พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ · อัปปมัญญาวิภังค์
อัปปมัญญา ๔ เมตตาวิปากฌาน จตุกกนัย เมตตาวิปากฌาน ปัญจกนัย กรุณาวิปากฌาน จตุกกนัย กรุณาวิปากฌาน ปัญจกนัย มุทิตาวิปากฌาน จตุกกนัย มุทิตาวิปากฌาน ปัญจกนัย อุเบกขาวิปากฌาน
เล่ม ๓๕Text layerBuddha’s wordsItems ๗๕๕–๗๕๙ (Royal Thai)3/5 in อัปปมัญญาวิภังค์4 editions
พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ อัปปมัญญาวิภังค์ อัปปมัญญา ๔ เมตตาวิปากฌาน จตุกกนัย เมตตาวิปากฌาน ปัญจกนัย กรุณาวิปากฌาน จตุกกนัย กรุณาวิปากฌาน ปัญจกนัย มุทิตาวิปากฌาน จตุกกนัย มุทิตาวิปากฌาน ปัญจกนัย อุเบกขาวิปากฌาน (Royal Thai Volume 35 · Mahachula Volume 35 · Mahamakut Volume 78 · Chaloem Phrakiat Volume 35)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 35, pp. 480–484
กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๒-๕)
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๓-๖)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๔-๗)
๔. อุเบกขา
กุศลฌาน
{๗๕๔} [๖๙๐] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น อุเบกขา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา ... เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด การวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความวางเฉย อุเปกขาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเบกขา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา
๕. อัปปมัญญาวิปากฌาน
{๗๕๕} [๖๙๑] อัปปมัญญา ๔ คือ
๑. เมตตา ๒. กรุณา
๓. มุทิตา ๔. อุเ
เมตตาวิปากฌาน
{๗๕๖} [๖๙๒] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา
เมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌาน ที่สหรคตด้วยเมตตา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา
กรุณาวิปากฌาน
{๗๕๗} [๖๙๓] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น กรุณา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยกรุณา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา
กรุณา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌาน ที่สหรคตด้วยกรุณา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละ ที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา
มุทิตาวิปากฌาน
{๗๕๘} [๖๙๔] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น มุทิตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยมุทิตา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา
มุทิตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌาน ที่สหรคตด้วยมุทิตา อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา
อุเปกขาวิปากฌาน
{๗๕๙} [๖๙๕] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น อุเบกขา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา ... เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ ... อันเป็นวิบาก เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ภาวะที่วางเฉย อุเปกขาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเบกขา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา
๖. กิริยาฌาน
{๗๖๐} [๖๙๖] อัปปมัญญา ๔ คือ
๑. เมตตา ๒. กรุณา
๓. มุทิตา ๔. อุเบกขา
เมตตากิริยาฌาน
{๗๖๑} [๖๙๗] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตาเมตตา เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา
กรุณากิริยาฌาน
[๖๙๘] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น กรุณา เป็นไฉน
End of อัปปมัญญา ๔ เมตตาวิปากฌาน จตุกกนัย เมตตาวิปากฌาน ปัญจกนัย กรุณาวิปากฌาน จตุกกนัย กรุณาวิปากฌาน ปัญจกนัย มุทิตาวิปากฌาน จตุกกนัย มุทิตาวิปากฌาน ปัญจกนัย อุเบกขาวิปากฌาน