พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · นีวรณทุกะ
ปัจจยวาร
เล่ม ๔๒ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๘๔–๕๘๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๔ ในนีวรณทุกะมี ๔ ฉบับ
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๓ นีวรณทุกะ ปัจจยวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๔๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔๒ หน้า ๔๖๑–๔๖๕
๔๔. นีวรณทุกะ ๓. ปัจจยวาร
๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร
เหตุปัจจัย
{๕๘๔} [๑๓] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาร
สภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ... (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงมหาภูตรูปภายใน) ขันธ์ที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๑)
สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยขันธ์ที่ไม่เป็นนิวรณ์ สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๒)
สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัย ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๓)[๑๔] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์อาศัยกามฉันทนิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์อาศัยกามฉันทนิวรณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๑)
สภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นนิวรณ์และสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๒)สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์อาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นนิวรณ์และกามฉันทนิวรณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อาศัยกามฉันทนิวรณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย ย่อ) (๓)
๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร
{๕๘๕} [๑๕] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร
ในอารัมมณปัจจัย ” ๙ ”
(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)
ในวิปากปัจจัย ” ๑ ” ...
ในอวิคตปัจจัย ” ๙ ”
จบ อนุโลม
๒. ปัจจยปัจจนียะ ๑. วิภงควาร
นเหตุปัจจัย
{๕๘๖} [๑๖] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ อวิชชานิวรณ์อาศัยวิจิกิจฉานิวรณ์เกิดขึ้น ... อวิชชานิวรณ์อาศัยอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้น (๑)
สภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ ไม่เป็นนิวรณ์ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงพวกอสัญญสัตว์) จักขุวิญญาณอาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ... กายวิญญาณอาศัยกายายตนะเกิดขึ้น ขันธ์ที่ไม่เป็นนิวรณ์ซึ่งเป็นอเหตุกะอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ อวิชชานิวรณ์อาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเกิดขึ้น อวิชชานิวรณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๒)
[๑๗] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์อาศัยสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์และที่ไม่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ อวิชชานิวรณ์อาศัยวิจิกิจฉานิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย อวิชชานิวรณ์อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น อวิชชานิวรณ์อาศัยวิจิกิจฉานิวรณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น อวิชชานิวรณ์อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และหทัยวัตถุ (ย่อ) (๑)
๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร
สุทธนัย
{๕๘๗} [๑๘] ในนเหตุปัจจัย มี ๔ วาร
ในนอารัมมณปัจจัย ” ๓ ”
ในนอธิปติปัจจัย มี ๙ วาร
ในนอนันตรปัจจัย ” ๓ ”
ในนสมนันตรปัจจัย ” ๓ ”
ในนอัญญมัญญปัจจัย ” ๓ ”
ในนอุปนิสสยปัจจัย ” ๓ ”
ในนปุเรชาตปัจจัย ” ๙ ”
ในนปัจฉาชาตปัจจัย ” ๙ ”
ในนอาเสวนปัจจัย ” ๙ ”
ในนกัมมปัจจัย ” ๓ ”
ในนวิปากปัจจัย ” ๙ ”
ในนอาหารปัจจัย ” ๑ ”
ในนอินทริยปัจจัย ” ๑ ”
ในนฌานปัจจัย ” ๑ ”
ในนมัคคปัจจัย ” ๑ ”
ในนสัมปยุตตปัจจัย ” ๓ ”
ในนวิปปยุตตปัจจัย ” ๙ ”
ในโนนัตถิปัจจัย ” ๓ ”
ในโนวิคตปัจจัย ” ๓ ”
๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ
{๕๘๘} [๑๙] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร
ในนอธิปติปัจจัย กับ ... ” ๙ ” (ย่อ)
๔. ปัจจยปัจจยนียานุโลม
{๕๘๙} [๒๐] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๔ วาร ...
ในอนันตรปัจจัย กับ ... ” ๔ ”
ในสมนันตรปัจจัย ” ” ๔ ” ...
ในมัคคปัจจัย ” ” ๓ ”
ในอวิคตปัจจัย ” ” ๔ ”
๔๔.นีวรณทุกะ ๕. สังสัฏฐวาร
๑-๔. ปัจจยจตุกกะ
{๕๙๐} [๒๑] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เจือปนกับสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เจือปนกับกามฉันทนิวรณ์เกิดขึ้น (พึงผูกให้ เป็นจักรนัย นิวรณ์ทั้งหมดพึงขยายให้พิสดาร){๕๙๑} [๒๒] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร
ในอารัมมณปัจจัย ” ๙ ”
(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)
ในวิปากปัจจัย ” ๑ ” ...
ในอวิคตปัจจัย ” ๙ ”
จบ อนุโลม
{๕๙๒} [๒๓] สภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เจือปนกับสภาวธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ อวิชชานิวรณ์เจือปนกับวิจิกิจฉานิวรณ์เกิดขึ้น ... อวิชชานิวรณ์เจือปนกับอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้น ... (ย่อ)
จบ ปัจจยวาร