พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน · อัชฌัตตัตติกะ
ปัจจยวาร
เล่ม ๔๑Text layerBuddha’s wordsItems ๒๐๖๒–๒๐๗๒ (Royal Thai)2/3 in อัชฌัตตัตติกะ4 editions
พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน มหาปัฏฐานปกรณ์ ภาค ๒ ปัจฉิมอนุโลมติกปัฏฐาน อัชฌัตตัตติกะ ปัจจยวาร (Royal Thai Volume 41 · Mahachula Volume 41 · Mahamakut Volume 87 · Chaloem Phrakiat Volume 41)
The Mahamakut edition prints the commentary in the same volumes as the canon, so this text includes commentary.
ไทย (มหามกุฏฯ), vol. 87, pp. 658–663
ปัจจยวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๒๐๖๒] ๑. อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัชฌัตต-ธรรม ฯลฯ ขันธ์ ๒ ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ พึงใส่ให้เต็ม.
มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
[๒๐๖๓] ๒. พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัย ขันธ์ ๑ ที่เป็นพหิทธาธรรม ฯลฯ
ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๒. อารัมมณปัจจัย
[๒๐๖๔] ๑. อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย เหมือนกับปฏิจจวาระ.
คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ
[๒๐๖๕] ๒. พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม ฯลฯ เหมือนกับปฏิจจวาระ.
คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ.
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยหทยวัตถุ.
๓. อธิปติปัจจัย ฯลฯ ๒๔. อวิคตปัจจัย
[๒๐๖๖] ๑. อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้นเพราะอธิปติปัจจัย เพิ่มหทยวัตถุ เหมือนกับปฏิจจวาระ.
เพราะอนันตรปัจจัย เพราะสมนันตรปัจจัย เพราะสหชาต-ปัจจัย ในสหชาตวาระ พึงใส่ให้เต็ม.
ฯลฯ อาศัย มหาภูตรูปทั้งหลาย
พึงการทำปัญจายตนะ และหทยวัตถุที่เกิดภายหลัง, มหาภูตรูปและขันธ์ทั้งหลาย
เพราะอัญญมัญญปัจจัย เพราะนิสสยปัจจัย ฯลฯ เพราะอวิคต-ปัจจัย
การนับจำนวนวาระในอนุโลม
[๒๐๖๗] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ในอารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระฯลฯ ในอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
อนุโลมนัย จบ
ปัจจนียนัย
๑. นเหตุปัจจัย
[๒๐๖๘] ๑. อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย
คือ ขันธ์ ๓ อาศัย ขันธ์ ๑ ที่เป็นอัชฌัตตธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ.
ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ หทยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทยวัตถุ.
มหาภูตรูป ๓ อาศัย มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ
อาหารสมุฏฐานรูป... อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ
ส่วนอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ
จักขายตนะ ฯลฯ
ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ.
โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทยวัตถุ.
[๒๐๖๙] ๒. พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม ฯลฯ เพราะน-เหตุปัจจัย พึงกระทำทั้งปวัตติปฏิสนธิ และมหาภูตรูปทั้งหลาย.
คือ จักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพหิทธา-ธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทยวัตถุ.
โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทย-วัตถุ ฯลฯ.
๒. อารัมมณปัจจัย ฯลฯ ๑๔. โนวิคตปัจจัย
เพราะนอารัมมณปัจจัย เพราะนอธิปติปัจจัย เหมือนกับสหชาตปัจจัย.
เพราะนอนันตรปัจจัย เพราะนสมนันตรปัจจัย เพราะน-อัญญมัญญปัจจัย เพราะนอุปนิสสยปัจจัย เพราะนปุเรชาตปัจจัยเหมือนกับปฏิจจวาระ.
เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย เพราะนอาเสวนปัจจัย เพราะน-กัมมปัจจัย ฯลฯ เพราะนวิปยุตตปัจจัย เหมือนกับ วิปปยุตตปัจจัย ในปฏิจจวารปัจจนียะ.
เพราะโนนัตถิปัจจัย เพราะโนวิคตปัจจัย.
การนับจำนวนวาระในปัจจนียะ
[๒๐๗๐] ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระฯลฯ ในโนวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
ปัจจนียนัย จบ
อนุโลมปัจจนียนัย
การนับจำนวนวาระในอนุโลมปัจจนียะ
[๒๐๗๑] เพราะเหตุปัจจัย ในนอารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ...ในน-อธิปติปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ ในนวิปากปัจจัยมี ๒ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัยมี ๒วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี๒วาระ นโนนัตถิปัจจัยมี ๒ วาระ ในโนวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
อนุโลมปัจจนียนัย จบ
ปัจจนียานุโลมนัย
การนับจำนวนวาระในปัจจนียานุโลม
[๒๐๗๒] เพราะนเหตุปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ
ในอวิคตปัจจัย มี ๒ วาระ.
ปัจจนียานุโลม จบ
นิสสยวาระ เหมือนกับ ปัจจยวาระ
สังสัฏฐวาระก็ดี สัมปยุตตวาระก็ดี พึงให้พิสดาร.
ปัญหาวาระ
อนุโลมนัย
๑. เหตุปัจจัย
[๒๐๗๓] ๑. อัชฌัตตธรรม เป็นปัจจัยแก่อัชฌัตตธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย
คือ เหตุทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย.
ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ
[๒๐๗๔] ๒. พหิทธาธรรม เป็นปัจจัยแก่พหิทธาธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย
คือ เหตุทั้งหลายที่เป็นพหิทธาธรรม เป็นปัจจัยแก่พหิทธาธรรม ด้วยจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย.
ในปฏิสนธิ ขณะ ฯลฯ
๒. อารัมมณปัจจัย
[๒๐๗๕] ๑. อัชฌัตตธรรม เป็นปัจจัยแก่อัชฌัตตธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย
คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรมแล้ว พิจารณากุศลกรรมนั้น.
End of ปัจจยวาร