พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · สัตตตินิบาต
๑. กุสชาดก
เล่ม ๒๘Text layerBuddha’s wordsItems ๙๔–๑๓๓ (Royal Thai)1/2 in สัตตตินิบาต4 editions
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก สัตตตินิบาต กุสชาดก (Royal Thai Volume 28 · Mahachula Volume 28 · Mahamakut Volume 62 · Chaloem Phrakiat Volume 28)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 28, pp. 51–67
๒๐. สัตตตินิบาต
๑. กุสชาดก (๕๓๑)
ว่าด้วยพระเจ้ากุสราชลุ่มหลงรูปโฉมของนางปภาวดี
(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์กราบทูลพระมารดาว่า)
{๙๔} [๓๑๗] รัฐของพระองค์นี้มีทรัพย์ มียานพาหนะ มีเครื่องราชกกุธภัณฑ์สมบูรณ์ด้วยสิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง ข้าแต่พระมารดา ขอพระองค์จงทรงปกครองราชสมบัติของพระองค์นี้ หม่อมฉันจะขอทูลลาไปยังเมืองสาคละ ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระนางปภาวดีผู้เป็นที่รัก(พระนางปภาวดีทรงเห็นพระเจ้ากุสราชแบกหาบภัต จึงทูลว่า)
{๙๕} [๓๑๘] ดูก่อนพระกุสราช พระองค์ทรงนำหาบใหญ่มาด้วยพระทัยอันไม่ซื่อตรง จักต้องเสวยทุกข์ใหญ่ทั้งกลางวันและกลางคืน ขอเชิญพระองค์เสด็จกลับไปยังกุสาวดีนครเสียโดยเร็วเถิด หม่อมฉันไม่ปรารถนาให้พระองค์ซึ่งมีผิวพรรณทรามอยู่ในที่นี้(พระเจ้ากุสราชตรัสว่า)
{๙๖} [๓๑๙] ดูก่อนน้องปภาวดี พี่ติดใจในผิวพรรณของเธอ จะไม่ยอมจากที่นี้ไปยังเมืองกุสาวดี พี่ยินดีในการเห็นเธอจึงสู้ละทิ้งบ้านเมืองมารื่นรมย์อยู่ในพระราชนิเวศน์อันน่ารื่นรมย์ของพระเจ้ามัททราช[๓๒๐] ดูก่อนน้องปภาวดี พี่ติดใจในผิวพรรณของเธอจนลุ่มหลงเที่ยวไปทั่วแผ่นดิน พี่ไม่รู้ทิศทางว่าตนมาแล้วจากที่ไหน พี่หลงใหลในตัวเธอผู้มีดวงเนตรอันแจ่มใสเหมือนดวงตามฤค
[๓๒๑] ผู้ทรงผ้ากรองทอง ประดับสังวาลทอง ดูก่อนพระน้องผู้มีตะโพกอันผึ่งผาย พี่ปรารถนาแต่ตัวเธอ พี่ไม่ต้องการด้วยราชสมบัติ
(พระนางปภาวดีทูลว่า)
{๙๗} [๓๒๒] ดูก่อนพระกุสราช ผู้ใดปรารถนาคนที่เขาไม่ปรารถนาตน ผู้นั้นย่อมมีแต่ความไม่เจริญ หม่อมฉันไม่รักพระองค์ พระองค์ก็จะให้หม่อมฉันรัก เมื่อเขาไม่รัก พระองค์ก็ยังปรารถนาให้เขารัก(พระเจ้ากุสราชตรัสว่า)
{๙๘} [๓๒๓] นรชนใดได้คนที่เขาไม่มีความรักหรือมีความรักก็ตามมาเป็นที่รัก เราสรรเสริญการได้ในสิ่งนี้ การไม่ได้ในสิ่งนั้นเป็นความเสียหาย
(พระนางปภาวดีทูลว่า)
{๙๙} [๓๒๔] พระองค์ปรารถนาหม่อมฉันผู้ไม่ปรารถนา เปรียบเหมือนพระองค์เอาไม้กรรณิการ์มาแคะเอาเพชรในหิน หรือเหมือนเอาข่ายมาดักลมฉะนั้น(พระเจ้ากุสราชตรัสว่า)
{๑๐๐} [๓๒๕] ในหฤทัยของเธอซึ่งมีลักษณะอ่อนละไม คงมีหินฝังอยู่เป็นแน่ เพราะฉันมาจากชนบทภายนอกยังไม่ได้ความชื่นใจจากเธอเลย
[๓๒๖] แม่ราชบุตรียังทำหน้านิ่วคิ้วขมวดมองดูฉันอยู่ตราบใด ฉันก็คงต้องเป็นพนักงานเครื่องต้นภายในบุรีของพระเจ้ามัททราชอยู่ตราบนั้น
[๓๒๗] ต่อเมื่อใด แม่ราชบุตรียิ้มแย้มแจ่มใสมองดูฉัน ฉันก็จะเลิกเป็นพนักงานเครื่องต้นกลับเป็นพระเจ้ากุสราชเมื่อนั้น
(พระนางปภาวดีทูลว่า)
{๑๐๑} [๓๒๘] ก็ถ้าถ้อยคำของโหรทั้งหลายจักเป็นจริงไซร้ พระองค์คงไม่ใช่พระสวามีของหม่อมฉันแน่แท้ ถึงเขาเหล่านั้นจะสับหม่อมฉันออกเป็น ๗ ท่อนก็ตาม(พระเจ้ากุสราชตรัสว่า)
{๑๐๒} [๓๒๙] ก็ถ้าถ้อยคำของโหรเหล่าอื่นหรือของฉันจักเป็นจริงไซร้ พระสวามีของเธอนอกจากพระเจ้ากุสราชผู้มีเสียงดังราชสีห์แล้ว จะเป็นคนอื่นไม่ได้เลย(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ทรงหยอกล้อหญิงค่อมพระพี่เลี้ยงพระนางปภาวดีว่า)
{๑๐๓} [๓๓๐] นี่แม่ขุชชา เรากลับไปถึงเมืองกุสาวดีแล้ว จักให้นายช่างทำเครื่องประดับคอทองคำให้แก่เจ้า ถ้าเจ้าจะทำให้พระนางปภาวดีผู้มีขาอ่อนงามดังงวงช้างมองดูเราได้[๓๓๑] นี่แม่ขุชชา เรากลับไปถึงเมืองกุสาวดีแล้ว จักให้ช่างทำเครื่องประดับคอทองคำแก่เจ้า ถ้าเจ้าจะทำให้พระนางปภาวดีผู้มีขาอ่อนงามดังงวงช้างเจรจากะเราได้[๓๓๒] นี่แม่ขุชชา เรากลับไปถึงเมืองกุสาวดีแล้ว จักให้ช่างทำเครื่องประดับคอทองคำแก่เจ้า ถ้าเจ้าจะทำให้พระนางปภาวดีผู้มีขาอ่อนงามดังงวงช้างยิ้มแย้มกะเราได้
[๓๓๓] นี่แม่ขุชชา เรากลับไปถึงเมืองกุสาวดีแล้ว จักให้ช่างทำเครื่องประดับคอท่องคำแก่เจ้า ถ้าเจ้าจะทำให้พระนางปภาวดีผู้มีขาอ่อนงามดังงวงช้างหัวเราะร่าเริงกะเราได้
[๓๓๔] นี่แม่ขุชชา เรากลับไปถึงเมืองกุสาวดีแล้ว จักให้ช่างทำเครื่องประดับคอทองคำแก่เจ้า ถ้าเจ้าจะทำให้พระนางปภาวดีผู้มีขาอ่อนงามดังงวงช้างมาลูบคลำจับตัวเราด้วยมือของเธอได้
(นางขุชชาหญิงค่อมไปทูลพระนางปภาวดีว่า)
{๑๐๔} [๓๓๕] พระราชบุตรีนี้คงไม่ได้ประสบแม้ความชื่นพระหัยในสำนักแห่งพระเจ้ากุสราชเสียเลยเป็นแน่ พระนางจึงไม่ทรงกระทำแม้เพียงการปฏิสันถารในบุรุษผู้เป็นพนักงานเครื่องต้น เป็นคนรับใช้ที่ไม่ต้องการค่าจ้าง(พระนางปภาวดีตรัสว่า)
{๑๐๕} [๓๓๖] นางขุชชานี้เห็นจะไม่ต้องถูกตัดลิ้นด้วยมีดอันคมเป็นแน่ จึงมาพูดคำหยาบช้าอย่างนี้
(นางขุชชาประกาศความดีของพระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ว่า)
{๑๐๖} [๓๓๗] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีควานรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระหัยว่าพระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระอิสริยยศใหญ่ แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๓๘] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้น ด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่
พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระราชทรัพย์เป็นอันมาก แล้วทำความรักในความงามข้อนี้
[๓๓๙] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีทแกล้วทหาร แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๐] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระราชอาณาจักรกว้างใหญ่ แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๑] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ
ข้าแต่พระแม่เจ้า ผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงเป็นพระมหาราช แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๒] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระสุรเสียงเหมือนเสียงราชสีห์ แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๓] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่
พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระสุรเสียงไพเราะ แล้วทำความรักในความงามข้อนี้
[๓๔๔] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุลราชนั้นทรงมีพระสุรเสียงหยดย้อย แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๕] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระสุรเสียงกลมกล่อม แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๖] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงมีพระสุรเสียงอ่อนหวาน แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๗] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงชำนาญศิลปะตั้งร้อยอย่าง แล้วทำ ความรักในความงามข้อนี้
[๓๔๘] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระเจ้ากุสราชนั้นทรงเป็นกษัตริย์ แล้วทำความรักในความงามข้อนี้[๓๔๙] ข้าแต่พระแม่เจ้าปภาวดี พระนางอย่าทรงเปรียบเทียบพระเจ้ากุสราชนั้นด้วยพระรูปอันเลอโฉมของพระนางซิ ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้มีความรุ่งเรือง ขอพระนางจงสนพระทัยว่า พระราชาพระองค์นั้นมีพระนามเหมือนกับหญ้าคาที่ท้าวสักกะทรงประทาน แล้วทำความรักในความงามข้อนี้(เหล่าอำมาตย์กราบทูลพระเจ้ามัททราชว่า)
{๑๐๗} [๓๕๐] ช้างเหล่านั้เป็นสัตว์แข็งกระด้าง ทั้งหมดยืนแข็งทื่อเหมือนจอมปลวก จะพากันพังกำแพงเช้ามาเสียก่อน ขอพระองค์จงส่งข่าวแก่พระราชาเหล่านั้นว่า เชิญเสด็จนำเอานางปภาวดีนี้ไปเถิด
(พระเจ้ามัททราชตรัสว่า)
{๑๐๘} [๓๕๑] เราจะบั่นนางปภาวดีนี้ออกเป็น ๗ ท่อนแล้วจักให้แก่กษัตริย์ผู้เสด็จมา ณ ที่นี้เพื่อจะฆ่าเรา
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๑๐๙} [๓๕๒] พระราชบุตรีผู้มีผิวพรรณดังทอง ทรงผ้าโกไสยพัสตร์ มีพระเนตรนองด้วยนํ้าตา มีหมู่ทาสีแวดล้อมเสด็จไปยังห้องพระมารดา
(ครั้นแล้ว พระนางปภาวดีทรงคร่ำครวญกับพระมารดาว่า)
{๑๑๐} [๓๕๓] ข้าแต่หม่อมแม่ ใบหน้าของลูกผัดด้วยแป้ง แต่งที่กระจกด้ามงางดงาม มีดวงตาคมคาย ไร้มลทิน ไม่มีสิวฝ้า จักถูกกษัตริย์ทั้งหลายโยนทิ้งเสียในป่าเป็นแน่[๓๕๔] ฝูงแร้งก็จะพากันเอาเท้ายื้อแย่งผมของลูกซึ่งดกดำมีปลายงอนละเอียดอ่อน ลูบไล้ด้วยนํ้ามันหอมแก่นจันทน์ในท่ามกลางป่าช้าอันเปรอะเปื้อนเป็นแน่[๓๕๕] แขนที่อ่อนนุ่มทั้งสองของลูกที่มีเล็บแดง มีขนละเอียด ลูบไล้ด้วยจุรณจันทน์เล่า ก็จะถูกกษัตริย์ทั้งหลายตัดทิ้งเสียในป่า และฝูงกาก็จะโฉบคาบเอาไปตามความปรารถนาเป็นแน่[๓๕๖] สุนัขจิ้งจอกมาเห็นถันทั้งสองของลูกห้อยอยู่เหมือนกับลูกตาล ซึ่งลูบไล้ด้วยกระแจะจันทน์แคว้นกาสีเข้า ก็จะกัดห้อยอยู่ที่ถันทั้งสองของลูก เหมือนลูกอ่อนเกิดจากตนห้อยอยู่ที่นมมารดาฉะนั้นเป็นแน่[๓๕๗] ตะโพกอันกลมผึ่งผายของลูกที่ผูกรัดด้วยสร้อยสะอิ้งทองเล่า ก็จะถูกกษัตริย์ทั้งหลายตัดเป็นชิ้น ๆ แล้วโยนทิ้งเสียในป่า ฝูงสุนัขจิ้งจอกก็จะคาบเอาไปตามความปรารถนาเป็นแน่[๓๕๘] ฝูงสุนัขป่า ฝูงกา ฝูงสุนัขจิ้งจอกและสัตว์ที่มีเขี้ยวเหล่าอื่น ซึ่งมีอยู่ได้กินนางปภาวดีแล้วคงไม่รู้จักแก่เป็นแน่
[๓๕๙] หม่อมแม่เจ้าขา ถ้ากษัตริย์ทั้งหลายผู้มาแต่ที่ไกลได้นำเอาเนื้อของลูกไปหมดแล้ว ขอหม่อมแม่ได้ทรงโปรดขอเอากระดูกมาเผาเสียในระหว่างทางใหญ่ด้วย
[๓๖๐] ขอหม่อมแม่ได้โปรดให้สร้างสวนดอกไม้แล้วให้ปลูกต้นกรรณิการ์ไว้ในสวนเหล่านั้น หม่อมแม่เจ้าขา ในคราวที่ดอกกรรณิการ์เหล่านั้นบานแล้วในเวลาหิมะตกในฤดูเหมันต์ ขอให้หม่อมแม่ได้โปรดรำลึกถึงลูกว่าปภาวดีมีผิวพรรณอย่างนี้ด้วยเถิด(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๑๑๑} [๓๖๑] พระมารดาของพระนางปภาวดีผู้เป็นขัตติยานี มีพระฉวีวรรณดังเทพอัปสรได้ประทับยืนอยู่ ทอดพระเนตรเห็นดาบและธนูวางอยู่ตรงพระพักตร์พระเจ้ามัททราชภายในบุรี
{๑๑๒} [๓๖๒] จึงทรงพิลาปรำพันว่า ‘พระองค์จะทรงฆ่าธิดาของหม่อมฉันบั่นให้เป็นท่อน ๆ ด้วยดาบนี้ แล้วจะแจกจ่ายแก่กษัตริย์ทั้งหลายแน่หรือ เพคะ
{๑๑๓} [๓๖๓] ลูกน้อยเอ๋ย พระบิดาเจ้าไม่ทรงทำตามคำแม่ผู้ปรารถนาดีเลย เจ้านั้นจะต้องเปรอะเปื้อนโลหิตไปสู่สำนักพญายมในวันนี้แน่
[๓๖๔] ถ้าผู้ใดไม่ทำตามคำของบิดามารดาผู้เกื้อกูล ผู้มองเห็นแต่ประโยชน์ ผู้นั้นย่อมได้รับโทษนี้และจะต้องเข้าถึงโทษที่เลวร้ายกว่า
[๓๖๕] วันนี้ ถ้าลูกได้อุ้มพระกุมารผู้งดงามดังทองคำ เป็นขัตติยะที่เกิดกับพระเจ้ากุสราช สวมสร้อยสังวาลแก้วมณีแกมทอง อันหมู่พระญาติบูชาแล้วไซร้ ลูกก็จะไม่ต้องไปยังสำนักพญายม
[๓๖๖] ลูกหญิงเอ๋ย เสียงกลองชัยเภรีดังอยู่อึงมี่ และเสียงช้างร้องก้องอยู่ในตระกูลแห่งกษัตริย์ทั้งหลายใด ลูกเห็นอะไรเล่าหนอ ที่มีความสุขยิ่งกว่าตระกูลนั้น จึงได้มาเสีย
[๓๖๗] เสียงม้าศึกคะนองร้องคำรณอยู่ที่ประตู เสียงกุมารร้องรำทำเพลงอยู่ในตระกูลกษัตริย์ทั้งหลายใด ลูกเห็นอะไรเล่าหนอที่มีความสุขยิ่งกว่าตระกูลนั้น จึงได้มาเสีย[๓๖๘] ในตระกูลแห่งกษัตริย์ทั้งหลายใด มีนกยูง นกกระเรียน และนกดุเหว่าส่งเสียงร้องก้องเสนาะเพราะจับใจ ลูกเห็นอะไรเล่าหนอที่จะมีความสุขยิ่งกว่าตระกูลนั้น จึงได้มาเสีย{๑๑๔} [๓๖๙] พระเจ้ากุสราชผู้มีพระปรีชายอดเยี่ยม ผู้ทรงย่ำยีศัตรู ย่ำแดนปรปักษ์ให้ราบคาบ ซึ่งจะทรงปลดเปลื้องพวกเราให้พ้นจากทุกข์ได้ ประทับอยู่ที่ไหนเล่าหนอ’(พระนางปภาวดีกราบทูลว่า)
{๑๑๕} [๓๗๐] พระเจ้ากุสราชผู้มีพระปรีชายอดเยี่ยม ผู้ทรงย่ำยีศัตรู ย่ำแดนปรปักษ์ให้ราบคาบ ซึ่งจะทรงปลดเปลื้องพวกเราให้พ้นจากทุกข์ได้ ประทับอยู่ที่นี่แหละ เพคะ หม่อมแม่(พระมารดาตรัสว่า)
{๑๑๖} [๓๗๑] เจ้าเป็นบ้าไปแล้วหรือ จึงได้พูดอย่างนี้ หรือว่าเจ้าเป็นคนบอดเขลา จึงได้พูดอย่างนี้ ถ้าพระเจ้ากุสราชเสด็จมาจริง ทำไมพวกเราจะไม่รู้จักพระองค์เล่า(พระนางปภาวดีกราบทูลความจริงว่า)
{๑๑๗} [๓๗๒] พระเจ้ากุสราชนั้นทรงปลอมพระองค์เป็นบุรุษพนักงานเครื่องต้นทรงพระภูษาหยักรั้งมั่นคง กำลังก้มพระองค์ล้างหม้ออยู่ในระหว่างพระตำหนักของพระกุมารีทั้งหลาย เพคะ
(พระมารดาตรัสบริภาษว่า)
{๑๑๘} [๓๗๓] เจ้าเป็นหญิงชั่วช้าจัณฑาลหรือหรือว่าเจ้าเป็นหญิงตัดวงศ์ตระกูล เจ้าก็เกิดมาในตระกูลมัททราช มาทำพระสวามีให้เป็นทาสได้อย่างไรกัน
(พระนางปภาวดีกราบทูลว่า)
{๑๑๙} [๓๗๔] หม่อมฉันไม่ได้เป็นหญิงชั่วช้าจัณฑาล ไม่ใช่เป็นหญิงตัดวงศ์ตระกูล นั่นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราชแต่หม่อมแม่ทรงเข้าพระทัยว่าเป็นทาส
{๑๒๐} [๓๗๕] ขอหม่อมแม่จงทรงพระเจริญ พระราชาพระองค์ใดทรงเชื้อเชิญพราหมณ์ ๒๐,๐๐๐ ให้บริโภคภัตตาหารตลอดเวลา พระราชาพระองค์นั้นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราช แต่หม่อมแม่เข้าพระทัยว่าเป็นทาส[๓๗๖] ขอหม่อมแม่จงทรงพระเจริญ เจ้าพนักงานเตรียมช้างไว้ ๒๐,๐๐๐ ตลอดเวลาเพื่อพระราชาพระองค์ใด พระราชาพระองค์นั้นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราช แต่หม่อมแม่เข้าพระทัยว่าเป็นทาส[๓๗๗] ขอหม่อมแม่จงทรงพระเจริญ เจ้าพนักงานเตรียมม้าไว้ ๒๐,๐๐๐ ตลอดเวลาเพื่อพระราชาพระองค์ใด พระราชาพระองค์นั้นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราช แต่หม่อมแม่เข้าพระทัยว่าเป็นทาส[๓๗๘] ขอหม่อมแม่จงทรงพระเจริญ เจ้าพนักงานเตรียมราชรถไว้ ๒๐,๐๐๐ ตลอดเวลาเพื่อพระราชาพระองค์ใด พระราชา
พระองค์นั้นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราช แต่หม่อมแม่เข้าพระทัยว่าเป็นทาส
[๓๗๙] ขอหม่อมแม่จงทรงพระเจริญ เจ้าพนักงานรีดนมโคไว้ ๒๐,๐๐๐ ตลอดเวลาเพื่อพระราชาพระองค์ใด พระราชาพระองค์นั้นคือพระเจ้ากุสราชโอรสของพระเจ้าโอกกากราช แต่หม่อมแม่เข้าพระทัยว่าเป็นทาส(พระเจ้ามัททราชทรงตำหนิพระธิดาว่า)
{๑๒๑} [๓๘๐] ลูกโง่เอ๋ย เจ้าทำสิ่งที่ชั่วเสียแล้วที่เจ้าไม่บอกพ่อถึงพระเจ้ากุสราชผู้เป็นกษัตริย์ ผู้มีกำลังรี้พลมาก ผู้เป็นพญาช้าง แต่มาที่นี่ด้วยเพศของกบ
(พระเจ้ามัททราชทรงขอโทษพระเจ้ากุสราชว่า)
{๑๒๒} [๓๘๑] ข้าแต่พระมหาราชผู้จอมทัพ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดยกโทษแก่หม่อมฉันที่ไม่ทราบว่าพระองค์เสด็จมาที่นี่ด้วยเพศที่ไม่มีใครรู้จักด้วยเถิด
(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๑๒๓} [๓๘๒] คนเช่นหม่อมฉันมิได้ปกปิดเลย หม่อมฉันนั้นเป็นพนักงานเครื่องต้น พระองค์เท่านั้นที่ทรงเลื่อมใสหม่อมฉัน ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์ไม่มีสิ่งชั่วร้ายอะไร(พระเจ้ามัททราชทรงส่งพระธิดาไปขอโทษว่า)
{๑๒๔} [๓๘๓] ลูกโง่เอ๋ย เจ้าจงไปขอขมาโทษพระเจ้ากุสราชผู้มีกำลังพลมากเสีย พระเจ้ากุสราชที่เจ้าขอขมาแล้วจักประทานชีวิตให้เจ้า
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๑๒๕} [๓๘๔] พระนางปภาวดีผู้มีผิวพรรณดังเทพธิดา สดับพระดำรัสของพระบิดาแล้ว ได้ซบพระเศียรลงกอดพระบาทพระเจ้ากุสราชผู้มีกำลังพลมาก(พระนางปภาวดีทูลขอขมาโทษพระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ว่า)
{๑๒๖} [๓๘๕] ราตรีล่วงไปเท่าใด ก็พรากจากพระองค์ไปเท่านั้น หม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ด้วยเศียรเกล้า ข้าแต่พระจอมทัพ ขอพระองค์โปรดอย่าทรงพิโรธหม่อมฉันเลย[๓๘๖] หม่อมฉันขอตั้งสัตย์ปฏิญาณแก่พระองค์ โปรดทรงสดับหม่อมฉันเถิด เพคะ หม่อมฉันจะไม่ทำสิ่งที่ไม่น่ารักแก่พระองค์อีกต่อไป
[๓๘๗] ถ้าพระองค์จะไม่ทรงโปรดทำตามคำของหม่อมฉันผู้ทูลวิงวอนอยู่อย่างนี้ พระบิดาคงเข่นฆ่าหม่อมฉันแล้วทรงแจกจ่ายแก่กษัตริย์ทั้งหลาย ณ กาลบัดนี้เป็นแน่’(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๑๒๗} [๓๘๘] เมื่อพระน้องอ้อนวอนอยู่อย่างนี้ ไฉนพี่จักไม่ทำตามคำของพระน้องเล่า พี่ไม่โกรธพระน้องเลยนะ คนงาม อย่ากลัวเลยแม่ปภาวดี
[๓๘๙] พี่ขอตั้งสัตย์ปฏิญาณต่อพระน้อง ขอจงทรงฟังพี่เถิดนะ พระราชบุตรี พี่ก็จะไม่ทำสิ่งที่ไม่น่ารักแก่พระน้องอีกต่อไปเช่นกัน
[๓๙๐] ดูก่อนน้องปภาวดีผู้มีตะโพกอันผึ่งผาย ที่พี่ยอมสู้ทนลำบากมากมายก็เพราะรักพระน้อง ทั้ง ๆ ที่พี่สามารถจะทำลายตระกูลกษัตริย์มัททราชมากมายแล้วนำพระน้องไปก็ได้
(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ตรัสสั่งว่า)
{๑๒๘} [๓๙๑] เจ้าพนักงานทั้งหลายจงตระเตรียมรถและม้าอันวิจิตรด้วยเครื่องอลังการต่าง ๆ ทั้งมั่นคงแข็งแรง ท่านทั้งหลายจักได้เห็นกำลังของเราผู้กำจัดศัตรูทั้งหลายให้พ่ายแพ้ไปในบัดนี้(พระบรมศาสดาทรงประกาศเนื้อความนี้ว่า)
[๓๙๒] ก็นารีทั้งหลายภายในพระราชวังของพระเจ้ามัททราชนั้นพากันมองดูพระโพธิสัตว์ผู้เสด็จเยื้องกรายดุจราชสีห์ ทรงปรบพระหัตถ์เสวยพระกระยาหารถึงสองเท่าพระองค์นั้น{๑๒๙} [๓๙๓] ฝ่ายพระเจ้ากุสราชเสด็จขึ้นประทับบนคอคชสาร โปรดให้พระนางปภาวดีประทับเบื้องหลังแล้ว เสด็จเข้าสู่สงครามทรงบันลือพระสุรสีหนาท[๓๙๔] กษัตริย์ ๗ พระนครทรงสดับพระสุรสีหนาทของพระเจ้ากุสราชผู้บันลืออยู่ ถูกความกลัวแต่เสียงของพระเจ้ากุสราชคุกคามแล้ว ก็แตกหนีไป เหมือนดังฝูงมฤคได้ยินเสียงราชสีห์เข้าก็พากันหนีไปฉะนั้น[๓๙๕] พวกพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบถูกความกลัวแต่เสียงของพระเจ้ากุสราชคุกคามแล้ว ก็พากันแตกตื่นเหยียบกันและกัน
[๓๙๖] ท้าวสักกะจอมเทพได้ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ทรงมีชัยในท่ามกลางสงครามนั้น มีพระหัยชื่นชมยินดี พระราชทานแก้วมณีอันรุ่งโรจน์ดวงหนึ่งแก่พระเจ้ากุสราช[๓๙๗] พระเจ้ากุสราชทรงชนะสงคราม และได้แก้วมณีอันรุ่งโรจน์แล้ว เสด็จประทับบนคอคชสารเข้าสู่พระนคร
[๓๙๘] รับสั่งให้จับกษัตริย์ ๗ พระนครทั้งเป็น ให้พันธนาการนำเข้าถวายพระสัสสุระ แล้วทูลว่า ‘ขอเดชะ กษัตริย์เหล่านี้เป็นศัตรูของพระองค์
[๓๙๙] ศัตรูทั้งหมดซึ่งคิดจะกำจัดพระองค์เสียนี้ ตกอยู่ในอำนาจของพระองค์แล้ว เชิญทรงทำตามพระประสงค์เถิด จะทรงปล่อยหรือจะทรงประหารศัตรูเหล่านั้นเสียก็ได้’
(พระเจ้ามัททราชตรัสว่า)
{๑๓๐} [๔๐๐] กษัตริย์เหล่านี้เป็นศัตรูของพระองค์เท่านั้น มิได้เป็นศัตรูของหม่อมฉัน ข้าแต่พระมหาราช พระองค์เป็นใหญ่กว่าหม่อมฉัน จะทรงปล่อยหรือจะทรงประหารศัตรูเหล่านั้นเสียก็ได้(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๑๓๑} [๔๐๑] พระราชธิดาของพระองค์ล้วนทรงงดงามดังเทพกัญญามีอยู่ถึง ๗ พระองค์ ขอพระองค์ทรงโปรดพระราชทานแก่กษัตริย์ทั้ง ๗ พระองค์นั้นองค์ละพระองค์ ขอกษัตริย์เหล่านั้น จงเป็นพระราชบุตรเขยของพระองค์เถิด(พระเจ้ามัททราชตรัสว่า)
{๑๓๒} [๔๐๒] ข้าแต่พระมหาราช พระองค์เป็นใหญ่กว่าหม่อมฉันทั้งหลาย และกว่าพระธิดาของหม่อมฉันทั้งหมด เชิญพระองค์นั้นแหละพระราชทานพระธิดาของหม่อมฉัน แก่กษัตริย์เหล่านั้นตามพระราชประสงค์เถิด
(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
{๑๓๓} [๔๐๓] ในกาลนั้น พระเจ้ากุสราชผู้มีพระสุรเสียงดังเสียงราชสีห์ได้ทรงยกพระราชธิดาของพระเจ้ามัททราชประทานให้แก่กษัตริย์ ๗ พระองค์นั้นองค์ละพระองค์
[๔๐๔] กษัตริย์ทั้ง ๗ พระองค์ทรงอิ่มพระทัยด้วยลาภนั้น ทรงขอบพระคุณพระเจ้ากุสราชผู้มีพระสุรเสียงดังเสียงราชสีห์แล้วพากันเสด็จกลับไปยังนครของตน ๆ ในขณะนั้นทันที
[๔๐๕] ฝ่ายพระเจ้ากุสราชผู้มีกำลังพลมาก ทรงพาพระนางปภาวดีและดวงแก้วมณียันรุ่งโรจน์เสด็จกลับยังเมืองกุสาวดี
[๔๐๖] เมื่อพระเจ้ากุสราชและพระนางปภาวดีทั้งสองพระองค์นั้นประทับอยู่ในพระราชรถคันเดียวกันเสด็จเข้าสู่เมืองกุสาวดี ทรงมีพระฉวีวรรณและพระรูปโฉมทัดเทียมกัน มิได้ทรงงด งามยิ่งหย่อนกว่ากันเลย
[๔๐๗] พระมารดาของพระมหาสัตว์และพระชยัมบดีราชกุมารทั้งสองพระองค์ได้เสด็จไปต้อนรับถึงนอกพระนครแล้วเสด็จกลับพระนครพร้อมด้วยพระราชโอรส ในกาลนั้น พระเจ้ากุสราชและพระนางปภาวดีก็ทรงสมัครสมานกัน ได้ทรงปกครองราชอาณาจักรกุสาวดีให้รุ่งเรืองตลอดมา
จบ กุสชาดกที่ ๑
๒. โสณนันทชาดก (๕๓๒)
ว่าด้วยโสณดาบสกับนันทดาบสเลี้ยงมารดาบิดา
(พระเจ้ามโนชะตรัสถามนันทบัณฑิตดาบสว่า)
{๑๓๔} [๔๐๘] พระคุณเจ้าเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ เป็นท้าวสักกปุรินททะ หรือว่าเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะรู้จักพระคุณเจ้าได้อย่างไร(นันทบัณฑิตดาบสทูลว่า)
{๑๓๕} [๔๐๙] อาตมภาพไม่ใช่เทวดา ไม่ใช่คนธรรพ์ ทั้งไม่ใช่ท้าวสักกปุรินททะ อาตมภาพเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ดูก่อนภารธะ มหาบพิตรจงทราบอย่างนี้(พระเจ้ามโนชะทรงสดับแล้ว จึงตรัสว่า)
{๑๓๖} [๔๑๐] ความช่วยเหลืออันมิใช่น้อยนี้พระคุณเจ้าทำแล้ว คือ เมื่อฝนตกพระคุณเจ้าก็ได้ทำไม่ให้มีฝน
[๔๑๑] นอกจากนั้น เมื่อลมแรงและแดดร้อน พระคุณเจ้าก็ได้ทำให้มีเงาบังร่มเย็น นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำการป้องกันลูกศรให้ในท่ามกลางศัตรู[๔๑๒] นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำบ้านเมืองอันรุ่งเรืองและชาวเมืองเหล่านั้นให้ตกอยู่ในอำนาจของข้าพเจ้า นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำกษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์ให้เป็นผู้ติดตามข้าพเจ้า
- ๑ภารธะ หมายถึงทรงภาระของรัฐ เป็นคำเรียกพระเจ้าแผ่นดิน (ขุ.ชา.อ. ๘/๑๗๕)
End of ๑. กุสชาดก