พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ · อัปปมัญญาวิภังค์
อัปปมัญญา ๔ เมตตากิริยาฌาน จตุกกนัย เมตตากิริยาฌาน ปัญจกนัย กรุณากิริยาฌาน จตุกกนัย กรุณากิริยาฌาน ปัญจกนัย มุทิตากิริยาฌาน จตุกกนัย มุทิตากิริยาฌาน ปัญจกนัย
เล่ม ๓๕ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๖๐–๗๖๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๕ ในอัปปมัญญาวิภังค์มี ๔ ฉบับ
พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ อัปปมัญญาวิภังค์ อัปปมัญญา ๔ เมตตากิริยาฌาน จตุกกนัย เมตตากิริยาฌาน ปัญจกนัย กรุณากิริยาฌาน จตุกกนัย กรุณากิริยาฌาน ปัญจกนัย มุทิตากิริยาฌาน จตุกกนัย มุทิตากิริยาฌาน ปัญจกนัย (ฉบับหลวง เล่ม ๓๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๕ หน้า ๔๘๔–๔๘๕
๖. กิริยาฌาน
{๗๖๐} [๖๙๖] อัปปมัญญา ๔ คือ
๑. เมตตา ๒. กรุณา
๓. มุทิตา ๔. อุเบกขา
เมตตากิริยาฌาน
{๗๖๑} [๖๙๗] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตาเมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา
กรุณากิริยาฌาน
[๖๙๘] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น กรุณา เป็นไฉน
ในอัปปมัญญา ๔ นั้น มุทิตา เป็นไฉน
...
ในอัปปมัญญา ๔ นั้น อุเบกขา เป็นไฉน
...
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา ... เพราะละสุขละทุกข์ได้ ... อยู่ในสมัยใด ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ภาวะที่วางเฉย อุเปกขาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเบกขา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา
จบ อภิธัมมภาชนีย์
๓. ปัญหาปุจฉกะ
{๗๖๒} [๖๙๙] อัปปมัญญา ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
๑. มีจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๒. มีจิตประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่
จบ อัปปมัญญา ๔ เมตตากิริยาฌาน จตุกกนัย เมตตากิริยาฌาน ปัญจกนัย กรุณากิริยาฌาน จตุกกนัย กรุณากิริยาฌาน ปัญจกนัย มุทิตากิริยาฌาน จตุกกนัย มุทิตากิริยาฌาน ปัญจกนัย