พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ · เมตตาวรรค
อุตตรสูตร
เล่ม ๒๓ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในเมตตาวรรคมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต ปัณณาสก์ เมตตาวรรค อุตตรสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๑๑–๒๑๕
ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”
๘. อุตตรวิปัตติสูตร
ว่าด้วยธรรมบรรยายที่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์
{๙๘} [๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระอุตตระอยู่ที่วัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท ณ ที่นั้นแล ท่านพระอุตตระได้กล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”ก็สมัยนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชออกจากทิศเหนือผ่านไปทางทิศใต้ ด้วยกรณียกิจบางอย่าง ได้สดับคำที่ท่านพระอุตตระแสดงธรรมแก่พระภิกษุทั้งหลายในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบทอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”
- ๑อำนาจประโยชน์ หมายถึงเหตุทั้งหลาย (องฺ.ทุก.อ. ๓๐)
ครั้งนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชได้อันตรธานไป ณ วัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท ไปปรากฏพระองค์ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น แล้วเข้าไปเฝ้าท้าวสักกะจอมเทพถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดทรงทราบว่า ท่านพระอุตตระนี้แสดงธรรม แก่ภิกษุทั้งหลายในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขาสังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร ... เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร”ครั้งนั้นแล
ท้าวสักกะจอมเทพได้อันตรธานไป ณ เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ไปปรากฏพระองค์ต่อหน้าท่านพระอุตตระ ในวัฏฏชาลิกาวิหาร ใกล้ภูเขา สังเขยยกะ มหิสพัสดุชนบท เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น แล้วเสด็จเข้าไปหาท่านพระอุตตระถึงที่อยู่ ครั้นแล้วทรงอภิวาทท่านพระอุตตระ ประทับยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ตรัสถามท่านพระอุตตระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าท่านพระอุตตระแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร’ ดังนี้ จริงหรือ”ท่านพระอุตตระถวายพระพรว่า “จริงอย่างนั้น มหาบพิตร”
“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้เป็นปฏิภาณส่วนตัวของพระคุณเจ้าเอง หรือว่าเป็นของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น”
“ขอถวายพระพร ถ้าอย่างนั้น อาตมภาพจะทำข้ออุปมาให้มหาบพิตร ทรงสดับ วิญญูชนบางเหล่าในโลกนี้ย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยข้ออุปมา
ขอถวายพระพร มีข้าวเปลือกกองใหญ่อยู่ไม่ไกลหมู่บ้านหรือนิคมนัก หมู่มหาชนพากันขนข้าวเปลือกจากกองนั้นไปด้วยหาบบ้าง ด้วยตะกร้าบ้าง ด้วยห่อพกบ้าง ด้วยกอบมือบ้าง ขอถวายพระพร มีบุคคลผู้หนึ่งเข้าไปถามคนหมู่ใหญ่นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายขนข้าวเปลือกนี้มาจากไหน’ หมู่มหาชน นั้นจะตอบอย่างไร จึงจะตอบได้อย่างถูกต้อง”“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หมู่มหาชนนั้นเมื่อจะตอบให้ถูกต้อง ต้องตอบอย่างนี้ว่า ‘พวกเราขนมาจากกองข้าวเปลือกกองใหญ่โน้น”
“ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร คำอันเป็นสุภาษิตทั้งหมดล้วนเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ดังนั้น อาตมภาพจึงชักเอาข้าวเปลือกมาถวายพระพร โดยเทียบเคียงจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น”
“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก ที่ท่านพระอุตตระได้กล่าวไว้เป็นอย่างดีดังนี้ว่า ‘คำอันเป็นสุภาษิตทั้งหมดล้วนเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ดังนั้น อาตมภาพจึงชักเอาข้าวเปลือกมาถวายพระพร โดยเทียบเคียงจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น’ข้าแต่ท่านอุตตระผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ เมื่อพระเทวทัตหลีกไปแล้วไม่นาน ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภถึงพระเทวทัต ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นความวิบัติ
ของผู้อื่นตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของตนตามกาลอันควร เป็นการดีที่ภิกษุจะได้พิจารณาเห็นสมบัติของผู้อื่นตามกาลอันควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตมีจิตอันอสัทธรรม ๘ ประการครอบงำย่ำยีแล้ว ต้องไปเกิดในอบายเป็นสัตว์นรกอยู่ชั่วกัป แก้ไขไม่ได้ อสัทธรรม ๘ ประการเป็นไฉน คือ เทวทัตมีจิตถูกลาภ ๑ ความเสื่อมลาภ ๑ ยศ ๑ ความเสื่อมยศ ๑ สักการะ ๑ ความเสื่อมสักการะ ๑ ความปรารถนาชั่วช้า ๑ ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ๑ ครอบงำย่ำยีแล้ว ต้องไปเกิดในอบาย เป็นสัตว์นรก อยู่ชั่วกัป แก้ไขไม่ได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุควรจะได้ครอบงำยํ่ายีลาภที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ เป็นการดีที่ภิกษุควรจะได้ครอบงำย่ำยีความเสื่อมลาภ ... ยศ ... ความเสื่อมยศ ... สักการะ ... ความเสื่อมสักการะ ... ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ... ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์อะไรจึงควรครอบงำ ย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้วเสีย ... ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์อะไรจึงควรครอบงำ ยํ่ายีความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วเสีย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อภิกษุไม่ครอบงำย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนพึงเกิดขึ้น เมื่อภิกษุครอบงำย่ำยีลาภที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนย่อมไม่เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าเมื่อภิกษุไม่ครอบงำยํ่ายีความเสื่อมลาภ ... ยศ ... ความเสื่อมยศ ... สักการะ ... ความเสื่อมสักการะ ... ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ... ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้ว อาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนพึงเกิดขึ้น เมื่อภิกษุครอบงำยํ่ายีความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอาสวะที่ทำให้เกิดความคับแค้นและความเดือดร้อนเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แลจึงควรครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ
ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า‘เราทั้งหลายจักครอบงำย่ำยีลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สักการะ ความเสื่อมสักการะ ความเป็นผู้ปรารถนาชั่วช้า ความเป็นผู้มีมิตรชั่วที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล’
ข้าแต่ท่านพระอุตตระผู้เจริญ ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ ในหมู่มนุษย์มีบริษัทอยู่ ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ธรรมบรรยายนี้หาได้ตั้งเฉพาะอยู่ในหมู่ใดหมู่หนึ่งไม่ ขอพระคุณเจ้าอุตตระผู้เจริญจงเล่าเรียนธรรมบรรยายนี้ จงทรงจำธรรมบรรยายนี้ไว้ ด้วยว่าธรรมบรรยายนี้ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์”
๙. นันทสูตร
ว่าด้วยเหตุให้ประพฤติพรหมจรรย์ได้บริสุทธิ์
{๙๙} [๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจะเรียกนันทะให้ถูกต้อง พึงเรียกว่า ‘กุลบุตร’ ว่า ‘ผู้มีกำลัง’ ว่า ‘ผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใส’ ว่า ‘ผู้มีราคะกล้า’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความนี้ย่อมมีเพราะเหตุไร เพราะว่านันทภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ เป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นเหตุให้นันทภิกษุสามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาเหตุเหล่านั้น ข้อนี้ย่อมมีได้เพราะนันทภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ หากนันทภิกษุจะต้องเหลียวดูทิศตะวันออก นันทภิกษุจะสำรวมจิตทั้งปวงเหลียวดูทิศตะวันออกด้วยคิดว่า
จบ อุตตรสูตร