พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๖
อากาสกถา
เล่ม ๓๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๐๔–๑๑๑๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในวรรคที่ ๖มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๖ อากาสกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๓๓–๕๓๕
(๕๘) ๖. อากาสกถา
ว่าด้วยเรื่องอากาศเป็นอสังขตะ
{๑๑๐๔} [๔๖๐] สกวาทีถามว่า อากาศเป็นอสังขตะหรือ ?
ส. อากาศเป็นนิพพาน เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เร้น เป็นที่พึ่ง เป็นที่หมาย เป็นฐานะอันไม่เคลื่อน เป็นอมตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐๕} ส. อากาศเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานมี ๒ อย่าง ... มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐๖} ส. อากาศเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑อากาศ หมายถึงช่องว่างหรือความว่าง มี ๓ ชนิด คือ (๑) ปริจเฉทากาศ ช่องว่างระหว่างหมวดรูปหนึ่ง ๆ (๒) กสิณุคฆาฏิมากาศ ความว่างของจิตที่เกิดจากภาวะเพิกถอนกสิณหนึ่ง ๆ (๓) อชฎากาศ สภาพที่โล่งว่างทั่วไป (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๐)
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอุตตราปถกะและนิกายมหิสาสกะ ซึ่งมีความเห็นว่าอากาศทั้ง ๓ ชนิดเป็นอสังขตะทั้งนั้น ซึ่งผิดจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่า ปริจเฉทากาศเป็นสังขตะ ส่วนกสิณุคฆาฏิมากาศและอชฏากาศเป็นแต่เพียงบัญญัติ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๐)
ส. มีคนบางพวกทำที่มิใช่อากาศให้เป็นอากาศได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีคนบางพวกทำสังขตธรรมให้เป็นอสังขตะได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐๗} ส. มีคนบางพวกทำอากาศให้เป็นที่มิใช่อากาศได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีคนบางพวกทำอสังขตะให้เป็นสังขตะได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐๘} ส. ในอากาศ นกทั้งหลายบินไปได้ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์โคจรไปได้ ดวงดาวทั้งหลายโคจรไปได้ ผู้มีฤทธิ์แสดงฤทธิ์ได้ ชนทั้งหลายแกว่งแขนได้ โบกมือได้ ขว้างก้อนดินไปได้ ขว้างลูกขลุบไปได้ แผลงฤทธิ์ไปได้ แผลงศรไปได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ในอสังขตะ นกทั้งหลายก็บินไปได้ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ก็โคจรไปได้ ดวงดาวทั้งหลายก็โคจรไปได้ ผู้มีฤทธิ์ก็แสดงฤทธิ์ได้ ชนทั้งหลายก็แกว่งแขนได้ โบกมือได้ ขว้างก้อนดินไปได้ ขว้างลูกขลุบไปได้ แผลงฤทธิ์ไปได้ แผลงศรไปได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐๙} [๔๖๑] ส. ชนทั้งหลายล้อมอากาศทำให้เป็นเรือน ทำให้เป็นฉางได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชนทั้งหลายล้อมอสังขตะทำให้เป็นเรือน ทำให้เป็นฉางได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๑๐} ส. เมื่อขุดบ่ออยู่ ที่มิใช่อากาศกลายเป็นอากาศได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สังขตะก็กลายเป็นอสังขตะได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๑๑} ส. เมื่อถมบ่อเปล่าอยู่ ยังฉางเปล่าให้เต็มอยู่ ยังหม้อเปล่าให้เต็มอยู่ อากาศอันตรธานไปได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะก็อันตรธานไปได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๑๒} [๔๖๒] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “อากาศเป็นอสังขตะ” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. อากาศเป็นสังขตะหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. ถ้าอย่างนั้น อากาศก็ต้องเป็นอสังขตะ ?
จบ อากาสกถา
(๕๙) ๗. อากาโสสนิทัสสโนติกถา
ว่าด้วยอากาศเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้
{๑๑๑๓} [๔๖๓] สกวาทีถามว่า อากาศเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้หรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่าอชฏากาศแม้ทั้งหมดเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้ด้วยตาเปล่า (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๐)
จบ อากาสกถา