระโรง ต่างพากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย
ก็เวลานั้น สีหเสนาบดีสาวกของนิครนถ์ นั่งอยู่ในที่ประชุมนั้นด้วย จึงคิดว่า “ชะรอยพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นคงจักเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยไม่ต้องสงสัยเลย เพราะเหตุนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักเหล่านี้จึงได้นั่งชุมนุมกัน ณ ท้องพระโรง พากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นบ้าง” จึงสีหเสนาบดีได้เข้าไปหานิครนถนาฏบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้ไหว้นิครนถนาฏบุตร นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้แจ้งแก่นิครนถนาฏบุตรว่า “ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าอยากจะไปเฝ้าพระสมณโคดม”นิครนถนาฏบุตรพูดค้านว่า “ท่านสีหะ ก็ท่านเป็นกิริยวาทผู้มีวาทะว่าเป็นอันทำ ไฉนจึงจักไปเฝ้าพระสมณโคดมผู้เป็นอกิริยวาทผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำเล่า แท้จริง พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ทรงแสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และทรงแนะนำสาวกตามแนวนั้น”
จบ เวรัญชสูตร