พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ธรรมบท
๑. ยมกวรรค
เล่ม ๒๕Text layerBuddha’s wordsItems ๑๑ (Royal Thai)1/26 in ธรรมบท4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท ยมกวรรค (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 40 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 25–32
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ยมกวรรค
หมวดว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน
๑. เรื่องพระจักขุปาลเถระ
{๑๑} [๑] ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจประเสริฐที่สุด สำเร็จ แล้วด้วยใจ ถ้าบุคคลมีใจชั่วแล้ว จะพูดหรือทำก็ตาม ทุกข์ย่อมตามเขาไปเพราะทุจริต ๓ อย่างนั้น (คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต) เหมือนล้อหมุนไป ตามรอยเท้าโคที่กำลังลากเกวียนไปฉะนั้น
- ๑ธรรมบท (ธัมมปทะ) แปลว่า บทแห่งธรรม หมายถึงธรรมที่ตรัสไว้เป็นบท กล่าวคือธรรม ภาษิตหรือข้อธรรมสั้น ๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ต่างเวลา ต่างสถานที่ และต่างบุคคล มี
- ทั้งหมด ๔๒๓ บท การนับเป็นบท นับตามจำนวนพระคาถา (ข้อความบาลีที่เป็นร้อยกรองตาม ฉันทลักษณ์) คือ พระคาถา ๑ คาถาหรือพระคาถา ๑ คาถากับอีกกึ่งพระคาถา นับเป็น ๑ บท ท่านรวบรวมไว้เป็นเรื่อง ๆ มีชื่อเรื่องปรากฏตามสภาวธรรมหรือบุคคลที่ทรงปรารภถึง บางเรื่อง ไม่ปรากฏบุคคล ชัดเจน ก็ใช้คำว่า อัญญตร...วัตถุ เรื่อง...รูปใดรูปหนึ่งบ้าง หรือเรื่อง...คนใด คนหนึ่งบ้าง รวมได้ ๓๐๕ เรื่อง แต่ละเรื่องจัดไว้เป็นหมวดหมู่ เรียกว่า วรรค รวมได้ ๒๖ วรรค ซึ่งแต่ละวรรคมีชื่อปรากฏตามอำนาจเนื้อหาสาระของธรรมบทนั้น ๆ และเรื่องนั้น ๆ จัดเป็นคัมภีร์ที่ ๒ ในบรรดา ๑๕ คัมภีร์ของขุททกนิกาย และจัดอยูในเล่มที่ ๒๕ ในบรรดาพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท
๒. เรื่องมัฏฐกุณฑลีมาณพ
[๒] ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจประเสริฐที่สุด สำเร็จแล้วด้วยใจ ถ้าบุคคลมีใจดีแล้ว จะพูดหรือทำก็ตาม สุข ย่อมตามเขาไปเพราะสุจริต ๓ อย่างนั้น [คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต] เหมือนเงาที่ติดตามตนไปฉะนั้น
๓. เรื่องพระติสสเถระ
[๓] คนเหล่าใดจองเวรกันไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา คนโน้น ได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมไม่ระงับได้
[๔] ส่วนคนเหล่าใดไม่จองเวรกันไว้ว่า ‘คนโน้นได้ด่าเรา คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชนะเรา คนโน้นได้ลักสิ่งของของเราไป’ เวรของคนเหล่านั้นย่อมระงับได้
๔. เรื่องนางกาฬียักษิณี
[๕] ไม่ว่าในกาลไหน ๆ เวรทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ระงับได้ ด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ ด้วยการจองเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร ข้อนี่เป็นธรรมดาที่มีมาเก่าแก่[๋
- ๑การไม่จองเวร หมายถึงธรรมคือขันติ เมตตา โยนิโสมนสิการ และการพิจารณา (ขุ.ธ.อ.๑/๔๕)
- ๒หมายถึงเป็นแนวทางปฏิบัติเพื่อสงบระงับเวรที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันตขีณาสพประพฤติสืบ ๆ กันมา (ขุ.ธ.อ. ๔๕)
๑. ยมกวรรค ๗. เรื่องพระเทวทัต
๕. เรื่องภิกษุชาวเมืองโกสัมพี
[๖] ก็คนอื่น ๆ ย่อมไม่รู้สึกหรอกว่า ‘พวกเรากำลังยับเยินอยู่ ณ ท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนคนเหล่าใดในท่ามกลางสงฆ์ นั้นรู้สึก เพราะความรู้สึกของคนเหล่านั้น การถกเถียง กันย่อมระงับไป
๖. เรื่องพระจุลลกาลเถระและพระมหากาลเถระ
[๗] บุคคลที่เห็นอารมณ์ว่างามอยู่เสมอ ไม่สำรวมอินทรีย์ ไม่รู้ประมาณในการบริโภค เกียจคร้าน มีความเพียรน้อย ผู้นั้นแลมารย่อมรังควานได้ เหมือนลมระราน ต้นไม้ที่ไม่แข็งแรงได้ฉะนั้น[๘] บุคคลที่เห็นอารมณ์ว่าไม่งามอยู่เสมอ สำรวมอินทรีย์ เป็นอย่างดี รู้ประมาณในการบริโภค มีศรัทธา เริ่ม ทำความเพียร ผู้นั้นแลมารย่อมรังควานไม่ได้ เหมือน ลมระรานภูเขาหินไม่ได้ฉะนั้น
- ๑คนเหล่าใด ในที่นี้หมายถึงผู้เป็นบัณฑิต (ขุ.ธ.อ. ๑/๕๘)
- ๒เห็นอารมณ์ว่างามอยู่เสมอ หมายถึงเป็นผู้อยู่อย่างปล่อยใจไปตามอารมณ์อันน่าปรารถนา เช่น ยึดถือว่า เล็บงาม นิ้วงาม เท้างาม เป็นต้น (ขุ.ธ.อ. ๑/๖๕)
- ๓ไม่สำรวมอินทรีย์ คำว่า อินทรีย์ ได้แก่ อายตนะ (อวัยวะเครื่องต่อรับรู้อารมณ์ของจิต) ภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ (วิ.อ. ๑/๒๒๖, ที.สี.อ. ๑๖๔) ที่เรียกว่าอินทรีย์ เพราะเป็น ใหญ่คือเป็นเจ้าการในการทำหน้าที่อย่างหนึ่ง เช่น ตาเป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าการในการเห็น เป็นต้น
- ๔มาร ในที่นี้หมายถึงกิเลสมาร มารคือกิเลส (ขุ.ธ.อ. ๑/๖๖)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท
๗. เรื่องพระเทวทัต
[๙] ผู้ใดยังไม่หมดกิเลสดุจนํ้าฝาด ปราศจากความข่มใจและ ความจริงใจ จะมานุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ผู้นั้นย่อมไม่สมควร จะนุ่งห่มผ้าย้อมฝาด[๑๐] ส่วนผู้ใดมีกิเลสดุจนํ้าฝาดจืดจางแล้ว ตั้งมั่นเป็นอย่างดี แล้วในศีล ประกอบด้วยความข่มใจและความจริงใจ ผู้นั้นแลสมควรจะนุ่งห่มผ้าย้อมฝาด
๘. เรื่องสญชัย
[๑๑] ผู้ที่เข้าใจธรรมที่ไม่มีสาระว่ามีสาระ และเห็นธรรมที่มี สาระว่าไม่มีสาระอยู่เสมอ เป็นผู้มีความดำริผิดเป็นอารมณ์ ย่อมไม่บรรลุธรรมที่มีสาระ[๑๒] ผู้ทีรู้ธรรมที่มีสาระโดยความมีสาระ และรู้ธรรมที่ไม่มี สาระโดยความไม่มีสาระ เป็นผู้มีความดำริชอบเป็นอารมณ์ ย่อมบรรลุธรรมมีที่สาระ
- ๑กิเลสดุจน้ำฝาด ได้แก่ กิเลสเหล่านี้ คือ ราคะ (ความกำหนัด) โทสะ (ความคิดประทุษร้าย) โมหะ (ความหลง) มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) ปลาสะ (ความตีเสมอ) อิสสา (ความริษยา) มัจฉริยะ (ความตระหนี่) มายา (มารยา) สาเถยยะ (ความโอ้อวด) ถัมภะ (ความหัวดื้อ) สารัมภะ (ความแข่งดี) มานะ (ความถือตัว) อติมานะ (ความดูหมิ่นเขา) มทะ (ความมัวเมา) ปมาทะ (ความประมาท) รวมทั้งอกุศลธรรมทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง กรรมนำสัตว์ไปเกิดในภพทั้งปวง และ กิเลสพันห้า (ขุ.ธ.อ. ๑/๗๑)
๑. ยมกวรรค ๑๑. เรื่องอุบาสกผู้ตั้งอยู่ในธรรม
๙. เรื่องพระนันทเถระ
[๑๓] เรือนที่มุ่งไม่ดี ฝนย่อมรั่วรดได้ ฉันใด จิตที่ไม่อบรม แล้วราคะย่อมเสียดแทงได้ ฉันนั้น
[๑๔] เรือนที่มุงดีแล้ว ฝนย่อมรั่วรดไม่ได้ ฉันใด จิตที่อบรม ดีแล้วราคะย่อมเสียดแทงไม่ได้ ฉันนั้น
๑๑. เรื่องนายจุนทสูกริก
[๑๕] บุคคลผู้ชอบทำบาป ย่อมเศร้าโศกในโลกนี้ ตายแล้ว ก็ไปเศร้าโศกในโลกหน้า ชื่อว่าเศร้าโศกในโลกทั้งสอง เขาเห็นกรรมที่เศร้าหมองของตนแล้วย่อมเศร้าโศก ย่อมเดือดร้อนใจ
๑๑. เรื่องอุบาสกผู้ตั้งอยู่ในธรรม
[๑๖] บุคคลผู้ชอบทำบุญย่อมบันเทิงในโลกนี้ ตายแล้วก็ไป บันเทิงในโลกหน้า ชื่อว่าบันเทิงในโลกทั้งสอง เขาเห็น กรรมที่บริสุทธิ์ของตนแล้วย่อมบันเทิง ย่อมรื่นเริงใจ
- ๑จิตไม่อบรมแล้ว หมายถึงจิตที่ไม่ได้อบรมด้วยสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา (ขุ.ธ.อ. ๑/๑๐๙)
- ๒ราคะย่อมเสียดแทงได้ คำว่า ราคะ ในพระคาถานี้เป็นคำอมความ (อาทยัตถะ) คือหากจิตที่ ไม่ได้อบรม หาใช่แต่ราคะเท่านั้นที่เสียดแทง แม้กิเลสเหล่าอื่น ๆ เช่น โทสะ โมหะ เป็นต้น ก็รุมเสียดแทง (นัย ขุ.ธ.อ.๑/๑๐๙)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท
๑๒. เรื่องพระเทวทัต
[๑๗] บุคคลผู้ทำแต่บาปกรรมย่อมเดือดร้อนในโลกนี้ ตายแล้ว ก็ไปเดือดร้อนในโลกหน้า ชื่อว่าเดือดร้อนในโลกทั้งสอง เขาย่อมเดือดร้อนว่า ‘เราทำบาปไว้แล้ว’ เขาถึงทุคติแล้ว ย่อมเดือดร้อนอย่างยิ่ง
๑๓. เรื่องสุมนาเทวี
[๑๘] บุคคลผู้ทำแต่บุญย่อมเพลิดเพลินในโลกนี้ ตายแล้วก็ไป เพลิดเพลินในโลกหน้า ชื่อว่าเพลิดเพลินในโลกทั้งสอง เขาย่อมเพลิดเพลินว่า ‘เราทำบุญไว้แล้ว’ เขาถึงสุคติ แล้วย่อมเพลิดเพลินอย่างยิ่ง
๑๔. เรื่องภิกษุสองสหาย
[๑๙] ถึงแม้ว่านรชนจะกล่าวสอนพุทธพจน์ได้เป็นอันมาก แต่เป็นผู้ประมาท ไม่ปฏิบัติตามพุทธพจน์นั้น เขาย่อมเป็น ผู้ไม่มีส่วนแห่งสามัญญผล ดุจคนเลี้ยงโคได้แต่นับโคของคนอื่น แต่ไม่มีส่วนแห่งปัญจโครส ฉะนั้น
- ๑พุทธพจน์ ในที่นี้หมายถึงพระไตรปิฎก (ขุ.ธ.อ. ๑/๑๔๐)
- ๒สามัญญผล ผลแห่งความเป็นสมณะ หมายถึงมรรค ๔ ผล ๔ (ขุ.ธ.อ. ๑/๑๔๐)
- ๓ปัญจโครส ผลที่ได้จากการเลี้ยงโค ๕ อย่าง คือ นมสด นมเปรี้ยว เปรียง เนยข้น เนยใส
๑. ยมกวรรค ๑๔. เรื่องภิกษุสองสหาย
[๒๐] ถึงแม้ว่านรชนจะกล่าวสอนพระพุทธพจนี้ได้เพียงเล็กน้อย แต่เป็นผู้ประพฤติธรรมตามสมควรแก่ธรรมอยู่เนือง ๆ ละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว มีสัมปชัญญะ มีจิตหลุด พ้นดีแล้ว ไม่ยึดมั่นถือมั่นในโลกนี้หรือโลกหน้า เขา ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งสามัญญผล
จบ ยมกวรรคที่ ๑
- ๑ประพฤติธรรมตามสมควรแก่ธรรม หมายถึงเป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันเป็นส่วนเบื้องต้นที่คล้อย ตามคือเป็นเหตุให้ลุถึงธรรมระดับสูงคือโลกุตตรธรรมหรือนิพพานธรรม (ที.ปา.อ. ๒๑๘, สํ.นิ.อ. ๓๙) ปฏิบัติธรรมคือวิปัสสนา (การฝึกอบรมปัญญาให้เห็นแจ้ง) อันเอื้อประโยชน์แก่อริยธรรม (ที.ม.อ. ๑๕๘, สํ.ม.อ. ๓๓๐) ปฏิบัติข้อปฏิบัติส่วนเบื้องต้นพริอมทั้งศีลเพี่อประโยชน์แก่การบรรลุโลกุตร ธรรม ๙ ประการ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ (องฺ.ปญฺจก.อ. ๕๖) ในที่นี้หมายถึงประพฤติธรรม คือ ปาริสุทธิศีล ๔ ธุดงค์ ๑๓ และอสุภกัมมัฏฐาน เป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่อนุโลมคือสมควร แก่การบรรลุธรรมขั้นสูงคือโลกุตตรธรรม ๙ ประการ (ขุ.ธ.อ. ๑/๑๔๑)
- ๒ไม่ยึดมั่นถือมั่นในโลกนี้หรือโลกหน้า ในที่นี้หมายถึงไม่ยึดติดขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งภายใน และภายนอกในโลกนี้และโลกหน้าด้วยอุปทาน ๔ คือ กามุปาทาน ความยึดมั่นในกาม ทิฏฐุปาทาน ความยึดมั่นในทิฏฐิหรือทฤษฎี สีลัพพตุปาทาน ความยึดมั่นในศีลและพรต และอัตตวาทุปาทาน ความยึดมั่นในวาทะว่าตัวตน (นัย ขุ.ธ.อ. ๑/๑๔๑)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท
๒. อัปปมาทวรรค
หมวดว่าด้วยความไม่ประมาท
๑. เรื่องพระนางสามาวดี
{๑๒} [๒๑] ความไม่ประมาทเป็นทางให้ถึงอมตะ ความประมาท เป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทชื่อว่าย่อมไม่ตาย ผู้ที่ประมาทแล้วย่อมเป็นเหมือนคนที่ตายแล้ว[๒๒] บัณฑิตทราบข้อความนั่นโดยความต่างกันแล้ว ดำรงอยู่ ในความไม่ประมาท ยินดีในธรรมเป็นที่โคจรของพระ อริยะทั้งหลาย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ในความไม่ประมาท
[๒๓] บัณฑิตเหล่านั้นเป็นปราชญ์ เป็นผู้เพ่งพินิจ มีความ เพียรไม่ย่อหย่อน มีความบากบั่นมั่นเป็นนิจ ย่อมได้ สัมผัสนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งไปกว่า
- ๑ความไม่ประมาทเป็นชื่อของคุณธรรมคือสติ หมายถึงความไม่อยู่ปราศจากสติ (ขุ.ธ.อ. ๒/๖๐)
- ๒อมตะ หมายถึงพระนิพพาน ซึ่งมีสภาพไม่แก่ ไม่ตาย เพราะไม่เกิด (ขุ.ธ.อ. ๒/๖๐)
- ๓ธรรมเป็นที่โคจรของพระอริยะทั้งหลาย หมายถึงโพธิปักขิยธรรม (ธรรมเป็นฝ่ายแห่งการตรัสรู้) ๓๗ ประการ (คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ มรรคมีองค ๘) และโลกุตรธรรม ๙ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ (ขุ.ธ.อ. ๒/๖๑)
- ๔เป็นผู้เพ่งพินิจ หมายถึงเป็นผู้เพ่งพินิจด้วยสมาธิจิตที่แน่วแน่ หรือสมาธิขั้นฌาน แยกตามการเพ่งเป็น ๒ ประเภท คือ (๑) อารัมมณูปนิชฌาน การเพ่งอารมณ์มีกสิณเป็นต้น ได้แก่ สมาบัติ ๘ คือ รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ (๒) ลักขณูปนิชฌาน การเพ่งลักษณะ ได้แก่ วิปัสสนา มรรค และ ผล (นัย วิ.อ. ๑/๑๔๑, ขุ.ธ.อ. ๒/๖๑-๖๕)
End of ๑. ยมกวรรค