อาสยานุสยญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

{๒๗๖} [๒๗๖] คำว่า โทษ ได้แก่ กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมอันเป็นเหตุให้สัตวไปสู่ภพทั้งปวง เป็นโทษ ความสำคัญในโลกนี้และโทษนี้ว่าเป็นภัยอันแรงกล้า ปรากฏแล้วด้วยประการดังนี้ เหมือนความสำคัญในศัตรูผู้เงื้อดาบเข้ามาจะฆ่าฉะนั้น พระตถาคตย่อมทรงรู้ ทรงเห็น ทรงทราบชัด ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ ด้วยอาการ ๕๐ นี้ ชื่อว่าอินทรียปโรปริยัตตญาณของพระตถาคต

จบ อินทริยปโรปริยตตญาณนิทเทสที่ ๖๘

๖๙. อาสยานุสยญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้อาสัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย

{๒๗๗} [๒๗๗] อาสยานุสยญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

ในญาณนี้ พระตถาคตย่อมทรงทราบอาสัย อนุสัย จริต อธิมุตติ ของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทรงทราบชัดถึงภัพพสัตว์และอภัพพสัตว์

{๒๗๘} [๒๗๘] ก็อาสัยของสัตว์ทั้งหลายเป็นไฉน

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้อาศัยทิฏฐิที่มีภพก็มี อาศัยทิฏฐิที่ปราศจากภพก็มี ดังนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’

บ้าง ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ บ้าง ‘ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง’ บ้าง ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก’ บ้าง ‘สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘สัตว์หลังจากตายย่อมเกิดอีกก็มีไม่เกิดอีกก็มี’ บ้าง ‘สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง บุคคลไม่ข้องแวะส่วนสุดทั้งสองนี้เสียแล้วเป็นอันได้ขันติอันสมควรในธรรมทั้งหลายอันอาศัยกันคือ ความมีสิ่งนี้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น

อนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงทราบบุคคลผู้เสพกามด้วยยถาภูตญาณ คือ ทรงทราบบุคคลผู้เสพกามว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในกาม มีกามเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในกาม” ทรงทราบบุคคลผู้เสพเนกขัมมะว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในเนกขัมมะ มีเนกขัมมะเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในเนกขัมมะ” ทรงทราบบุคคลผู้เสพพยาบาทว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในพยาบาท มีพยาบาทเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในพยาบาท” ทรงทราบบุคคลผู้เสพความไม่พยาบาทว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในความไม่พยาบาท มีความไม่พยาบาทเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในความไม่พยาบาท” ทรงทราบบุคคลผู้เสพถีนมิทธะว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในถีนมิทธะ มีถีนมิทธะเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในถีนมิทธะ” ทรงทราบบุคคลผู้เสพอาโลกสัญญาว่า “บุคคลนี้เป็นผู้หนักในอาโลกสัญญา มีอาโลกสัญญาเป็นที่อาศัย น้อมใจไปในอาโลกสัญญา” นี้คืออาสัยของสัตว์ทั้งหลาย{๒๗๙} [๒๗๙] ก็อนุสัยของสัตว์ทั้งหลายเป็นไฉน

กิเลสอันนอนเนื่องของสัตว์ทั้งหลาย คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย กามราคานุสัยของหมู่สัตว์ย่อมนอนเนื่องในอารมณ์อันเป็นที่รักที่ยินดีในโลก ปฏิฆานุสัยของหมู่สัตว์ย่อมนอนเนื่องในอารมณ์อันไม่เป็นที่รักที่ยินดีในโลก

อวิชชาย่อมตกไปในธรรม ๒ ประการนี้ ดังนี้ มานะ ทิฏฐิ และวิจิกิจฉา ซึ่งอยู่ร่วมกันกับอวิชชานั้นก็พึงเห็นดังนั้น นี้ชื่อว่าอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย

{๒๘๐} [๒๘๐] ก็จริตของสัตว์ทั้งหลายเป็นไฉน คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อเนญชาภิสังขารที่เป็นกามาวจรภูมิก็ตาม ที่เป็นรูปาวจรหรืออรูปาวจรภูมิก็ตาม นี้ชื่อว่าจริตของสัตว์ทั้งหลาย

{๒๘๑} [๒๘๑] ก็อธิมุตติของสัตว์ทั้งหลายเป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายที่มีอธิมุตติเลวก็มี ที่มีอธิมุตติประณีตก็มี สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติเลวย่อมสมาคม คบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลวเหมือนกัน สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติประณีตย่อมสมาคม คบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีตเหมือนกัน แม้ในอดีตกาล สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติเลวก็สมาคมคบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลวแล้วเหมือนกัน สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติประณีตก็สมาคม คบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีตแล้วเหมือนกัน แม้ในอนาคตกาล สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติเลวก็จักสมาคมคบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลวเหมือนกัน สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุตติประณีตก็จักสมาคม คบหา เข้าไปนั่งใกล้สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีตเหมือนกัน นี้ชื่อว่าอธิมุตติของสัตว์ทั้งหลาย{๒๘๒} [๒๘๒] อภัพพสัตว์เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องกั้น คือ กรรม กิเลส วิบาก เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีฉันทะ มี

ปัญญาทราม ไม่อาจย่างเข้าสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย เหล่านี้ชื่อว่าอภัพพสัตว์

{๒๘๓} [๒๘๓] ภัพพสัตว์เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องกั้น คือ กรรม กิเลส วิบาก เป็นผู้มีศรัทธา มีฉันทะ มีปัญญาอาจย่างเข้าสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลายได้ เหล่านี้ชื่อว่าภัพพสัตว์ นี้คืออาสยานุสยญาณในสัตว์ทั้งหลายของพระตถาคต

จบ อาสยานุสยญาณนิทเทสที่ ๖๙

๗๐. ยมกปาฏิหิรญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในยมกปาฏิหาริย์

{๒๘๔} [๒๘๔] ญาณในยมกปาฏิหาริย์ของพระตถาคตเป็นไฉน

ในญาณนี้ พระตถาคตย่อมทรงทำยมกปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์ที่เกิดขึ้นเป็นคู่) ซึ่งไม่สาธารณะด้วยหมู่พระสาวก คือ ท่อไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องบน สายนํ้าพุ่งออกจากพระกายเบื้องล่าง ท่อไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องล่าง สายนํ้าพุ่งออกจากพระกายเบื้องบน ท่อไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องหน้า สายนํ้าพุ่งออกจากพระกายเบื้องหลัง ท่อไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องหลัง สายนํ้าพุ่งออกจากพระกายเบื้องหน้า ท่อไฟพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องขวา สายนํ้าพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องซ้าย ท่อไฟพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องซ้าย สายนํ้าพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องขวา ท่อไฟพุ่งออกจากช่องพระกรรณเบื้องขวา สายนํ้าพุ่งออกจากช่องพระกรรณเบื้องซ้าย ท่อไฟพุ่งออกจากช่องพระกรรณเบื้องซ้าย สายนํ้าพุ่งออกจากช่องพระกรรณเบื้องขวา ท่อไฟพุ่งออกจากช่องพระนาสิกเบื้องขวา สายน้ำ