พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๑๔. อโยฆรชาดก
เล่ม ๒๗Text layerBuddha’s wordsItems ๒๒๖๑–๒๒๘๔ (Royal Thai)14/14 in วีสตินิบาต4 editions
๕๑๐. อโยฆรชาตก (๑๔)
๑๔. อโยฆรชาดก (๕๑๐)
ว่าด้วยมหาสัตว์อโยฆรราช
(พระโพธิสัตว์อโยฆรราชเมื่อจะแสดงธรรมโปรดพระราชบิดา จึงตรัสว่า)
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต อโยฆรชาดก (Royal Thai Volume 27 · Mahachula Volume 27 · Mahamakut Volume 61 · Chaloem Phrakiat Volume 27)
บาลี (มหาจุฬาฯ), vol. 27, pp. 373–377 · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒), vol. 27, pp. 533–537
ยเมกรตฺตึ ปฐมํ คพฺเภ วสติ มาณโว
อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาต (๑) ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ.
- 1สี.อิ. สยติ
สัตว์ถือปฏิสนธิครั้งแรก อยู่ในครรภ์ตลอดคืนหนึ่ง
ดำเนินไปไม่หวนกลับเหมือนเมฆหมอกที่ตั้งขึ้นแล้วลอยผ่านไป
น ยุชฺฌมานา น พเลนวสฺสิตา
นรา น ชีรนฺติ น จาปิ มิยฺยเร
สพฺพญฺหิ ตํ (๑) ชาติชรายุปทฺทุตํ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ฉ.ม. หิทํ
นรชนทั้งหลายประกอบพร้อมด้วยกำลังพล
สู้รบอยู่ในสงคราม จะไม่แก่ไม่ตายก็หาไม่
เพราะว่ามณฑลแห่งปาณสัตว์นั้นล้วนถูกชาติและชราเบียดเบียน
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า
จะประพฤติธรรม
จตุรงฺคินึ เสน สุภึสรูปํ
ชยนฺติ รฏฺฐาธิปตี ปสยฺห
น มจฺจุโน ชยิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้น
ทรงข่มขี่ราชศัตรู ผู้มีเสนาประกอบด้วยองค์ ๔
มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว เอาชนะไปได้
แต่ไม่ทรงสามารถชนะเสนาแห่งพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า
จะประพฤติธรรม
หตฺถีหิ อสฺเสหิ รเถหิ ปตฺติภิ
ปริวาริตา มุจฺจเร เอกจฺเจยฺยา
น มจฺจุโน (๑) มุจฺจิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1สี. มจฺจุโต
พระราชาบางพวกแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า
กองทัพรถ กองทัพพลเดินเท้า
ย่อมพ้นจากเงื้อมมือของปัจจามิตรได้
แต่ไม่อาจจะทรงพ้นจากพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
หตฺถีหิ อสฺเสหิ รเถหิ ปตฺติภิ
สูรา ปภญฺชนฺติ ปธํสยนฺติ
น มจฺจุโน ภญฺชิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
พระราชาทั้งหลายผู้ทรงกล้าหาญ ทรงหักค่าย
ทำลายนคร กำจัดมหาชนได้ด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า
กองทัพรถ กองทัพพลเดินเท้า
แต่ไม่อาจจะทรงหักรานพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
มตฺตา คชา ภินฺนคฬา (๑) ปภินฺนา
นครานิ มทฺทนฺติ ชนํ หนนฺติ
น มจฺจุโน มทฺทิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1สี. ปภินฺนคลา
คชสารทั้งหลายตัวตกมัน มีมันแตกไหลเยิ้ม
ย่อมย่ำยีบ้านเมือง เข่นฆ่าประชาชนได้
แต่ไม่อาจจะย่ำยีพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
อิสฺสาสิโน กตหตฺถาปิ วีรา (๑)
ทูเรปาตี อกฺขณเวธิโนปิ
น มจฺจุโน วิชฺฌิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1สี.อิ. ธีรา
นายขมังธนูทั้งหลายผู้มีฝีมือฝึกปรือดีแล้ว เป็นผู้กล้าหาญ
สามารถยิงไปได้ไกล แม่นยำไม่ผิดพลาด
แต่ไม่อาจจะยิงพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
สรานิ ขียนฺติ สเสลกานนา
สพฺพํ หิ ตํ (๑) ขียติ ทีฆมนฺตรํ
สพฺพํ หิ ตํ๒ ภญฺชเร กาลปริยายํ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ฉ.ม. สพฺพํ หิทํ, สี.อิ. สพฺพํ หิตํ
สระทั้งหลายย่อมเสื่อมสิ้นไป
พื้นปฐพีพร้อมทั้งภูเขาและราวป่าก็หมดสิ้นไป
ถึงทุกสิ่งทุกอย่างอยู่ตลอดกาลนานเข้าก็เสื่อมสิ้นไป
เพราะสังขารทั้งปวงนั้นย่อมแตกสลายไปตามกาลกำหนด
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
สพฺเพสเมวํ หิ นรีนรานํ (๑)
จลาจลํ ปาณภุโนธ ชีวิตํ
ปโฏว ธุตฺตสฺส ทุโมว กูลโช
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ฉ.ม. นรานนารินํ, อิ. นรานรีนํ
แท้จริง ชีวิตของเหล่าสัตว์ทั้งปวงทั้งหญิงชายในโลกนี้
มีสภาพหวั่นไหว ปั่นป่วน
เหมือนแผ่นผ้าของนักเลง เหมือนต้นไม้ที่เกิดใกล้ฝั่ง
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
ทุมปฺผลาเนว ปตนฺติ มาณวา
ทหรา จ วุฑฺฒา จ สรีรเภทา
นาริโย นรา มชฺฌิมโปริสา จ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
ทั้งคนหนุ่ม ทั้งคนแก่
ทั้งหญิง ทั้งชาย ทั้งบัณเฑาะก์ (กะเทย)
ย่อมมีกายแตกทำลายไปเหมือนผลไม้หล่นจากต้น
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
นายํ วโย ตารกราชสนฺนิโภ
ยทพฺภตีตํ คตเมวทานิ ตํ
ชิณฺณสฺส หิ นตฺถิ รตี กุโต สุขํ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
ดวงจันทร์ซึ่งเป็นราชาแห่งดวงดาวเป็นฉันใด
วัยนี้หาเป็นฉันนั้นไม่ เพราะส่วนใดล่วงไปแล้ว
ส่วนนั้นเป็นอันล่วงไปแล้วในบัดนี้
อนึ่ง คนแก่เฒ่าชราแล้วหามีความยินดีไม่ ความสุขจะมีแต่ที่ไหน
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
ยกฺขา ปิสาจา อถวาปิ เปตา
กุปิตา เต (๑) อสฺสสนฺติ มนุสฺเส
น มจฺจุโน อสฺสสิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1สี.อิ. กูปิตาปิ เต
ยักษ์ ปีศาจ หรือแม้เปรตทั้งหลายเหล่านั้นโกรธขึ้นมาแล้ว
ย่อมเข้าสิงมนุษย์ทั้งหลายได้ แต่ไม่อาจจะเข้าสิงพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
ยกฺเข ปิสาเจ อถวาปิ เปเต
กุปฺปิเตปิ เต นิชฺฌปนํ กโรนฺติ
น มจฺจุโน นิชฺฌปนํ กโรนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
ยักษ์ ปีศาจ หรือแม้เปรตทั้งหลายเหล่านั้นโกรธขึ้นมาแล้ว
มนุษย์ทั้งหลายย่อมกระทำให้อดโทษได้ด้วยพลีกรรม
แต่จะทำพญามัจจุราชให้อดโทษด้วยพลีกรรมหาได้ไม่
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
อปราธเก ทูสเก เหฐเก จ
ราชาโน ทณฺเฑนฺติ วิทิตฺวาน โทสํ
น มจฺจุโน ทณฺฑยิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
พระราชาทั้งหลายทรงทราบความผิดอย่างชัดแจ้งแล้ว
จึงทรงลงอาชญาคนผู้มีความผิด
ผู้ประทุษร้าย และผู้เบียดเบียนประชาชน
แต่ไม่ทรงสามารถจะลงอาชญาพญามัจจุราชได้
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
อปราธกา ทูสกา เหฏฺฐกา จ
ลภนฺติ เต ราชิโน (๑) นิชฺฌเปตุํ
น มจฺจุโน นิชฺฌปนํ กโรนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ก. ราชาโน
ชนทั้งหลายผู้กระทำความผิด ผู้ประทุษร้าย
และผู้เบียดเบียนเหล่านั้น
ย่อมได้เพื่อจะทูลเกล้าถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษ
แต่จะทำพญามัจจุราชให้อภัยโทษหาได้ไม่
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
น ขตฺติโยปิ น จ พฺราหฺมโณปิ
น อฑฺฒกา พลวา เตชวาปิ
น มจฺจุราชสฺส อเปกฺขมตฺถิ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
ความเพ่งเล็งด้วยความหวังดีว่า
ผู้นี้เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์
ผู้นี้เป็นคนมั่งคั่ง เป็นคนมีพลัง หรือเป็นคนมีเดช
ไม่ได้มีแก่พญามัจจุราชเลย
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
สีหา จ พฺยคฺฆา จ อโถปิ ทีปิโย
ปสยฺห ขาทนฺติ วิผนฺทมานํ
น มจฺจุโน ขาทิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
สิงโต เสือโคร่ง และแม้เสือเหลืองทั้งหลาย
ย่อมข่มขี่กัดกินสัตว์ที่ดิ้นรนไปมาได้
แต่ไม่อาจจะกัดกินพญามัจจุราชได้เลย
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
มายาการา รงฺคมชฺเฌ กโรนฺตา
โมเหนฺติ จกฺขูนิ ชนสฺส ตาวเท
น มจฺจุโน โมหยิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
นักมายากลทั้งหลายเมื่อแสดงมายากลท่ามกลางสนาม
ย่อมลวงตาประชาชนให้หลงใหลได้เพียงนั้น
แต่ไม่อาจจะลวงตาพญามัจจุราชให้หลงใหลได้เลย
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
อาสีวิสา กุปฺปิตา อุคฺคเตชา
ฑํสนฺติ มาเรนฺติปิ เต มนุสฺเส
น มจฺจุโน ฑํสิตุมุสฺสหนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
อสรพิษทั้งหลายตัวที่มีพิษร้ายกาจ
โกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดมนุษย์ทั้งหลายให้ตายได้
แต่ไม่อาจจะขบกัดพญามัจจุราชได้เลย
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
อาสีวิสา กุปฺปิตา ยํ ฑํสนฺติ
ติกิจฺฉกา เตส วิสํ หนนฺติ
น มจฺจุโน ทฏฺฐวิสํ หนนฺติ
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
อสรพิษทั้งหลายโกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดผู้ใด
หมอผู้เยียวยายังถอนพิษในร่างกายของผู้นั้นได้
แต่ถอนพิษอันร้ายกาจของพญามัจจุราชหาได้ไม่
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
ธมฺมนฺตรี เวตฺตรุโณ (๑) จ โภโช
วิสานิ หนฺตฺวาน ภุชงฺคมานํ
สุยฺยนฺติ เต กาลกตา ตเถว
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ฉ.ม. เวตฺตรณี
นายแพทย์ธรรมมนตรี ๑ นายแพทย์เวตดรุณ ๑
นายแพทย์โภชะ ๑ กำจัดพิษพญานาคทั้งหลายได้
แต่นายแพทย์เหล่านั้น ได้ยินว่า ได้ตายไปแล้วเช่นกันแล
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
แต่นายแพทย์เหล่านั้น ได้ยินว่า ได้ตายไปแล้วเช่นกันแล
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
วิชฺชาธรา โฆรมธียมานา
อทสฺสนํ โอสเธหิ วชนฺติ
น มจฺจุราชสฺส วชนฺติ อทสฺสนํ (๑)
ตมฺเม มตี โหติ จรามิ ธมฺมํ.
- 1ฉ.สี.อิ. วชนฺตทสฺสนํ
วิทยาธรทั้งหลาย เมื่อร่ายเวทย์ชื่อโฆรมนต์
ย่อมหายตัวไปได้ด้วยโอสถทั้งหลาย
แต่จะร่ายเวทย์ไม่ให้พญามัจจุราชเห็นหาได้ไม่
เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม
ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ
ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ
เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ
น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี.
ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม
ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว ย่อมนำความสุขมาให้
นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว
ผู้มีปกติประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ
น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ อุโภ สมวิปากิโน
อธมฺโม นิรยํ เนติ ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคตินฺติ. (๒๖๐๕)
อโยฆรชาตกํ จุทฺทสมํ. วีสตินิปาตํ นิฏฺฐิตํ. ตสฺสุทฺทานํ
มาตงฺค สมฺภูต สิวิ สิริมนฺโต
โรหณ หํส สตฺติคุมฺโพ ภลฺลาติย
โสมนสฺส จมฺเปยฺย พฺรหฺม ปญฺจ-
ปณฺฑิต จิรสฺสํ วต อโยฆราติ.
สภาวะทั้ง ๒ คือ ธรรมและอธรรม
หามีผลวิบากเสมอกันได้ไม่
เพราะอธรรมนำสัตว์ไปนรก
ส่วนธรรมยังสัตว์ให้ถึงสุคติโลกสวรรค์ ดังนี้
อโยฆรชาดกที่ ๑๔ จบ
รวมชาดกที่มีในนิบาตนี้ คือ
๑. มาตังคชาดก ๒. จิตตสัมภูตชาดก
๓. สีวิราชชาดก ๔. สิรีมันตชาดก
๕. โรหณมิคชาดก ๖. จูฬหังสชาดก
๗. สัตติคุมพชาดก ๘. ภัลลาติยชาดก
๙. โสมนัสสชาดก ๑๐. จัมเปยยชาดก
๑๑. มหาปโลภนชาดก ๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก
๑๓. หัตถิปาลชาดก ๑๔. อโยฆรชาดก
วีสตินิบาต จบ
End of ๑๔. อโยฆรชาดก