arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ติกนิบาต · สังกัปปวรรค

๑๐. ทูตชาดก

เล่ม ๒๗

Text layerBuddha’s wordsItems ๓๗๙–๓๘๑ (Royal Thai)10/10 in สังกัปปวรรค4 editions

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติกนิบาต สังกัปปวรรค ทูตชาดก (Royal Thai Volume 27 · Mahachula Volume 27 · Mahamakut Volume 58 · Chaloem Phrakiat Volume 27)

The Mahamakut edition prints the commentary in the same volumes as the canon, so this text includes commentary.

ไทย (มหามกุฏฯ), vol. 58, pp. 88–94

Page 88

๑๐. ทูตชาดก

ทุกชีวิตเป็นทูตของท้อง

[๓๗๙] สัตว์เหล่านี้เป็นไปในอำนาจของตัณหา

ย่อมไปสู่ประเทศอันไกล หวังจะขอสิ่งของ

ตามแต่จะได้ เพื่อประโยชน์แก่ท้องใด

ข้าพระองค์เป็นทูตของท้องนั้น ข้าแต่

พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์อย่าได้

ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์เลย.

[๓๘๐] อนึ่ง มาณพทั้งหลาย ย่อมตกอยู่ใน

อำนาจของท้องใด ทั้งหลายวันและกลางคืน

ข้าพระองค์ก็เป็นทูตของท้องนั้น ข้าแต่

พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์อย่าได้

ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์เลย.

[๓๘๑] ดูก่อนพราหมณ์ เราจะให้โคสีแดง

แก่ท่านสักพันตัวพร้อมทั้งโคจ่าฝูงแก่ท่าน

แม้เราและสัตว์ทั้งมวลก็ชื่อว่าเป็นทูตของ

ท้องทั้งสิ้น เพระฉะนั้น เราก็เป็นทูต

ไฉนจะไม่ให้สิ่งของแก่ท่านผู้เป็นทูตเล่า.

จบ ทูตชาดกที่ ๑๐

Page 89

อรรถกถาทูตชาดกที่ ๑๐

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุโลเลรูปหนึ่ง จึงตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่า ยสฺสตฺถา ทูรมายนฺติดังนี้. เรื่องจักมีแจ้งในกากชาดก นวกนิบาต. ก็พระศาสดาตรัสเรียกภิกษุรูปนั้นมาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ เธอเป็นผู้โลเลเหลาะแหละเฉพาะในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อน เธอก็เป็นผู้โลเลเหลาะแหละก็เพราะความเป็นผู้โลเลเหลาะแหละ เธอจวนจะถูกตัดศีรษะด้วยดาบ.

แล้วทรงนำเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระโพธิสัตว์เป็นโอรสของพระเจ้าพรหมทัตนั้นพอเจริญวัยก็ได้เล่าเรียนศิลปศาสตร์ทั้งปวงในเมืองตักกศิลา พอ-พระชนกล่วงลับไป ก็ได้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ได้เสวยโภชนะอันบริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงมีพระนามว่า พระเจ้าโภชน-สุทธิกราช. ได้ยินว่า พระองค์ทรงดำรงอยู่ในวิธีการเห็นปานนั้นเสวยพระกระยาหารซึ่งมีภาชนะใบหนึ่งสิ้นเปลืองค่าถึงแสนกหาปณะอนึ่ง เมื่อเสวยก็ไม่เสวยภายในพระราชมณเฑียรเพราะมีพระประสงค์จะให้มหาชนผู้ได้เห็นวิธีการเสวยของพระองค์ได้กระทำบุญ จึงให้สร้างรัตนมณฑปที่ประตูพระราชวัง เวลาจะเสวยก็ให้ประดับประดารัตนมณฑปนั้น แล้วประทับนั่งบนราชบัลลังก์อันล้วนด้วยทองคำภายใต้เศวตฉัตร แวดล้อมด้วยนางกษัตริย์ทั้งหลาย จึงเสวยพระ-

Page 90

กระยาหารอันมีรสซึ่งมีค่าถึงแสนกหาปณะ ด้วยภาชนะทองอันมีค่าแสนกหาปณะ.

ครั้งนั้น มีบุรุษโลเลคนหนึ่งได้เห็นวิธีเสวยพระกระยาหารของพระราชานั้น อยากจะบริโภคโภชนะนั้น เมื่อไม่สามารถจะอดกลั้นความอยากได้ คิดว่าอุบายนี้ดี จึงนุ่งผ้าให้มั่นคงแล้วยกมือขึ้นข้างหนึ่งร้องเสียงดัง ๆ ว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราเป็นทูต พลางเข้าไปเฝ้าพระราชา. ก็สมัยนั้น ในชนบทนั้น ใคร ๆ ย่อมห้ามคนที่กล่าวว่าเราเป็นทูต เพราฉะนั้น มหาชนจึงแยกออกเป็นสองฝ่ายให้โอกาส.

บุรุษผู้นั้นรีบไปคว้าเอาก้อนภัตรก้อนหนึ่งจากภาชนะทองของพระ-ราชาใส่ปาก. ลำดับนั้น ทหารดาบชักดาบออกด้วยหมายใจจักตัดหัวของบุรุษนั้น. พระราชาตรัสห้ามว่า อย่าประหาร แล้วตรัสว่าเจ้าอย่ากลัว จงบริโภคเถอะ แล้วทรงล้างพระหัตถ์ประทับนั่ง. และในเวลาเสร็จสิ้นการบริโภค พระราชาให้ประทานน้ำดื่มและหมากพลูแก่บุรุษผู้นั้นแล้วตรัสถานว่า บุรุษผู้เจริญ เจ้ากล่าวว่าเป็นทูต เจ้าเป็นทูตของใคร. บุรุษนั้นกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นทูตของตัณหา ตัณหาตั้งข้าพระองค์ให้เป็นทูตแล้วบังคับส่งมาว่าเจ้าจงไป ดังนี้แล้วได้กล่าวคาถา ๒ คาถาแรกว่า :-

สัตว์เหล่านี้ย่อมไปสู่ประเทศอันไกล

หวังจะขอสิ่งของตามแต่จะได้ เพื่อประโยชน์

แก่ท้องใด ข้าพระองค์เป็นทูตของท้องนั้น

Page 91

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์อย่า

ได้ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์เลย. อนึ่ง มาณพ

ทั้งหลาย ย่อมตกอยู่ในอำนาจของท้องใด

ทั้งกลางวันและกลางคืน ข้าพระองค์ก็เป็น

ทูตของท้องนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ

ขอพระองค์อย่าได้ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์

เลย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺสตฺถา ทูรมายนฺติ ความว่าสัตว์เหล่านี้เป็นผู้อยู่ในอำนาจของตัณหา ย่อมไปแม้ไกล ๆ เพื่อประโยชน์แก่ต้องใด. บทว่า รเถสภ ได้แก่ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพรถ.

พระราชาได้ทรงสดับคำของบุรุษนั้นแล้วทรงพระดำริว่า ข้อนี้จริง สัตว์เหล่านี้เป็นทูตของท้อง เที่ยวไปด้วยอำนาจตัณหา และตัณหาก็ย่อมจัดแจงสัตว์เหล่านี้ บุรุษผู้นี้กล่าวถ้อยคำเป็นที่ชอบใจเรายิ่งนัก จึงทรงโปรดบุรุษผู้นั้น ตรัสพระคาถาที่ ๓ ว่า :-

ดูก่อนพราหมณ์ เราจะให้โคสีแดง

พันตัวพร้อมทั้งโคจ่าฝูงแก่ท่าน แม้เราและ

สัตว์ทั้งมวลก็เป็นทูตของท้องทั้งสิ้น เพราะ

เราก็เป็นทูต ไฉนจะไม่ให้สิ่งของแก่ท่าน

ผู้เป็นทูตเล่า.

Page 92

บทว่า พราหมณ นี้ในคาถานั้น เป็นเพียงคำร้องเรียก.

บทว่า โรหิณีนํ แปลว่า มีสีแดง. บทว่า สห ปุงฺคเวน ได้แก่พร้อมกับโคผู้ซึ่งเป็นปริณายกจ่าฝูงผู้จะป้องกันอันตรายให้. บทว่ามยมฺปิ ความว่า เราและสัตว์ทั้งปวงที่เหลือ ย่อมเป็นทูตของท้องนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น เราเป็นทูตของต้องเสมอกันเพราะเหตุไรจึงจะไม่ให้แก่ท่านผู้เป็นทูตของท้องเล่า.

ก็แหละครั้นตรัสอย่างนี้แล้วทรงมีพระทัยยินดีว่า บุรุษผู้เช่นท่านนี้แลให้เราได้ฟังเหตุที่ไม่เคยฟัง จึงได้ประทานยศใหญ่แก่บุรุษผู้นั้น.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประกาศสัจจะประชุมชาดก. ในเวลาจบสัจจะ ภิกษุผู้โลเลดำรงอยู่ในอนาคามิ-ผล. ชนเป็นอันมากได้เป็นพระโสดาบันเป็นต้น. บุรุษผู้โลเลในกาลนั้น ได้เป็นภิกษุผู้เหลาะแหละในบัดนี้ ส่วนพระเจ้าโภชนสุทธิก-ราช ได้เป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถาทูตชาดกที่ ๑๐

Page 93

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สังกัปปราคชาดก ๒. ติลมุฏฐิชาดก ๓. มณิกัณฐชาดก๔. กุณฑกกุจฉิสินธวชาดก ๕. สุกชาดก ๖. ชรูทปานชาดก๗. คามณิจันทชาดก ๘. มันธาตุราชชาดก ๙. ติรีติวัจฉชาดก๑๐. ทูตชาดก.

จบ สังกัปปวรรคที่ ๑

Page 94

๒. ปทุมวรรค

๑. ปทุมชาดก

ไม่ควรพูดให้เกิดความจริง

[๓๘๒] ผมและหนวดที่โกนแล้วตัดแล้ว ย่อม

งอกขึ้นใหม่ได้ ฉันใด จมูกของท่านจงงอก

ขึ้นใหม่ ฉันนั้น ข้าพเจ้าขอดอกปทุม

ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้าเกิด.

[๓๘๓] พืชที่เก็บไว้ในสารทกาล เอาหว่านลง

ในนา ย่อมงอกขึ้น ฉันใด จมูกของท่าน

จงงอกขึ้นใหม่ ฉันนั้น ข้าพเจ้าขอดอกปทุมขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้าเถิด.

[๓๘๔] แม้คนทั้งสองนั้นคิดว่า ท่านจักให้

ดอกปทุมแก่ตน จึงได้พูดพล่ามไป คน

ทั้งสองนั้น พึงกล่าวหรือไม่กล่าวก็ตาม

จมูกย่อมงอกขึ้นไม่ได้ ดูก่อนสหาย ข้าพเจ้า

ขอดอกปทุม ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้าเถิด.

จบ ปทุมชาดกที่ ๑