พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · จัตตาฬีสนิบาต
๕. จุลลสุตโสมชาดก
เล่ม ๒๗Text layerBuddha’s wordsItems ๒๕๑๙–๒๕๔๙ (Royal Thai)5/5 in จัตตาฬีสนิบาต4 editions
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก จัตตาฬีสนิบาต จุลลสุตโสมชาดก (Royal Thai Volume 27 · Mahachula Volume 27 · Mahamakut Volume 61 · Chaloem Phrakiat Volume 27)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 27, pp. 667–676
{๒๕๑๖} [๓๑๖๔] ขอถวายพระพร กามคุณแม้ที่เป็นของมนุษย์ซึ่งอาตมภาพได้ เห็นแล้วเป็นของไม่เที่ยงมีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา อาตมภาพเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายจึงออกบวชด้วยศรัทธา[๓๑๖๕] ขอถวายพระพรทั้งคนหนุ่มทั้งคนแก่ย่อมมีสรีระทำลายร่วง หล่นไปเหมือนผลไม้ อาตมภาพเห็นคุณข้อนี้ว่า ความเป็น สมณะเท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติอันไม่ผิด ประเสริฐที่สุด จึงออกบวช
(พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า)
{๒๕๑๗} [๓๑๖๖] ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้น เป็นคนมีปัญญา พึงคบหาไว้โดยแท้ทีเดียว ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้า ได้ฟังคำของนาคราชและของท่านแล้วจักทำบุญให้มาก(อาฬารดาบสทูลว่า)
{๒๕๑๘} [๓๑๖๗] ขอถวายพระพร ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้นเป็นคนมีปัญญา พึงคบหาไว้โดยแท้ทีเดียว พระองค์ ได้ทรงสดับเรื่องราวของนาคราชและของอาตมภาพแล้วขอ จงทรงบําเพ็ญบุญให้มากเถิด ขอถวายพระพร
๕. จุลลสุตโสมชาดก (๕๒๕)
ว่าด้วยพระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ออกผนวช (ชาดกเล็ก)
(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงเห็นพระเกศาหงอก จึงตรัสว่า)
{๒๕๑๙} [๓๑๖๘] เราขอบอกชาวเมือง มิตร อำมาตย์ และข้าราชบริพารทั้งหลาย ได้ทราบว่า ‘ผมหงอกเกิดขึ้นบนศีรษะแล้ว บัดนี้ เราชอบใจ จะบวช’
(อำมาตย์ผู้แกล้วกล้าคนหนึ่งกราบทูลถามว่า)
{๒๕๒๐} [๓๑๖๙] ทำไมหนอพระองค์จึงทรงรับสั่งถึงความไม่เจริญแก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ทรงปักพระแสง ศรที่อกของข้าพระพุทธเจ้า พระชายาของพระองค์มีอยู่ประมาณ ๗๐๐ พระนางเหล่านั้นของพระองค์จักเป็นอยู่อย่างไรเล่า(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๒๕๒๑} [๓๑๗๐] นางเหล่านั้นจักปรากฏเอง พวกนางยังสาว จักไปพึ่งพระราชาองค์อื่นก็ได้ ส่วนเราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น จึงจักบวช
(พระชนนีรีบเสด็จมา ตรัสว่า)
{๒๕๒๒} [๓๑๗๑] ดูก่อนพ่อสุตโสมการที่แม่ได้เป็นแม่ของเจ้าเป็นการได้ที่ไม่ดี สำหรับแม่เสียแล้ว เพราะเมื่อแม่พร่ำวอนอยู่ เจ้ายังไม่ห่วงใย จะบวชให้ได้
[๓๑๗๒] ดูก่อนพ่อสุตโสม การที่แม่ได้คลอดเจ้ามาเป็นการได้ที่ไม่ดี สำหรับแม่เสียแล้ว เพราะเมื่อแม่พรํ่าวอนอยู่ เจ้ายังไม่ห่วงใย จะบวชให้ได้
(พระชนกทรงทราบข่าวรีบเสด็จมา ตรัสถามว่า)
{๒๕๒๓} [๓๑๗๓] ดูก่อนพ่อสุตโสม ธรรมนั่นชื่ออะไร และการบวชชื่ออะไร ซึ่งทำให้เจ้าไม่ดูแลเราสองคนผู้แก่เฒ่าแล้ว ไม่ห่วงใย จะบวชให้ได้
{๒๕๒๔} [๓๑๗๔] แม้บุตรและธิดาของเจ้าก็มีมาก ยังเล็กนัก ไม่เจริญวัย กำลังฉอเลาะ เมื่อไม่เห็นเจ้าเห็นจะได้รับความลำบากไปตาม ๆ กัน เป็นแน่
(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๒๕๒๕} [๓๑๗๕] การที่อยู่ด้วยกันแม้นานมาแล้วต้องพลัดจากทุกคนไป ไม่ว่าจะ เป็นบุตรและธิดาเหล่านี้ซึ่งยังเล็กนัก ไม่เจริญวัย กำลังฉอเลาะ ไม่ว่าจะเป็นทูลกระหม่อมทั้งสองพระองค์เป็นสิ่งที่แน่นอน สำหรับหม่อมฉัน(พระชายาทั้งหลายทราบข่าวต่างคร่ำครวญทูลว่า)
{๒๕๒๖} [๓๑๗๖] พระทัยของทูลกระหม่อมจะตัดขาดเชียวหรือหรือจะไม่ทรง พระกรุณาพวกหม่อมฉันไยเล่าพระองค์จึงไม่ห่วงใย พวกหม่อมฉันผู้คร่ำครวญอยู่ จะเสด็จออกผนวชให้ได้เทียวหรือ ทูลกระหม่อม(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงสดับเสียงคร่ำครวญนั้นแล้วตรัสว่า)
{๒๕๒๗} [๓๑๗๗] ใจของเรามิได้ตัดขาด และเราก็มีความกรุณาในพวกเจ้าอยู่ แต่เราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น จึงจักออกบวช
(พระอัครมเหสีผู้ทรงพระครรภ์แก่กราบทูลว่า)
{๒๕๒๘} [๓๑๗๘] ข้าแต่พระสุตโสมผู้ประเสริฐ การที่หม่อมฉันได้เป็นอัครมเหสีของพระองค์ จัดว่าเป็นการได้ที่ไม่ดีสำหรับหม่อม่ฉันเสียแล้ว เพราะเมื่อหม่อมฉันพร่ำวอนอยู่ พระองค์จึงไม่ทรงห่วงใย จะทรงผนวชให้ได้[๓๑๗๙] ข้าแต่พระสุตโสมผู้ประเสริฐ การที่หม่อมฉันได้เป็นอัครมเหสี ของพระองค์ จัดว่าเป็นการได้ที่ไม่ดีสำหรับหม่อมฉันเสียแล้ว เพราะพระองค์มิได้ทรงห่วงใยสัตว์ผู้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของหม่อมฉัน จะทรงผนวชให้ได้
[๓๑๘๐] ครรภ์ของหม่อมฉันแก่แล้วขอพระองค์ทรงรออยู่จนกระทั่ง หม่อมฉันจะคลอด อย่าให้หม่อมฉันเป็นม่ายอยู่แต่ผู้เดียว ต้อง ได้รับทุกข์ในภายหลังเลย(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ตรัสปลอบโยนว่า)
{๒๕๒๙} [๓๑๘๑] ครรภ์ของเธอแก่แล้ว ขอให้เธอประสูติพระโอรสซึ่งมีผิวพรรณไม่ต่ำต้อยเถิด ฉันจักละโอรสพร้อมทั้งเธอไปบวช
{๒๕๓๐} [๓๑๘๒] ดูก่อนแม่จันทาผู้มีดวงตาเสมอด้วยดอกอัญชัน เธออย่าร้องไห้ เศร้าโศกไปเลย จงขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐเถิด พี่ไม่มีห่วงใย จักไปบวชให้ได้(พระโอรสองค์ใหญ่ทูลถามว่า)
{๒๕๓๑} [๓๑๘๓] ข้าแต่เสด็จแม่ ใครทำให้เสด็จแม่พิโรธ เหตุไฉนเสด็จแม่จึงทรงกันแสงและจ้องเขม็งดูหม่อมฉัน บรรดาพระประยูรญาติทั้งหลายที่เห็นอยู่ หม่อมฉันจะฆ่าใครที่ควรสั่งให้ฆ่า(พระอัครมเหสีนั้นตรัสว่า)
{๒๕๓๒} [๓๑๘๔] ลูกรัก ท่านผู้ใดเป็นผู้ชนะแผ่นดินทำให้แม่ขุ่นเคือง ท่านผู้นั้น เจ้าไม่อาจฆ่าได้หรอก พระบิดาของเจ้าไต้ตรัสกะแม่ว่า ‘พี่ไม่ ห่วงใย จักไปบวชให้ได้’(พระโอรสองค์ใหญ่ทรงคร่ำครวญว่า)
{๒๕๓๓} [๓๑๘๕] เมื่อก่อนเราเคยไปเที่ยวสวนกันด้วยรถและรบกันด้วยช้าง ตกมันเมื่อพระราชบิดาทรงผนวชแล้วบัดนี้ เราจักทำอย่างไรกัน
(พระโอรสองค์เล็กกราบทูลว่า)
{๒๕๓๔} [๓๑๘๖] เมื่อพระมารดาของหม่อมฉันทรงกันแสงอยู่และเมื่อพระ เชษฐภาดาไม่ทรงยินยอมหม่อมฉันก็จักยึดพระหัตถ์ทั้งสอง ของพระบิดาไว้ เมื่อพวกหม่อมฉันไม่ยินยอม พระบิดาจะยัง เสด็จไปไม่ได้(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงประทานแก้วมณีเป็นค่าจ้างแก่พระพี่เลี้ยง ของพระโอรสองค์เล็กแล้วตรัสว่า)
{๒๕๓๕} [๓๑๘๗] แม่นมจ๋า เชิญแม่ลุกขึ้นเถิด แม่จงพากุมารนี้ไปเล่นให้รื่นรมย์ ในที่อื่น กุมารนี้อย่าได้ทำอันตรายแก่ฉันเมื่อฉันปรารถนาสวรรค์
(พระพี่เลี้ยงนั้นครํ่าครวญว่า)
{๒๕๓๖} [๓๑๘๘] ไฉนหนอพระราชาจึงพระราชทานแก้วมณีอันมีแสงสว่างนี้ เราจะต้องการอะไรด้วยแก้วมณีนี้เมื่อพระเจ้าสุตโสมทรงผนวชแล้ว เราจักทำอะไรได้กับแก้วมณีนี้(มหาเสนคุตตอำมาตย์กราบทูลว่า)
{๒๕๓๗} [๓๑๘๙] พระคลังน้อยของพระองค์ยังไพบูลย์พระคลังใหญ่ของ พระองค์ก็บริบูรณ์ ปฐพีมณฑลพระองค์ก็ทรงชนะแล้ว ขอ พระองค์จงทรงยินดีเถิด อย่าทรงผนวชเลย พระเจ้าข้า(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๒๕๓๘} [๓๑๙๐] ถึงคลังน้อยของเราจะไพบูลย์ คลังใหญ่ของเราจะบริบูรณ์ และปฐพีมณฑลเราจะชนะแล้ว แต่เราก็จักละสิ่งนั้น ๆ ออกบวช
(กุลวัฒนเศรษฐีกราบทูลว่า)
{๒๕๓๙} [๓๑๙๑] ทรัพย์ของข้าพระพุทธเจ้ามีมากมายข้าพระพุทธเจ้าไม่ สามารถจะนับได้ ขอถวายทรัพย์ทั้งหมดนั้นแด่พระองค์ ขอ พระองค์จงทรงยินดี อย่าทรงผนวชเลย พระพุทธเจ้าข้า(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๒๕๔๐} [๓๑๙๒] ดูก่อนกุลวัฒนเศรษฐี เรารู้ว่าทรัพย์ของท่านมีมาก และท่าน ก็บูชาเรา แต่เราปรารถนาสวรรค์ เพราะเหตุนั้น จึงจักบวช
(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์เมื่อทรงมอบราชสมบัติแก่พระอนุชา พระนามว่าโสมทัต ตรัสว่า)
{๒๕๔๑} [๓๑๙๓] ดูก่อนน้องโสมทัต พี่เป็นผู้กระสันหนัก ความไม่ยินดีมาครอบงำพี่ อันตรายของพี่มีมาก พี่ต้องบวชให้ได้ในวันนี้ทีเดียว
(พระอนุชาโสมทัตกราบทูลว่า)
{๒๕๔๒} [๓๑๙๔] ข้าแต่เจ้าพี่สุตโสม เมื่อเจ้าพี่ทรงพอพระทัยกิจนี้ ก็ขอให้เจ้าพี่ทรงผนวช ณ บัดนี้ในวันนี้เถิดแม้หม่อมฉันก็ขอบวชด้วย หม่อมฉันไม่อาจจะอยู่แยกจากเจ้าพี่ได้(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงห้ามว่า)
{๒๕๔๓} [๓๑๙๕] เธอจะบวชไม่ได้เป็นอันขาด เพราะว่าใคร ๆ ในพระนครและ คามนิคมชนบทจะพากันไม่หุงต้ม
(มหาชนกลิ้งเกลือกแทบ พระยุคลบาทของพระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ ครํ่าครวญว่า) เมื่อ {๒๕๔๔} พระเจ้าสุตโสมทรงผนวชแล้วบัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จักทำอย่างไรเล่า พระพุทธเจ้าข้า
(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนว่า)
{๒๕๔๕} [๓๑๙๖] เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำไป เป็นของน้อย ดุจนํ้าในหม้อ ย้อมผ้า เมื่อชีวิตเป็นของน้อยเหลือเกินอย่างนี้ เวลานี้ไม่ใช่ เวลาที่จะประมาทเลย[๓๑๙๗] เราเข้าใจว่า ชีวตนี้ถูกชรานำไป เป็นของน้อย ดุจนํ้าในหม้อ ย้อมผ้า เมื่อชีวิตเป็นของน้อยเหลือเกินอย่างนี้ แต่พวกคนพาล ยังประมาทกันอยู่[๓๑๙๘] คนพาลเหล่านั้นถูกเครื่องผูกคือตัณหาผูกไว้แล้วย่อมทํานรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ปิตติวิสัย และอสุรกายให้เจริญขึ้นเรื่อย ๆ(มหาชนคร่ำครวญกล่าวว่า)
{๒๕๔๖} [๓๑๙๙] กลุ่มธุลีตั้งขึ้นไม่ไกลปุปผกปราสาทชะรอยพระธรรมราชา ผู้เรืองยศของพวกเราจะทรงตัดพระเกศาแล้ว
(มหาชนไม่เห็นพระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ จึงเที่ยวคร่ำครวญว่า)
{๒๕๔๗} [๓๒๐๐] ปราสาทองค์นี้ดาดาษไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัยเป็นที่ซึ่ง พระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยพระสนมนางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ
[๓๒๐๑] ปราสาทองค์นี้ดาดาษไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัยเป็นที่ซึ่ง พระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๒] ปรางค์ยอดองค์นี้ดาดาษไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัยเป็นที่ซึ่ง พระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยพระสนมนางในเสด็จเที่ยวไป เนือง ๆ
[๓๒๐๓] ปรางค์ยอดองค์นี้ดาดาษไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัยเป็นที่ ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติเสด็จ เที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๔] ภูมิภาคในสวนอโศกส่วนนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่ง มีไม้ผลเผล็ดผล ตลอดเวลา น่ารื่นรมย์ เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อม ด้วยพระสนมนางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๕] ภูมิภาคในสวนอโศกส่วนนี้มีได้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ด ผลตลอดเวลา น่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคย ห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๖] พระราชอุทยานนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ดผลตลอด เวลา น่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วย
พระสนมนางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๗] พระราชอุทยานนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ดผลตลอด เวลา น่ารื่นรมย์ เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่ พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๘] สวนกรรณิการ์นี้มีไม้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ดผลตลอด เวลาน่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วย พระสนมนางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๐๙] สวนกรรณิการ์นี้มีไม้ดอกบานสะพรั่ง มีไม้ผลเผล็ดผลตลอด เวลา น่ารื่นรมย์ เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่ พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๐] สวนปาตลีนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ดผลตลอดเวลา น่ารื่นรมย์ เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยพระสนม นางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ
[๓๒๑๑] สวนปาตลีนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่งมีไม้ผลเผล็ดผลตลอดเวลา น่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่ พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๒] สวนอัมพวันนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่ง มีไม้ผลเผล็ดผลตลอดเวลา น่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยพระสนม นางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๓] สวนอัมพวันนี้มีไม้ดอกบานสะพรั่ง มีไม้ผลเผล็ดผลตลอดเวลา น่ารื่นรมย์เป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วยหมู่ พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๔] สระโบกขรณีนี้ดาดาษไปด้วยบุบผชาตินานาพันธุ์คลาคลํ่าไป ด้วยเหล่าสกุณชาติเป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วย พระสนมนางในเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๕] สระโบกขรณีนี้ดาดาษไปด้วยบุบผชาตินานาพันธุ์คลาคล่ำไป ด้วยเหล่าสกุณชาติเป็นที่ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวเคยห้อมล้อมด้วย หมู่พระประยูรญาติเสด็จเที่ยวไปเนือง ๆ[๓๒๑๖] พระเจ้าสุตโสมทรงสละราชสมบัตินี้แล้วเสด็จออกผนวชทรงผ้า ย้อมน้ำฝาดเสด็จเที่ยวไปตามลำพังพระองค์ เหมือนพญาช้าง เที่ยวไปในป่าฉะนั้น(พระราชฤๅษีโพธิสัตว์สุตโสมตรัสว่า)
[๓๒๑๗] ท่านทั้งหลายอย่าระลึกถึงความยินดี การเล่น และการร่าเริง ในครั้งก่อนเลยกามทั้งหลายอย่าทำลายท่านทั้งหลายได้เลย จริงอยู่ สุทัสสนนครรื่นรมย์ยิ่งนัก
[๓๒๑๘] ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตาจิตหาประมาณมิได้ทั้งกลางวัน กลางคืนเถิดเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจะได้ไปสู่เทพบุรี อันเป็นที่อยู่ของท่านผู้ได้ทำบุญไว้
จบ จัตตาฬีสนิบาต
รวมชาดกที่มีในจัตตาฬีสนิบาตนี้ คือ
๑. เตสกุณชาดก ๒. สรภังคชาดก
๓. อลัมพุสาชาดก ๔. สังขปาลชาดก
๕. จุลลสุตโสมชาดก
(จบ พระบาลีชาดก ปฐมภาค
End of ๕. จุลลสุตโสมชาดก