พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ · ธัมมหทยวิภังค์
ภุมมันตรวาร
เล่ม ๓๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๐๒–๑๑๐๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๖ ในธัมมหทยวิภังค์มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ ธัมมหทยวิภังค์ ภุมมันตรวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๓๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๕ หน้า ๗๒๙–๗๓๑
คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๘)
ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ...
จิต ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ
คือ มโนวิญญาณธาตุ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด จิต ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๙-๑๒)
๕. ภูมันตรทัสสนวาร
(วาระว่าด้วยการแสดงสภาวธรรมในระหว่างภูมิ)
{๑๑๐๒} [๑๐๒๐] สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะ สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ{๑๑๐๓} สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร เป็นไฉน
คือ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่องอยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดอเวจีนรกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาขั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นกามาวจรสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร เป็นไฉน
คือ สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร
สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร เป็นไฉน
คือ จิตและเจตสิกธรรมของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ผู้เกิดในรูปภูมิหรือพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่อง
อยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาชั้นอกนิฏฐะเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร
สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร เป็นไฉน
คือ สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร
สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร เป็นไฉน
คือ จิตและเจตสิกธรรมของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ผู้เกิดในอรูปภูมิหรือพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่องอยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจรสภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร เป็นไฉน
คือ สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร
สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะ เป็นไฉน
คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม อันเป็นอารมณ์ของอาสวะที่เป็นกามวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นโลกิยะสภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เป็นไฉน
คือ มรรค ผลแห่งมรรค และอสังขตธาตุ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ
๖. อุปปาทกกัมมอายุปปมาณวาร
(วาระว่าด้วยกรรมเป็นเหตุให้เกิดและประมาณอายุของสัตว์)
๑.อุปปาทกกรรม
(กรรมเป็นเหตุให้เกิด)
{๑๑๐๔} [๑๐๒๑] ที่ชื่อว่า เทพ ได้แก่ เทพ ๓ จำพวก คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ วิสุทธิเทพ
พระราชา พระเทวี พระราชกุมาร เรียกว่าสมมติเทพ
เหล่าเทวดาชั้นบน นับแต่เหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชขึ้นไป เรียกว่าอุปปัตติเทพ
พระอรหันต์ทั้งหลาย เรียกว่าวิสุทธิเทพ
{๑๑๐๕} คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้วเกิดที่ไหน
คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้ว บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายกษัตริย์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายพราหมณ์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายคฤหบดีผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราช บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นยามา บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นดุสิต บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี
- ๑คำว่า เข้าถึงความเป็นสหาย เป็นสำนวนบาลีที่หมายถึงไปบังเกิดอยู่ในระดับเดียวกัน หรือเกิดมีส่วนเสมอกัน เช่นในที่นี้ เข้าถึงความเป็นสหายกษัตริย์ผู้มหาศาล ก็หมายถึงการที่บุคคลให้ทานเป็นต้นแล้วตายไปบังเกิดเป็นกษัตริย์ผู้มีทรัพย์มหาศาลนั่นเอง (นัย อภิ.วิ.อ. ๕๖๕)
จบ ภุมมันตรวาร