arnon.onlineSign inAsk AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๕

๑๐. ธรรมสูตร

เล่ม ๒๕

Text layerBuddha’s wordsItems ๒๗๙ (Royal Thai)10/10 in วรรคที่ ๕4 editions

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๕ ธรรมสูตร (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 45 · Chaloem Phrakiat Volume 25)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 466–470

Page 466

สรรเสริญว่ายอดเยี่ยมอย่างยิ่งอยู่ ใครเล่าจะไม่ถวายทาน

ในกาลสมควร

ประโยชน์อย่างยอดเยี่ยมของผู้แสดงธรรมและผู้สดับ

ธรรมทั้ง ๒ ฝ่ายผู้มีจิตเลื่อมใส ไม่ประมาทในคำ

สั่งสอนของพระสุคตเจ้า ย่อมหมดจด

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้

๑๐. เตวิชชสูตร

ว่าด้วยผู้เป็นพราหมณ์โดยธรรม

{๒๗๙} [๙๙] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติเรียกบุคคลผู้ได้บรรลุวิชชา ๓ ว่าเป็นพราหมณ์โดยธรรม เราจะบัญญัติเรียกบุคคลผู้เป็นพราหมณ์โดยกำเนิด อื่นว่าเป็นพราหมณ์โดยเหตุเพียงเรียกกันตามที่โบราณกล่าวไว้เท่านั้น หามิได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติเรียกบุคคลผู้ได้บรรลุวิชชา ๓ ว่าเป็น พราหมณ์... โดยเหตุเพียงเรียกกันตามที่โบราณกล่าวไว้เท่านั้นหามิได้อย่างไร

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑วิชชา ๓ คือ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๒) จุตูปปาตญาณความรู้แจ้งจุติและอุบัติของสรรพสัตว์ (๓) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ (ขุ.อิติ.อ. ๓๕๔)
  2. ๒พราหมณ์โดยธรรม ในที่นี้หมายถึงผู้ลอยบาปได้แล้ว หรือพระอรหันต์ (ขุ.อิติ.อ. ๓๕๕)
Page 467

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฎฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น

มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุนั้นได้บรรลุวิชชาที่ ๑ นี้แล้ว กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นกำจัดความมืดคือโมหะได้แล้ว แสงสว่างคือปัญญาก็เกิดขึ้น สมกับที่เป็นผู้อยู่โดยไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมั่นคงอีกข้อหนึ่ง คือ ภิกษุย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้าเป็นสัมมาทิฏฐิยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สังวัฎฎวิวัฏฏกัป ดูความหมายที่เชิงอรรถ มหากัป ข้อ ๒๒ (เมตตสูตร ตติยวรรค เอกกนิบาต อิติวุตตกะ) หน้า ๓๕๕ ในเล่มนี้
Page 468

๕. ปัญจมวรรค ๑๐. เตวิชชสูตร

หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทรามได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ เธอได้บรรลุวิชชาที่ ๒ นี้แล้ว กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดคือโมหะได้แล้ว แสงสว่างคือปัญญาก็เกิดขึ้น สมกับที่เป็นผู้อยู่โดยไม่ประมาท มีความเพียรมีจิตมั่นคง

อีกข้อหนึ่ง คือ ภิกษุทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญายิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ เธอได้บรรลุวิชชาที่ ๓ นี้แล้ว กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดคือโมหะได้แล้วแสงสว่างคือปัญญาก็เกิดขึ้น สมกับที่เป็นผู้อยู่โดยไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมั่นคงดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติเรียกบุคคลผู้ได้บรรลุวิชชา ๓ ว่าเป็นพราหมณ์โดยธรรม เราจะบัญญัติเรียกบุคคลผู้เป็นพราหมณ์โดยกำเนิดอื่น ว่าเป็นพราหมณ์โดยเหตุเพียงเรียกกันตามที่โบราณกล่าวไว้เท่านั้นหามิได้ อย่างนี้แล”

ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

บุคคลใดระลึกชาติได้ เห็นสวรรค์และอบาย และ

บรรลุธรรมเป็นที่สิ้นความเกิดแล้ว เป็นผู้ถึงที่สุดแล้ว

เป็นมุนีเราเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นพราหมณ์ผู้บรรลุวิชชา ๓

ด้วยวิชชา ๓ เหล่านี้ บุคคลผู้เป็นพราหมณ์อื่นซึ่งเรียก

กันตามที่โบราณกล่าวไว้ เราไม่เรียกว่าเป็นพราหมณ์

ผู้ได้บรรลุวิชชา ๓

Page 469

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนี้

จบ ปัญจมวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัคคัปปสาทสูตร ๒. ชีวกสูตร

๓. สังฆาฏิกัณณสูตร ๔. อัคคิสูตร

๕. อุปปริกขสูตร ๖. กามูปปัตติสูตร

๗. กามโยคสูตร ๘. กัลยาณสีลสูตร

๙. ทานสูตร ๑๐. เตวิชชสูตร

จบ ติกนิบาต

Page 470

๔. จตุกกนิบาต

๑. พราหมณธัมมยาคสูตร

ว่าด้วยทรงเป็นพราหมณ์ผู้บูชาธรรม

{๒๘๐} [๑๐๐] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเป็นพราหมณ์ ผู้ควรแก่การขอ มีฝ่ามืออันชุ่ม มีร่างกายเป็นชาติสุดท้าย เป็นศัลยแพทย์ผ่าตัดกิเลสผู้เชี่ยวชาญ พวกเธอเป็นลูกในไส้ของเรา เกิดแต่ปาก เกิดแต่ธรรม ธรรมเนรมิตขึ้นมาเป็นธรรมทายาท มิใช่อามิสทายาทดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทานนี้มี ๒ อย่าง คือ อามิสทาน กับ ธรรมทานในทาน ๒ อย่างนี้ ธรรมทานจัดเป็นเลิศ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแจกนี้มี ๒ อย่าง คือ การแจกอามิส กับการแจกธรรม ในการแจก ๒ อย่างนี้ การแจกธรรมจัดเป็นเลิศ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การอนุเคราะห์นี้มี ๒ อย่าง คือ การอนุเคราะห์ด้วยอามิส กับ การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ในการอนุเคราะห์ ๒ อย่างนี้การอนุเคราะห์ด้วยธรรมจัดเป็นเลิศ

Footnotes (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑เราเป็นพราหมณ์ หมายถึงทรงเป็นพราหมณ์โดยปรมัตถ์ (ความหมายที่แท้จริง) กล่าวคือ ทรงชำระล้างมลทินคือบาปได้สิ้นเชิง และทรงประกาศศาสนพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ (ขุ.อิติ.อ. ๓๖๑)
  2. ๒ผู้ควรแก่การขอ ในที่นี้หมายถึงทรงประทานธรรมเทศนาแก่เวไนยสัตว์ทุกหมู่เหล่าที่เข้ามาเฝ้าทูล ขอให้ทรงแสดงธรรม หรือผู้ควรแก่ธรรมทาน (ขุ.อิติ.อ. ๓๖๒)
  3. ๓มีฝ่ามืออันชุ่ม ในที่นี้หมายถึงทรงมีพระหัตถ์บริสุทธิ์ เพราะทรงมีอัธยาศัยน้อมในธรรมทาน ทรงประกอบขวนขวายในธรรมทานอยู่ตลอดเวลา (ขุ.อิติ.อ. ๓๖๒)
  4. ๔พวกเธอเป็นลูกในไส้ของเรา หมายถึงเหล่าพระสาวกเกิดในอริยชาติคือสำเร็จเป็นพระอริยบุคคลได้ ก็เพราะฟังพระธรรมเทศนาของพระองค์ (ขุ.อิติ.อ. ๓๖๔) เกิดแต่ปาก เกิดแต่ธรรม ก็นัยนี้