พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต · บาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้น
วรรคที่ ๘
เล่ม ๒๐ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๒–๘๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๒ ในบาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้นมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต บาลีแห่งเอกธรรมเป็นต้น วรรคที่ ๘ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๑๙–๒๑
{๗๑} [๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนความมีมิตรชั่วเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคล มีมิตรชั่ว อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๑๐)
จบ วิริยารัมภาทิวรรคที่ ๗
๘. กัลยาณมิตตาทิวรรค
ว่าด้วยมิตรที่ดีเป็นต้น
{๗๒} [๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนความมีมิตรดีเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีมิตรดี กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๑){๗๓} [๗๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนการหมั่นประกอบอกุศลธรรม การไม่หมั่นประกอบกุศลธรรมเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการหมั่นประกอบอกุศลธรรม เพราะการไม่หมั่นประกอบกุศลธรรม อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๒)
- ๑ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว หมายถึงการคบหาบุคคลจำพวกทีไม่มีศรัทธา ขาดศีลธรรม ด้อยการศึกษา มีจิตคับแคบ และโง่เขลาเบาปัญญาเป็นมิตร (นัย องฺ.เอกก.อ. ๗๒)
{๗๔} [๗๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนการหมั่นประกอบกุศลธรรม การไม่หมั่นประกอบอกุศลธรรมเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการหมั่นประกอบกุศลธรรม เพราะการไม่หมั่นประกอบอกุศลธรรม กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น อกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๓){๗๕} [๗๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น หรือโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ถึงความเจริญบริบูรณ์ เหมือนการใส่ใจโดยไม่แยบคายเลย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลใส่ใจโดยไม่แยบคาย โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น และโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่ถึงความเจริญบริบูรณ์” (๔){๗๖} [๗๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ เหมือนการใส่ใจโดยแยบคายเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลใส่ใจโดยแยบคาย โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์” (๕)
- ๑โพชฌงค์ (หรือ สัมโพชฌงค์) องค์ธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ หมายถึงองค์แห่งธรรมสามัคคี ๗ ประการมีสติเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวกิเลสทั้งหลาย เช่น ความท้อแท้ ความฟุ้งซ่าน กาม สุขัลลิกานุโยค อัตตกิลมถานุโยค สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นในขณะแห่ง โลกิยมรรคหรือโลกุตตรมรรคย่อมเป็นเหตุให้อริยสาวกตรัสรู้คือตื่นจากการหลับเพราะกิเลสเหล่านั้น รู้แจ้งอริยสัจ ๔ หรือเข้าถึงภาวะนิพพาน (ที.ม.อ. ๔๐๑, ม.มู.อ. ๑/๓๐๖, สํ.ม.อ. ๒๐๕, องฺ.เอกก.อ ๗๓) มี ๗ ประการ คือ (๑) สติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความระลึกได้ (๒) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือการสอดส่องธรรม (๓) วิริยสัมโพชฌงค์ องค์ แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความเพียร (๔) ปีติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความอิ่มใจ (๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความสงบ (๖) สมาธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความตั้งใจมั่น (๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความวางเฉย {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๐/๓๔๓, ม.มู.อ. ๑/๙๑-๙๒}
{๗๗} [๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งญาติก็ยังนับว่าน้อย ความเสื่อมแห่งปัญญานับว่าชั่วร้ายที่สุดกว่าความเสื่อมทั้งหลาย” (๖)
{๗๘} [๗๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งญาติก็ยังนับว่าน้อย ความเจริญแห่งปัญญานับว่าเลิศกว่าความเจริญทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแลเธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเจริญด้วยปัญญาวุฒิ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล” (๗){๗๙} [๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งโภคะก็ยังนับว่าน้อย ความเสื่อมแห่งปัญญานับว่าชั่วร้ายที่สุดกว่าความเสื่อมทั้งหลาย” (๘)
{๘๐} [๗๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งโภคะก็ยังนับว่าน้อย ความเจริญแห่งปัญญานับว่าเลิศกว่าความเจริญทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแลเธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเจริญด้วยปัญญาวุฒิ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล” (๙){๘๑} [๘๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งยศก็ยังนับว่าน้อย ความเสื่อมแห่งปัญญานับว่าชั่วร้ายที่สุดกว่าความเสื่อมทั้งหลาย”
จบ กัลยาณมิตตาทิวรรคที่ ๘
๙. ปมาทาทิวรรค
ว่าด้วยธรรมที่เลิศและเป็นไปเพื่อประโยชน์และมิใช่ประโยชน์
{๘๒} [๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งยศก็ยังนับว่าน้อย ความเจริญแห่งปัญญานับว่าเลิศกว่าความเจริญทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เธอ
- ๑ปัญญาวุฒิ หมายถึงความเจริญแห่งกัมมัสสกตาปัญญา คือปัญญาที่พิจารณาเห็นว่าสัตว์ทั้งหลาย มีกรรมเป็นของตนเป็นต้น (องฺ.เอกก.อ. ๗๔)
จบ วรรคที่ ๘