พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต วรรคที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · ยมกวรรค
อารัพภวัตถุสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๙/๑๙ ในยมกวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต วรรคที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ ยมกวรรค อารัพภวัตถุสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๔๒๔–๔๒๘
อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือ นิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการแล้ว กายของเรานั้นหนัก ไม่ควรจะทำการงาน เหมือนถั่วราชมาสที่ชุ่มน้ำ อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุ ประการที่ ๖อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอาพาธเกิดขึ้นเล็กน้อย เธอมี ความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว เรามีข้ออ้างที่จะนอนละ อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรม ที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๗
อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากอาพาธแล้ว แต่ยังสร่างไข้ ได้ไม่นาน กายของเรานั้นยังอ่อนเพลีย ยังไม่ควรจะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็น กุสีตวัตถุประการที่ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุสีตวัตถุมี ๘ ประการนี้แล
{๑๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อารัพภวัตถุ มี ๘ ประการนี้ อารัพภวัตถุ ๘ ประการ คืออะไรบ้าง คือ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีการงานที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้จำต้องทำอยู่ เธอมี ความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำการงาน ก็เมื่อเรามัวทำการงานอยู่ ก็จะไม่สามารถใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๑อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทำการงานเสร็จแล้ว เธอมีความ คิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ทำการงานเสร็จแล้ว
ก็เมื่อเราทำการงานอยู่ จึงไม่ สามารถที่จะใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อน เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๒อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุจำต้องเดินทาง เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องเดินทาง ก็เมื่อเรามัวเดินทางอยู่ ก็จะไม่สามารถใส่ใจ ถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้ แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็น อารัพภวัตถุประการที่ ๓อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเดินทางแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ ว่า ‘เราได้เดินทางแล้ว ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ จึงไม่สามารถที่จะใส่ใจถึงคำ
- ๑อารัพภวัตถุ หมายถึงเหตุแห่งความเพียร (ที.ปา.อ. ๒๔๓, องฺ.อฏฺฐก.อ. ๒๘๑) ตรงข้ามกับกุสีตวัตถุ
สั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียร เสียก่อน เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้ง ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๔
อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความ ต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ถึงไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ แต่กายของเรานั้นเบา อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๕อีกประการหนึ่ง
ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ ทั้งกายของเรานั้นก็เบา ควรที่จะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๖อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอาพาธเกิดขึ้นเล็กน้อย เธอมี ความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเกิดขึ้นแก่เราเล็กน้อย ย่อมเป็นไปได้ที่อาพาธ
ของเราจะพึงหนักขึ้นเรื่อย ๆ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อน เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรม ที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุ ธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุ ประการที่ ๗
อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน ย่อมเป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะหวนกลับมาอีก อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อารัพภวัตถุมี ๘ ประการนี้แล”
จบ ยมกวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปฐมสัทธาสูตร ๒. ทุติยสัทธาสูตร
๓. ปฐมมรณัสสติสูตร ๔. ทุติยมรณัสสติสูตร
๕. ปฐมสัมปทาสูตร ๖. ทุติยสัมปทาสูตร
๗. อิจฉาสูตร ๘. อลังสูตร
๙. ปริหานสูตร ๑๐. กุสีตารัพภวัตถุสูตร
(๙) ๔. สติวรรค
๑. สติสัมปชัญญสูตร
ว่าด้วยผลแห่งการมีและไม่มีสติสัมปชัญญะ
{๑๘๗} [๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสติและสัมปชัญญะไม่มี หิริและโอตตัปปะของบุคคลผู้มีสติและสัมปชัญญะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อหิริและโอตตัปปะไม่มี อินทรียสังวรของบุคคลผู้มีหิริและโอตตัปปะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่ออินทรียสังวรไม่มี ศีลของบุคคลผู้มีอินทรียสังวรวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อศีลไม่มี สัมมาสมาธิของบุคคลผู้มีศีลวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของบุคคลผู้มี ยถาภูตญาณทัสสนะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีนิพพิทาวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เหมือนต้นไม้ที่มีกิ่งและใบวิบัติเสียแล้ว กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของต้นไม้นั้น ย่อมถึงความบริบูรณ์ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสติและสัมปชัญญะไม่มี หิริและโอตตัปปะของบุคคลผู้มีสติ
จบ อารัพภวัตถุสูตร