พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต · บาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้น
วรรคที่ ๓
เล่ม ๒๐ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๒–๓๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๒ ในบาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้นมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต บาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้น วรรคที่ ๓ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๗–๙
แล้วอันบุคคลย่อมละได้ เหมือนความริเริ่ม ความพากเพียร ความบากบั่นเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลปรารภความเพียรแล้ว ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น และถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วอันบุคคลย่อมละได้” (๘)
{๒๐} [๑๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรืออุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วอันบุคคลย่อมละได้ เหมือนความสงบแห่งใจเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีจิตสงบแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วอันบุคคลย่อมละได้” (๙){๒๑} [๒๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วอันบุคคลย่อมละได้ เหมือนการใส่ใจโดยแยบคายเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลใส่ใจโดยแยบคาย วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น และวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วอันบุคคลย่อมละได้”
จบ นีวรณปหานวรรคที่ ๒
๓. อกัมมนิยวรรค
ว่าด้วยความต่างแห่งจิตที่ได้อบรมและมิได้อบรม
{๒๒} [๒๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่ไม่อบรมแล้วย่อมไม่ควรแก่การงาน เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่อบรมแล้วย่อมไม่ควรแก่การงาน” (๑)
- ๑จิต ในที่นี้หมายถึงจิตที่เป็นไปด้วยอำนาจวัฏฏทุกข์ หรือโลกิยจิต (นัย องฺ.เอกก.อ. ๔๖)
{๒๓} [๒๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้วย่อมควรแก่การงาน เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้วย่อมควรแก่การงาน’ (๒)
{๒๔} [๒๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ไม่อบรมแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่อบรมแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่” (๓){๒๕} [๒๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่าง หนึ่งที่อบรมแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่” (๔){๒๖} [๒๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ปรากฏแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ปรากฏแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่” (๕){๒๗} [๒๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว ปรากฏแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ปรากฏแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่” (๖){๒๘} [๒๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่
- ๑จิต ในที่นี้หมายถึงจิตที่พ้นจากอำนาจวัฏฏทุกข์ หรือโลกุตตรจิต (นัย องฺ.เอกก.อ. ๔๖)
- ๒เพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่ หมายถึง โลกิยจิตนี้แม้จะอำนวยผลให้ได้สมบัติในหมู่มนุษย์ เทวดา และความเป็นใหญ่ในหมู่มารหรือพรหม ก็ชื่อว่าอำนวยผลให้ได้รับกองทุกข์ทั้งมวล เพราะทำให้ ต้องประสบวัฏฏทุกข์ต่าง ๆ ทุกข์เพราะชาติ ชรา มรณะเป็นต้นต้นรํ่าไป (นัย องฺ.เอกก.อ. ๔๖)
เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำให้มากแล้วย่อม เป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่” (๗)
{๒๙} [๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่” (๘){๓๐} [๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่าง หนึ่งที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำให้มากแล้วย่อมนำทุกข์มาให้ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำให้มากแล้วย่อมนำทุกข์มาให้” (๙){๓๑} [๓๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว ทำไห้มากแล้วย่อมนำสุขมาให้ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมนำสุขมาให้” (๑๐)
จบ อกัมมนิยวรรคที่ ๓
๔. อทันตวรรค
ว่าด้วยจิตที่ก่อประโยชน์และมิใช่ประโยชน์
{๓๒} [๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ไม่ฝึกแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่ฝึกแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่” (๑){๓๓} [๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ฝึกแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฝึกแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่” (๒)
จบ วรรคที่ ๓