พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต · วรรคที่ ๒
๙. สิกขาสูตร
เล่ม ๒๕Text layerBuddha’s wordsItems ๒๒๔ (Royal Thai)9/12 in วรรคที่ ๒4 editions
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ทุกนิบาต วรรคที่ ๒ สิกขาสูตร (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 45 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 386–387
๒. ทุติยวรรค ๙. สิกขานิสังสสูตร
๙. สิกขานิสังสสูตร
ว่าด้วยการศึกษามีผล ๒ ประการ
{๒๒๔} [๔๖] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงได้รับผลแห่งการศึกษา มีปัญญา ยิ่งยวด มีวิมุตติเป็นสาระ มีสติเป็นใหญ่อยู่เถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอได้รับผลแห่งการศึกษา มีปัญญายิ่งยวด มีวิมุตติเป็นสาระ มีสติเป็นใหญ่อยู่พึงหวังผลอย่างใดอย่างหนี่งใน ๒ อย่าง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีในเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่”ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
มุนีผู้มีสิกขาบริบูรณ์ ไม่มีความเสื่อมเป็นธรรมดา
มีปัญญายิ่งยวด มีปกติเห็นที่สุดคือความสิ้นไปของการ
เกิด เกิดมาเป็นชาติสุดท้าย เราเรียกว่าผู้ละมารได้
ข้ามพ้นความชราเป็นต้นได้
- ๑ได้รับผลแห่งการคึกษาหมายถึงได้รับอานิสงส์จากการศึกษาฝึกฝนอบรมตนด้วยหลักไตรสิกขาคือ (๑) อธิสีลสิกขา การศึกษาในเรื่องอธิศีส ศีลอันยิ่ง คือ ปาติโมกขสังวรศีล (๒) อธิจิตตสิกขา การศึกษาในเรื่องอธิจิต จิตอันยิ่ง คือ สมาธิจิตชั้นสูง ได้แก่ ฌานสมาบัติ ๘ (๓) อธิปัญญาสิกขา การศึกษาในเรื่องอธิปัญญา ปัญญาอันยิ่ง คือ วิปัสสนาปัญญา (นัย ขุ.อิติ.อ. ๑๙๔)
- ๒มีวิมุตติเป็นสาระ หมายถึงดำรงอยู่ในอรหัตตผลวิมุตติเป็นสำคัญ (ขุ.อิติ.อ. ๑๙๔)
- ๓มีสติเป็นใหญ่ หมายถึงมีจิตตั้งมั่นดีด้วยสติปัฏฐาน ๔ (ขุ.อิติ.อ. ๑๙๔)
- ๔มุนีผู้มีสิกขาบริบูรณ์ หมายถึงผู้มีไตรสิกขาบริสุทธิ์ด้วยการบรรลุอรหัตตผล ได้แก่ มุนีผู้เป็นพระอเสขะ หรือพระอรหันตขีณาสพ (ขุ.ติติ.อ. ๑๙๕)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้
ยินดีในฌาน มีจิตตั้งมั่นอยู่ทุกขณะ มีความเพียร มี
ปกติเห็นที่สุดคือความสิ้นไปของการเกิด พิชิตพญามาร
และหมู่เสนาได้ เป็นผู้พ้นจากการเกิดและตายได้เด็ดขาด
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๑๐. ชาคริยสูตร
ว่าด้วยผู้ตื่นอยู่ย่อมได้รับผล ๒ ประการ
{๒๒๕} [๔๗] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพึงเป็นผู้ตื่นในการหมั่นประกอบกัมมัฏฐาน พึงอยู่อย่างมีสติ มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น เบิกบาน เลื่อมใส และเป็น
- ๑พญามารและหมูเสนา คำว่า มาร หมายถึงสิ่งที่ฆ่าบุคคลให้ตายจากความดีหรือจากผลที่หมายอันประเสริฐ หรือตัวการที่กำจัดหรือขัดขวางไม่ให้บรรลุความดี มี ๕ คือ (๑) กิเลสมาร มารคือกิเลส (๒) ขันธมารมารคือเบญจขันธ์(๓) อภิสังขารมารมารคืออภิสังขารที่ปรุงแต่งกรรม (๔) เทวปุตดมาร มารคือเทพบุตรหรือวสวัตตีมาร (๕) ม้จจุมาร มารคือความตาย (นัย ที.ปา.อ. ๓๑) แต่ในที่นี้ พญามาร หมายถึงมาร ๔ ข้างท้าย ยกเว้นกิเลสมาร หมู่เสนา หมายถึงกิเลสทั้งหลาย หรือกิเลสมารตามที่ตรัสไว้โดยนัยว่า ‘กามทั้งหลายเราเรียกว่าเสนากองที่ ๑ ของท่านความไม่ยินดีเป็นเสนาที่ ๒ ความหิวกระหายเป็นเสนาที่ ๓ และตัณหาเป็นเสนาที่ ๔’ เป็นต้น {จักมีรายละเอียด ใน ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/ฃ้อ ๔๓๙ ในเล่มนี้} (ขุ.อิติ.อ. ๑๙๕)
- ๒เบิกบาน หมายถึงมีจิตมากด้วยความปราโมทย์เพราะเห็นอานิสงส์ในข้อปฏิบัติ เพราะการบรรลุคุณวิเศษยิ่งขึ้น และเพราะเห็นว่าการปรารภความเพียรไม่ไร้ผล เลื่อมใส หมายถึงมีจิตมากด้วยศรัทธาในไตรสิกขาอันเป็นข้อปฏิบัติและในพระศาสดาองค์แสดงข้อปฏิบัติ (ขุ.อิติ.อ. ๑๙๗)
End of ๙. สิกขาสูตร