arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · เมตตาวรรค

อุตตรสูตร

เล่ม ๒๓

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในเมตตาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ เมตตาวรรค อุตตรสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๑๑–๒๑๕

หน้า ๒๑๑

ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๘. อุตตรวิปัตติสูตร

ว่าด้วยธรรมบรรยายที่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์

{๙๘} [๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระอุตตระอยู่ที่วัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท ณ ที่นั้นแล ท่านพระอุตตระได้กล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”ก็สมัยนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชออกจากทิศเหนือผ่านไปทางทิศใต้ ด้วยกรณียกิจบางอย่าง ได้สดับคำที่ท่านพระอุตตระแสดงธรรมแก่พระภิกษุทั้งหลายในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบทอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อำนาจประโยชน์ หมายถึงเหตุทั้งหลาย (องฺ.ทุก.อ. ๓๐)
หน้า ๒๑๒

ครั้งนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชได้อันตรธานไป ณ วัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท ไปปรากฏพระองค์ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น แล้วเข้าไปเฝ้าท้าวสักกะจอมเทพถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดทรงทราบว่า ท่านพระอุตตระนี้แสดงธรรม แก่ภิกษุทั้งหลายในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร ... เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”ครั้งนั้นแล

ท้าวสักกะจอมเทพได้อันตรธานไป ณ เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ไปปรากฏพระองค์ต่อหน้าท่านพระอุตตระ ในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขา สังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น แล้วเสด็จเข้าไปหาท่านพระอุตตระถึงที่อยู่ ครั้นแล้วทรงอภิวาทท่านพระอุตตระ ประทับยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ตรัสถามท่านพระอุตตระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าท่านพระอุตตระแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร’ ดังนี้ จริงหรือ”ท่านพระอุตตระถวายพระพรว่า “จริงอย่างนั้น มหาบพิตร”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้เป็นปฏิภาณส่วนตัวของพระคุณเจ้าเอง หรือว่าเป็นของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น”

หน้า ๒๑๓

“ขอถวายพระพร ถ้าอย่างนั้น อาตมภาพจะทำข้ออุปมาให้มหาบพิตร ทรงสดับ วิญญูชนบางเหล่าในโลกนี้ย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยข้ออุปมา

ขอถวายพระพร มีข้าวเปลือกกองใหญ่อยู่ไม่ไกลหมู่บ้านหรือนิคมนัก หมู่มหาชนพากันขนข้าวเปลือกจากกองนั้นไปด้วยหาบบ้าง ด้วยตะกร้าบ้าง ด้วยห่อพกบ้าง ด้วยกอบมือบ้าง ขอถวายพระพร มีบุคคลผู้หนึ่งเข้าไปถามคนหมู่ใหญ่นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายขนข้าวเปลือกนี้มาจากไหน’ หมู่มหาชน นั้นจะตอบอย่างไร จึงจะตอบได้อย่างถูกต้อง”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หมู่มหาชนนั้นเมื่อจะตอบให้ถูกต้อง ต้องตอบอย่างนี้ว่า ‘พวกเราขนมาจากกองข้าวเปลือกกองใหญ่โน้น”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร คำอันเป็นสุภาษิตทั้งหมดล้วนเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ดังนั้น อาตมภาพจึงชักเอาข้าวเปลือกมาถวายพระพร โดยเทียบเคียงจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก ที่ท่านพระอุตตระได้กล่าวไว้เป็นอย่างดีดังนี้ว่า ‘คำอันเป็นสุภาษิตทั้งหมดล้วนเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ดังนั้น อาตมภาพจึงชักเอาข้าวเปลือกมาถวายพระพร โดยเทียบเคียงจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น’ข้าแต่ท่านอุตตระผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ เมื่อพระเทวทัตหลีกไปแล้วไม่นาน ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภถึงพระเทวทัต ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติ

หน้า ๒๑๔

ของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตมีจิตอันอสัทธรรม ๘ ประการครอบงำย่ำยีแล้ว ต้องไปเกิดในอบายเป็นสัตว์นรกอยู่ชั่วกัป แก้ไขไม่ได้ อสัทธรรม ๘ ประการเป็นไฉน คือ เทวทัตมีจิตถูกลาภ ๑ ความเสื่อมลาภ ๑ ยศ ๑ ความเสื่อมยศ ๑ สักการะ ๑ ความเสื่อมสักการะ ๑ ความปรารถนาชั่วช้า ๑ ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ๑ ครอบงำย่ำยีแล้ว ต้องไปเกิดในอบาย เป็นสัตว์นรก อยู่ชั่วกัป แก้ไขไม่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุควรจะได้ครอบงำยํ่ายีลาภที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ เป็นการดีที่ภิกษุควรจะได้ครอบงำย่ำยีความเสื่อมลาภ ... ยศ ... ความเสื่อมยศ ... สักการะ ... ความเสื่อมสักการะ ... ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ... ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์อะไรจึงควรครอบงำ ย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้วเสีย ... ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์อะไรจึงควรครอบงำ ยํ่ายีความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วเสีย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อภิกษุไม่ครอบงำย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนพึงเกิดขึ้น เมื่อภิกษุครอบงำย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนย่อมไม่เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อภิกษุไม่ครอบงำยํ่ายีความเสื่อมลาภ ... ยศ ... ความเสื่อมยศ ... สักการะ ... ความเสื่อมสักการะ ... ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ... ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนพึงเกิดขึ้น เมื่อภิกษุครอบงำยํ่ายีความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แลจึงควรครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ

หน้า ๒๑๕

ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า‘เราทั้งหลายจักครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล’

ข้าแต่ท่านพระอุตตระผู้เจริญ ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ ในหมู่มนุษย์มีบริษัทอยู่ ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ธรรมบรรยายนี้หาได้ตั้งเฉพาะอยู่ในหมู่ใดหมู่หนึ่งไม่ ขอพระคุณเจ้าอุตตระผู้เจริญจงเล่าเรียนธรรมบรรยายนี้ จงทรงจำธรรมบรรยายนี้ไว้ ด้วยว่าธรรมบรรยายนี้ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์”

๙. นันทสูตร

ว่าด้วยเหตุให้ประพฤติพรหมจรรย์ได้บริสุทธิ์

{๙๙} [๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจะเรียกนันทะให้ถูกต้อง พึงเรียกว่า ‘กุลบุตร’ ว่า ‘ผู้มีกำลัง’ ว่า ‘ผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใส’ ว่า ‘ผู้มีราคะกล้า’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความนี้ย่อมมีเพราะเหตุไร เพราะว่านันทภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ เป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นเหตุให้นันทภิกษุสามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาเหตุเหล่านั้น ข้อนี้ย่อมมีได้เพราะนันทภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ หากนันทภิกษุจะต้องเหลียวดูทิศตะวันออก นันทภิกษุจะสำรวมจิตทั้งปวงเหลียวดูทิศตะวันออกด้วยคิดว่า