พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๐
ปัญจวิญญาณา กุสลาปีติกถา
เล่ม ๓๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๙๒–๑๓๙๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๑ ในวรรคที่ ๑๐มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๐ ปัญจวิญญาณา กุสลาปีติกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๖๘๘–๖๙๒
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักขุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ... ฟังเสียงด้วยโสตะ ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ ก็เจริญมรรคได้
จบ ปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคภาวนากถา
(๙๘) ๔. ปัญจวิญญาณากุสลาปิอกุสลาปีติกถา
ว่าด้วยเรื่องวิญญาณ ๕ เป็นทั้งกุศลและอกุศล
{๑๓๙๒} [๕๘๐] สกวาทีถามว่า วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มีหรือ ?
ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี”
- ๑พึงดูเทียบใน ที.สี. (แปล) ๙/๒๑๓/๑๐๔ ฯลฯ
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายมหาสังฆิกะ ซึ่งมีความเห็นว่า วิญญาณจิต ๕ มีจักขุวิญญาณ เป็นต้น เป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่าวิญญาณจิต ๕ เป็นอัพยากฤตฝ่ายวิบากเท่านั้น (นัย อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๕๐,๒๕๑)
ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุที่เกิดก่อน มีธรรมที่เกิดก่อนเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุภายในเกิด มีธรรมภายนอกเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุที่ยังไม่ทำลายไป มีธรรมที่ยังไม่ทำลายไปเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุต่าง ๆ กัน มีอารมณ์ต่าง ๆ กัน ไม่เสวยอารมณ์คือโคจรรูปแห่งกันและกัน เกิดขึ้นโดยไม่มีการสนใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่มีการทำไวัในใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่เจือด้วยสัมปฏิจฉนจิตเป็นต้นไม่ได้ เกิดขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันไม่ได้ เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกันและกันก็ไม่ได้ มิใช่หรือ ... วิญญาณ ๕ไม่มีความผูกใจ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ ไม่มีความผูกใจ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี”{๑๓๙๓} [๕๘๑] ส. จักขุวิญญาณเป็นกุศลหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. จักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ไม่มี
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากคำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น”{๑๓๙๔} [๕๘๒] ส. จักขุวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. จักขุวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภผัสสะ ... ปรารภจิต ... ปรารภจักขุ ... ปรารภกาย ... ปรารภเสียง ... ปรารภโผฏฐัพพะเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มโนวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี และมโนวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี และจักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มโนวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี และมโนวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี และจักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มโนวิญญาณที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี และมโนวิญญาณปรารภผัสสะ ... ปรารภจิต ... ปรารภจักขุ ... ปรารภกาย ... ปรารภเสียง ... ปรารภโผฏฐัพพะเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี และจักขุวิญญาณ ปรารภผัสสะ ... ปรารภโผฏฐัพพะเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๙๕} [๕๘๓] ป. ท่านไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักขุแล้วรวบถือรวม ๆ ... ไม่รวบถือรวม ๆ ... ฟังเสียงด้วยโสตะ ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วรวบถือรวม ๆ ... ไม่รวบถือรวม ๆ ...” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็ต้องมี ที่เป็นอกุศลก็ต้องมี
จบ ปัญจวิญญาณากุสลาปิอกุสลาปิติกถา
- ๑พึงดูเทียบใน ม.มู.. (แปล) ๑๒/๓๔๗/๔๒๘, ๓๔๙/๔๓๒
(๙๙) ๕. ปัญจวิญญาณาสาโภคาติกถา
ว่าด้วยเรื่องวิญญาณ ๕ มีความผูกใจ
{๑๓๙๖} [๕๘๔] สกวาทีถามว่า วิญญาณ ๕ มีความผูกใจหรือ ?
ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิด อาศัยอารมณ์เกิดหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิด อาศัยอารมณ์เกิด ก็ไม่ควรกล่าวว่า “วิญญาณ ๕ มีความผูกใจ”ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุที่เกิดก่อน มีธรรมที่เกิดก่อนเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุภายในเกิด มีธรรมภายนอกเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุที่ยังไม่ทำลายไป มีธรรมที่ยังไม่ทำลายไปเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุต่าง ๆ กัน มีอารมณ์ต่าง ๆ กัน ไม่เสวยอารมณ์คือโคจรรูปแห่งกันและกัน เกิดขึ้นโดยไม่มีการสนใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่มีการทำไว้ในใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่เจือด้วยสัมปฏิจฉนจิตเป็นต้นไม่ได้ เกิดขึ้นไม่ก่อนไม่หลังไม่ได้ เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกันและกันไม่ได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกันและกันไม่ได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณ ๕ มีความผูกใจ”{๑๓๙๗} [๕๘๕] ส. จักขุวิญญาณมีความผูกใจหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายมหาสังฆิกะ ซึ่งมีความเห็นว่า วิญญาณจิต ๕ มีความผูกใจด้วยอำนาจกุศลและอกุศลอยู่ เพราะศึกษาพระพุทธพจน์ที่ว่า ‘เห็นรูปด้วยจักขุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ’ เป็นต้น โดยไม่แยบคาย (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๕๒)
จบ ปัญจวิญญาณา กุสลาปีติกถา