arnon.onlineSign in

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ธรรมบท

๑๐. ทัณฑวรรค

เล่ม ๒๕

Text layerBuddha’s wordsItems ๒๐ (Royal Thai)10/26 in ธรรมบท4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability

๑๐. ทัณฑวรรค

หมวดว่าด้วยการลงทัณฑ์

๑. ฉัพพัคคิยภิกขุวัตถุ

เรื่องพระฉัพพัคคีย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท ทัณฑวรรค (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 42 · Chaloem Phrakiat Volume 25)

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒), vol. 25, pp. 72–76

The Mahachula Pali of this passage is not in the e-tipitaka data.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

สัตว์ทุกประเภท ย่อมสะดุ้งกลัวโทษทัณฑ์

สัตว์ทุกประเภท ย่อมหวาดกลัวความตาย

บุคคลนำตนเข้าไปเปรียบเทียบแล้ว

ไม่ควรฆ่าเอง ไม่ควรใช้ให้คนอื่นฆ่า

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ลงทัณฑ์ ตามความหมายในวรรคนี้คือ การใช้กำลังทำร้าย เข่นฆ่า หรือเบียดเบียนบุคคลอื่นหรือสัตว์อื่น ให้ได้รับความเดือดร้อน โดยการใช้ท่อนไม้ ก้อนดิน และวาจาที่หยาบคายให้ร้ายป้ายสี ตลอดถึงการใช้ บทบัญญัติ บทลงโทษที่เอื้อประโยชน์ตนเป็นเครื่องมือ (ขุ.ธ.อ. ๕/๔๐-๕๘)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๒. ฉัพพัคคิยภิกขุวัตถุ

เรื่องพระฉัพพัคคีย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

สัตว์ทุกประเภท ย่อมสะดุ้งกลัวโทษทัณฑ์

สัตว์ทุกประเภท ย่อมรักชีวิต

บุคคลนำตนเข้าไปเปรียบเทียบแล้ว

ไม่ควรฆ่าเอง ไม่ควรใช้ให้คนอื่นฆ่า

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ยกเว้นพระขีณาสพ เพราะท่านเป็นผู้วางเฉยได้ในชีวิตหรือความตาย (ขุ.ธ.อ. ๕/๔๒)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๓. สัมพหุลกุมารวัตถุ

เรื่องเด็กชายหลายคน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่เด็กชายชาวเมืองสาวัตถีประมาณ ๕๐๐ คน ที่กำลังตีงูในระหว่างทาง ดังนี้)ผู้ใดใฝ่หาความสุขเพื่อตน

แต่กลับใช้ท่อนไม้ทำร้ายสัตว์ทั้งหลายผู้รักสุข

ผู้นั้นตายไปแล้วย่อมไม่ได้รับความสุขเลย

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ส่วนผู้ใดใฝ่หาความสุขเพื่อตน

ไม่ใช้ท่อนไม้ทำร้ายสัตว์ทั้งหลายผู้รักสุข

ผู้นั้นตายไปแล้วย่อมได้รับความสุข

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ดูอุทานข้อ ๑๓ หน้า ๑๙๓ ในเล่มนี้
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๔. โกณฑธานเถรวัตถุ

เรื่องพระโกณฑธานเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระโกณฑธานเถระ ดังนี้)

เธออย่าได้กล่าวคำหยาบต่อใคร ๆ

คนที่ถูกเธอว่ากล่าวจะกล่าวโต้ตอบเธอ

เพราะว่าถ้อยคำที่โต้เถียงกัน ก่อให้เกิดทุกข์

และการทำร้ายโต้ตอบกันจะมาถึงเธอ

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ถ้าเธอทำตนให้นิ่งเงียบได้

เหมือนกังสดาล ที่ตัดขอบปากออกแล้ว

เธอก็จะบรรลุนิพพานได้

การโต้เถียงกันก็จะไม่มีแก่เธอ

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1กังสดาล หมายถึงระฆังวงเดือน (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๕. อุโปสถิกอิตถีวัตถุ

เรื่องหญิงผู้รักษาอุโบสถศีล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่นางวิสาขาและหญิงผู้รักษาอุโบสถศีล ประมาณ ๕๐๐ คน ดังนี้)คนเลี้ยงโคใช้ท่อนไม้ไล่ต้อนฝูงโคไปยังที่หากิน ฉันใด

ความแก่และความตาย ก็ไล่ต้อนอายุของสัตว์ทั้งหลายไป ฉันนั้น

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๖. อชครเปตวัตถุ

เรื่องเปรตงูเหลือม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนพาลมีปัญญาทราม เมื่อทำบาปกรรมย่อมไม่รู้สึกตัว

จึงมักเดือดร้อนเพราะกรรมของตน

เหมือนคนถูกไฟไหม้ ฉะนั้น

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๗. มหาโมคคัลลานเถรวัตถุ

เรื่องพระมหาโมคคัลลานเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ผู้ใดประทุษร้ายคนที่ไม่มีความผิด

(และ) คนที่ไม่ประทุษร้าย (ตอบ)ด้วยโทษทัณฑ์

ผู้นั้นย่อมได้รับผลอย่าง ๑ ใน ๑๐ อย่าง คือ

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1คนที่ไม่มีความผิด หมายถึงพระขีณาสพผู้ปราศจากความผิดทางกาย เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๕/๕๘)
  2. 2คนที่ไม่ประทุษร้าย หมายถึงคนที่ไม่มีความผิดต่อผู้อื่น หรือต่อตนเอง (ขุ.ธ.อ. ๕/๕๘)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

(๑) ทุกขเวทนาอย่างแรงกล้า (๒) เสื่อมทรัพย์

(๓) ถูกทำร้ายร่างกาย (๔) เจ็บป่วยอย่างหนัก

(๕) กลายเป็นคนวิกลจริต

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

(๖) ต้องราชภัย (๗) ถูกกล่าวหาอย่างร้ายแรง

(๘) เสื่อมญาติ (๙) ทรัพย์สมบัติพินาศย่อยยับ

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ต้องราชภัย หมายถึงการถูกถอดยศ ปลดจากตำแหน่ง เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๕/๕๘)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

(๑๐) บ้านเรือนถูกไฟไหม้

เขาผู้มีปัญญาทราม เมื่อตายไปย่อมตกนรก

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๘. พหุภัณฑิกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้มีเครื่องใช้สอยมาก

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้มีเครื่องใช้สอยมาก ดังนี้)

การเป็นคนเปลือย การเกล้าชฎา การเอาโคลนทาตัว

การอดอาหาร การนอนบนพื้นดิน

การมีกายหมักหมมด้วยธุลี

หรือการทำความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง

วัตรทั้งหมดเหล่านี้หาชำระคนผู้ยังไม่ล่วงพ้นความสงสัยให้หมดจดได้ไม่

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๙. สันตติมหามัตตวัตถุ

เรื่องสันตติมหาอำมาตย์

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

แม้บุคคลจะแต่งตัวแบบใดก็ตาม

ถ้าเขาเป็นผู้สงบ ฝึกตนได้ เป็นผู้แน่นอน ประพฤติพรหมจรรย์

ละเว้นการเบียดเบียนสรรพสัตว์ ประพฤติสม่ำเสมอ

ควรเรียกบุคคลเช่นนั้นว่า พราหมณ์ สมณะ หรือภิกษุ ก็ได้

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1สงบ หมายถึงสงบจากกิเลสมีราคะเป็นต้น ฝึกตนได้ หมายถึงควบคุมอินทรีย์ทั้ง ๖ ได้ เป็นผู้แน่นอน หมายถึงเป็นผู้แน่นอนในโลกุตตรมรรคทั้ง ๔ (ขุ.ธ.อ. ๕/๖๘)
  2. 2คำว่า “พราหมณ์ สมณะ ภิกษุ” ตามหลักการพุทธศาสนามีความหมายดังนี้ พราหมณ์ หมายถึง ผู้ลอยบาปได้ สมณะ หมายถึงผู้สงบระงับบาปได้ ภิกษุ หมายถึงผู้ทำลายกิเลสได้ (ขุ.ธ.อ. ๕/๖๘)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๑๐. ปิโลติกติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระปิโลติกติสสเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บุคคลผู้กีดกันอกุศลวิตกได้ด้วยหิริ มีอยู่น้อยคนในโลก

ภิกษุใดหลบหลีกนินทาได้ ตื่นตัวอยู่ เหมือนม้าชั้นดีหลบแส้ได้

ภิกษุเช่นนั้นมีอยู่น้อยรูป

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ดู สํ.ส. (แปล) ๑๕/๑๘/๑๖
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

เธอทั้งหลายจงมีความเพียรและมีสังเวคธรรม

เหมือนม้าดีที่ถูกลงแส้ เธอทั้งหลายมีศรัทธา ศีล วิริยะ

สมาธิ และธัมมวินิจฉัย

สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ มีสติมั่นคง

จักละทุกข์ มีประมาณไม่น้อยนี้ได้

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1มีสังเวคธรรม แปลจากคำว่า “สํเวคิโน” หมายถึงมีสโหตตัปปญาณ คือ ญาณที่มีโอตตัปปะ ได้แก่ ญาณ ที่มีความกลัวต่อภัยคือชาติ ชรา มรณะ เป็นต้น (ขุ.อิติ.อ. ๓๗/๑๓๑)
  2. 2ธัมมวินิจฉัย หมายถึงความรู้เหตุที่ควรและไม่ควร (ขุ.ธ.อ. ๕/๗๑)
  3. 3ทุกข์ ในที่นี้หมายถึงวัฏฏทุกข์ (ขุ.ธ.อ. ๕/๑๐/๗๘)
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

๑๑. สุขสามเณรวัตถุ

เรื่องสุขสามเณร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนไขน้ำ ย่อมไขน้ำ

ช่างศร ย่อมดัดลูกศร

ช่างไม้ ย่อมถากไม้

ผู้มีวัตรดี ย่อมฝึกตน

ทัณฑวรรคที่ ๑๐ จบ

Footnotes (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. 1ผู้มีวัตรดี ในที่นี้หมายถึงคนที่ว่าง่าย สอนง่าย (ขุ.ธ.อ. ๕/๘๒)
  2. 2ขุ.เถร. (แปล) ๒๖/๑๙/๓๑๐ และดูเทียบธรรมบทข้อ ๘๐ หน้า ๕๓ ในเล่มนี้