arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · จัตตาฬีสนิบาต

๑. เตสกุณชาดก

เล่ม ๒๗

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๓๘–๒๔๔๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๕ ในจัตตาฬีสนิบาตมี ๔ ฉบับ

๑๗. จตฺตาลีสนิปาต

๒๑. เตสกุณชาตก (๑)

๑๗. จัตตาลีสนิบาต

๑. เตสกุณชาดก (๕๒๑)

ว่าด้วยนก ๓ ตัว

(พระราชาตรัสถามธรรมกับนกเวสสันดรในท่ามกลางมหาชนว่า)

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก จัตตาฬีสนิบาต เตสกุณชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)

บาลี (มหาจุฬาฯ) เล่ม ๒๗ หน้า ๔๒๕–๔๒๙ · ไทย (มหาจุฬาฯ ๒) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๙๕–๖๐๒

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เวสฺสนฺตรนฺตํ ปุจฺฉามิ สกุณ ภทฺทมตฺถุ เต

รชฺชํ กาเรตุกาเมน กึสุ กิจฺจํ กตํ วรํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ลูกนก ขอความเจริญจงมีแก่ลูก พ่อขอถามลูกเวสสันดรว่า

กิจอะไรบุคคลผู้ประสงค์จะครอบครองราชสมบัติ

กระทำแล้วเป็นกิจอันประเสริฐ

(นกเวสสันดรยังไม่ทูลตอบปัญหา แต่ทูลเตือนพระราชาเพราะความประมาท ก่อนแล้วจึงกราบทูลว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

จิรสฺสํ วต มํ ตาโต กํโส พาราณสิคฺคโห

ปมตฺโต อปฺปมตฺตํ มํ ปิตา ปุตฺตํ อโจทยิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

นานนักหนอ พระเจ้ากังสะพระราชบิดาของเรา

ผู้ทรงครอบครองกรุงพาราณสี ผู้มีความประมาท

ได้ตรัสถามเราผู้เป็นบุตรซึ่งหาความประมาทมิได้

(นกเวสสันดรเมื่อทูลเตือนอย่างนี้แล้ว จึงกราบทูลว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปฐเมเนว วิตถํ โกธํ หาสํ นิวารเย

ตโต กิจฺจานิ กาเรยฺย ตํ วตํ อาหุ ขตฺติย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะบรมกษัตริย์ อันดับแรกทีเดียว

พระราชาพึงทรงห้ามการตรัสคำไม่จริง ความโกรธ

ความหรรษาร่าเริง ต่อแต่นั้นพึงตรัสสั่งให้ทำราชกิจ

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า นั้นเป็นพระราชประเพณี

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ยํ ตฺวํ ตาต ตโปกมฺมํ (๑) ปุพฺเพ กตมสํสยํ

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ ยํ กยิรา น ตํ กยิรา ตโต ปุน.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก.สี.อิ. ตเป กมฺมํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ เมื่อก่อนกรรมใดเป็นกรรมกระทำให้

เดือดร้อนโดยไม่ต้องสงสัย พระองค์ทรงทำไว้แล้ว ๑

กรรมใดพระองค์ทรงมีความกำหนัดและความขัดเคืองทรงทำ ๑

กรรมนั้นพระองค์ไม่พึงทำต่อไปอีก

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ขตฺติยสฺส ปมตฺตสฺส รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน

สพฺเพ โภคา วินสฺสนฺติ รญฺโญ ตํ วุจฺจเต อฆํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระองค์ผู้ผดุงรัฐให้เจริญ

โภคะทั้งปวงในแคว้นของกษัตริย์ผู้ประมาทแล้วย่อมพินาศ

ข้อนั้นท่านกล่าวว่า เป็นความทุกข์ของพระราชา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สิรี จ ตาต อลกฺขี (๑) จ ปุจฺฉิตา เอตทพฺรวุํ

อุฏฺฐาเน วีริเย (๒) โปเส รมาหํ อนุสูยเก.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก. ลกฺขี
  2. ๒ฉ.ม. อุฏฺฐานวีริเย
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ เทพธิดาชื่อสิริและอลักขีถูกสุจิวารเศรษฐีถาม

ได้ตอบว่า ดิฉันชื่นชมยินดีคนที่ขยันหมั่นเพียรและไม่ริษยา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อุสูยเก ทุหทเย ปุริเส กมฺมทุสฺสเก

กาลกณฺณี มหาราช รมติ จกฺกภญฺชนี.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะมหาราช ส่วนอลักขีเทพธิดาเป็นคนกาฬกัณณี

หักกุศลจักร ย่อมชื่นชมยินดีคนริษยา คนใจร้าย

มักทำลายกุศลกรรม

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โส ตฺวํ สพฺเพสุ สุหทโย สพฺเพสํ รกฺขิโต ภว

อลกฺขึ นุท มหาราช ลกฺขฺยา ภว นิเวสนํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะมหาราช พระองค์นั้น โปรดทรงมีพระหทัยดี

ในชนทั้งปวง จงทรงพิทักษ์รักษาชนทั้งปวง

โปรดทรงขับนางเทพธิดาที่อับโชคออกไป

ขอพระราชนิเวศน์จงเป็นที่อยู่ของนางเทพธิดาที่อำนวยโชคเท่านั้นเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ส ลกฺขีธิติสมฺปนฺโน ปุริโส หิ มหคฺคโต

อมิตฺตานํ กาสิปติ มูลํ อคฺคญฺจ ฉินฺทติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งชนชาวกาสี

เพราะว่าบุรุษผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญาและความเพียรนั้น

มีอัธยาศัยกว้างขวาง ย่อมตัดรากเง่าและยอดของศัตรูได้ขาด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สกฺโกปิ หิ ภูตปติ อุฏฺฐาเน นปฺปมชฺชติ

ส กลฺยาเณ ธิตึ กตฺวา อุฏฺฐาเน กุรุเต มโน.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แท้จริง แม้ท้าวสักกะผู้เป็นเจ้าแห่งภูต

ก็มิได้ทรงประมาทในความขยันหมั่นเพียร

ท้าวเธอทรงกระทำความเพียรในกัลยาณธรรม

ทรงสนพระทัยในความขยันหมั่นเพียร

บาลี (มหาจุฬาฯ)

คนฺธพฺพา ปิตโร เทวา สาชีวา โหนฺติ ตาทิโน

อุฏฺฐาหโต อปฺปมชฺชโต อนุติฏฺฐนฺติ เทวตา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

คนธรรพ์ พรหม เทวดาทั้งหลายที่มีชีวิตเกี่ยวเนื่องกับ

พระราชาเหล่านั้น เมื่อพระองค์ทรงขยันหมั่นเพียร

ไม่ประมาท ก็ย่อมจะคล้อยตาม

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โส อปฺปมตฺโต อกุทฺโธ ตาต กิจฺจานิ การย

วายมสฺสุ จ กิจฺเจสุ นาลโส วินฺทเต สุขํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ ขอเสด็จพ่ออย่าทรงประมาท

อย่าทรงกริ้ว แล้วตรัสสั่งให้ทำราชกิจ

อนึ่ง โปรดทรงพยายามในราชกิจ

เพราะคนไม่เกียจคร้านย่อมประสบความสุข

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺเถว เต วตฺตปทา เอสาว อนุสาสนี

อลํ มิตฺเต สุขาเปตุํ อมิตฺตานํ ทุขาย จ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้อความเหล่านั้นที่ข้าพระองค์กล่าวแก้ในปัญหาของเสด็จพ่อ

นั้นแลเป็นวัตตบท ข้อนี้แลเป็นอนุสาสนีสำหรับเสด็จพ่อ

ที่สามารถช่วยมิตรให้ถึงความสุขและให้ทุกข์เกิดแก่ศัตรูได้

(พระราชาตรัสถามราชธรรมกับนางนกกุณฑลินีว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สกฺขี ตฺวํ (๑) กุณฺฑลินิ มญฺญสิ ขตฺตพนฺธุนิ (๒)

รชฺชํ กาเรตุกาเมน กึสุ กิจฺจํ กตํ วรํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. สิกฺขิสิ ตฺวํ
  2. ๒อิ. ขตฺติพนฺธูนิ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม่กุณฑลินี สกุณีผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของผู้มีบรรดาศักดิ์

เจ้าคงจะเข้าใจปัญหา กิจอะไรบุคคลผู้ประสงค์จะครอบครอง

ราชสมบัติกระทำแล้วเป็นกิจอันประเสริฐ

(นางนกกุณฑลินีกราบทูลว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

เทฺวว ตาต ปทกานิ ยตฺถ สพฺพํ ปติฏฺฐิตํ

อลทฺธสฺส จ โย ลาโภ ลทฺธสฺส จานุรกฺขณา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ มีเหตุอยู่ ๒ ประการเท่านั้น

ที่ประโยชน์สุขทั้งปวงดำรงมั่นอยู่ได้ คือ

การได้ลาภที่ยังไม่ได้ ๑ การตามรักษาลาภที่ได้แล้ว ๑

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อมจฺเจ ตาต ชานาหิ ธีเร อตฺถสฺส โกวิเท

อนกฺขา กิตเว ตาต อโสณฺเฑ อวินาสเก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ พระองค์โปรดทรงรู้จักหมู่อำมาตย์

ผู้เป็นนักปราชญ์ ฉลาดในประโยชน์

ไม่ใช่นักเลงการพนัน ไม่ใช่คนปลิ้นปล้อน

ไม่ใช่นักเลงล้างผลาญเถิด พระเจ้าข้า

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โย จ ตํ ตาต รกฺเขยฺย ธนํ ยญฺเจว เต สิยา

สูโตว รถํ สงฺคเณฺห โส เต กิจฺจานิ การเย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ อำมาตย์คนใดพึงรักษาทรัพย์

ที่พระองค์พึงมีไว้ได้เหมือนนายสารถียึดรถ

อำมาตย์ผู้นั้นพระองค์โปรดทรงให้ทำราชกิจเถิด

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สุสงฺคหิตนฺตชโน สยํ วิตฺตํ อเวกฺขิย

นิธิญฺจ อิณทานญฺจ น กเร ปรปตฺติยา.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชาพึงสงเคราะห์ชนฝ่ายในให้ดี

ตรวจตราราชทรัพย์ด้วยพระองค์เอง

ไม่พึงฝังขุมทรัพย์ และให้กู้หนี้โดยทรงไว้วางพระทัยผู้อื่น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สยํ อายํ วยํ ชญฺญา สยํ ชญฺญา กตากตํ

นิคฺคเณฺห นิคฺคหารหํ ปคฺคเณฺห ปคฺคหารหํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชาควรทราบความเจริญและความเสื่อมด้วยพระองค์เอง

ควรทรงทราบสิ่งที่ทรงกระทำแล้วและยังมิได้ทรงกระทำ

ด้วยพระองค์เอง พึงข่มคนที่ควรข่ม ยกย่องคนที่ควรยกย่อง

บาลี (มหาจุฬาฯ)

สยํ ชานปทํ อตฺถํ อนุสาส รเถสภ

มา เต อธมฺมิกา ยุตฺตา ธนํ รฏฺฐญฺจ นาสยุํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพรถ

ขอพระองค์ทรงโปรดพร่ำสอนสิ่งที่เป็นประโยชน์

แก่ชาวชนบทด้วยพระองค์เอง

ข้าราชการผู้ไม่มีธรรมที่ทรงใช้สอยอย่าได้ทำพระราชทรัพย์

และรัฐสีมาของพระองค์ให้พินาศเลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มา จ เวเคน กิจฺจานิ กโรสิ การเยสิ วา

เวคสา หิ กตํ กมฺมํ มนฺโท ปจฺฉานุตปฺปติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อนึ่ง พระองค์อย่าทรงกระทำ

หรือตรัสใช้ให้ผู้อื่นกระทำราชกิจด้วยความเร่งด่วน

เพราะการงานที่ทำด้วยความเร่งด่วนไม่ดีเลย

คนโง่ย่อมเดือดร้อนในภายหลังเพราะการกระทำเช่นนั้น

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มา เต อธิสเร มุญฺจ สุพาฬฺหมธิโกธิตํ (๑)

โกธสา หิ พหู ผีตา กุลา อกุลตํ คตา.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก.สี. ...ปิตํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอพระทัยของพระองค์อย่าทรงล่วงเลยกุศล

ขอพระองค์อย่าทรงปล่อยพระทัยให้ขุ่นเคืองเกรี้ยวกราดนัก

เพราะว่าสกุลทั้งหลายที่มั่งคั่งมากมาย

ถึงความไม่เป็นสกุลเพราะความโกรธ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

มา ตาต อิสฺสโรมฺหีติ อนตฺถาย ปตารยิ

อิตฺถีนํ ปุริสานญฺจ มา เต อาสิ ทุกฺขุทฺรโย.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ ขอพระองค์อย่าทรงให้ประชาชน

หยั่งลงเพื่อความหายนะ เพราะเข้าพระทัยว่า เราเป็นใหญ่

ขอพวกสตรีและบุรุษของพระองค์อย่าได้มีความทุกข์เลย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อเปตโลมหํสสฺส รญฺโญ กามานุสาริโน

สพฺเพ โภคา วินสฺสนฺติ รญฺโญ ตํ วุจฺจเต อฆํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พระราชาผู้ปราศจากอาการขนพองสยองเกล้า

มีพระทัยใฝ่หาแต่กาม โภคะทั้งปวงจักพินาศไป

ข้อนั้นท่านกล่าวว่า เป็นความทุกข์ของพระราชา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺเถว เต วตฺตปทา เอสาว อนุสาสนี

ทกฺขสฺสุทานิ ปุญฺญกโร อโสณฺโฑ อวินาสโก

สีลวาสฺสุ มหาราช ทุสฺสีโล วินิปาติโก.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้อความเหล่านั้นที่หม่อมฉันกล่าวแก้ในปัญหาของเสด็จพ่อ

นั้นเป็นวัตตบท ข้อนี้แลเป็นอนุสาสนีสำหรับเสด็จพ่อ

ขอเดชะพระมหาราช บัดนี้

เสด็จพ่อพึงทรงขยันหมั่นบำเพ็ญบุญ

อย่าทรงเป็นนักเลง อย่าทรงล้างผลาญพระราชทรัพย์

ควรทรงเป็นผู้มีศีล เพราะคนทุศีลต้องตกนรก

(พระราชาตรัสถามปัญหากับนกชัมพุกบัณฑิตว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อปุจฺฉิมฺหา โกสิยโคตฺตํ กุณฺฑลินึ ตเถว จ

ชมฺพุก ตฺวํ ทานิ วเทหิ (๑) พลานํ พลมุตฺตมํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม. ตฺวํทานิ วเทหิ ชมฺพุก
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

พ่อชัมพุกะ พ่อได้ถามโกสิยโคตรแล้ว

และแม่กุณฑลินีพ่อก็ได้ถามแล้วเช่นกัน

คราวนี้ พ่อจงบอกกำลังอันสูงสุดกว่ากำลังทั้งหลายบ้าง

(นกชัมพุกบัณฑิตแสดงธรรมแก่พระราชาว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

พลํ ปญฺจวิธํ โลเก ปุริสสฺมึ มหคฺคเต

ตตฺถ พาหุพลํ นาม จริมํ วุจฺจเต พลํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ในโลกมีกำลังอยู่ ๕ ประการ มีอยู่ในบุรุษ

ผู้มีอัธยาศัยกว้างขวาง บรรดากำลังทั้ง ๕ ประการนั้น

ขึ้นชื่อว่ากำลังแขนท่านกล่าวว่า เป็นกำลังสุดท้าย

เชิงอรรถ (ไทย (มหาจุฬาฯ ๒))
  1. ๑กำลัง ๕ คือ (๑) กำลังกาย (๒) กำลังโภคทรัพย์ (๓) กำลังอำมาตย์ (๔) กำลังชาติตระกูล (กษัตริย์) (๕) กำลังปัญญา (ขุ.ชา.อ. ๗/๒๗/๒๗๗)
บาลี (มหาจุฬาฯ)

โภคพลญฺจ ทีฆาวุ ทุติยํ วุจฺจเต พลํ

อมจฺจพลญฺจ ทีฆาวุ ตติยํ วุจฺจเต พลํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระชนมายุยืนนาน

ส่วนกำลังแห่งโภคะท่านกล่าวว่า เป็นกำลังที่ ๒

และกำลังแห่งอำมาตย์ท่านกล่าวว่า เป็นกำลังที่ ๓

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อภิชจฺจพลญฺเจว ตํ จตุตฺถํ อสํสยํ

ยานิ เจตานิ สพฺพานิ อธิคณฺหาติ ปณฺฑิโต.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อนึ่ง กำลังแห่งชาติสกุลอันยิ่งนั้น

เป็นกำลังที่ ๔ อย่างไม่ต้องสงสัย

กำลังทั้งหมด ๔ ประการเหล่านั้นบัณฑิตย่อมยึดถือไว้ได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตํ พลานํ พลํ เสฏฺฐํ อคฺคํ ปญฺญาพํ พลํ (๑)

ปญฺญาพเลนุปตฺถทฺโธ อตฺถํ วินฺทติ ปณฺฑิโต.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑สี. วรํ
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

กำลังปัญญานั้นเป็นกำลังประเสริฐสุด

เป็นยอดกำลังกว่ากำลังทั้งหลาย

บัณฑิตผู้มีกำลังปัญญาสนับสนุนย่อมประสบประโยชน์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อปิ เจ ลภติ มนฺโท ผีตํ ธรณิมุตฺตมํ

อกามสฺส ปสยฺหํ วา อญฺโญ ตํ ปฏิปชฺชติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

แม้ถึงคนมีปัญญาทรามจะได้แผ่นดินที่อุดมสมบูรณ์ก็จริง

คนอื่นผู้มีปัญญาย่อมกดขี่เขาซึ่งไม่ประสงค์จะให้

ยึดครองแผ่นดินนั้นเสีย

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อภิชาโตปิ เจ โหติ รชฺชํ ลทฺธาน ขตฺติโย

ทุปฺปญฺโญ หิ กาสิปติ สพฺเพนปิ น ชีวติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งชนชาวกาสี

ถึงกษัตริย์แม้อุบัติในสกุลอันสูงยิ่ง

ได้ราชสมบัติแล้ว แต่มีปัญญาทราม

จะดำรงพระชนม์ชีพอยู่ด้วยโภคะแม้ทั้งปวงหาได้ไม่

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปญฺญาว สุตวินิจฺฉินี (๑) ปญฺญา กิตฺติสิโลกวฑฺฒนี

ปญฺญาสหิโต นโร อิธ อปิ ทุกฺเข สุขานิ วินฺทติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ฉ.ม.สี. สุตํ วินิจฺฉินี
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ปัญญาเท่านั้นเป็นเครื่องวินิจฉัยเรื่องที่ได้ฟัง

ปัญญาเป็นเหตุให้เกียรติยศชื่อเสียงเจริญ

นรชนในโลกนี้ประกอบด้วยปัญญาแล้ว

แม้เมื่อเกิดทุกข์ก็ประสบสุขได้

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ปญฺญญฺจ โข อสุสฺสูสํ น โกจิ อธิคจฺฉติ

พหุสฺสุตํ อนาคมฺม ธมฺมฏฺฐํ อวินิพฺภุชํ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ส่วนคนบางคนไม่ตั้งใจฟังด้วยดี

ไม่อาศัยท่านผู้เป็นพหูสูต ซึ่งตั้งอยู่ในธรรม

ไม่ไตร่ตรองเหตุผล ย่อมไม่ได้ลุถึงปัญญา

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โย จ ธมฺมวิภงฺคญฺญู (๑) ลุฏฺฐายี มตนฺทิโต

ฏฺฐหติ กาเลน กมฺมผลํ ตสฺส อิชฺฌติ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑อิ. โย ธมฺมญฺจร วิภาคญฺญู
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

อนึ่ง ผู้ใดรู้จักจำแนกธรรม ลุกขึ้นในกาลที่เหมาะสม

ไม่เกียจคร้าน บากบั่นตามกาลเวลา ผลงานของผู้นั้นย่อมสำเร็จ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อนายตนสีลสฺส อนายตนเสวิโน

น นิพฺพินฺทิยการิสฺส สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ประโยชน์ของบุคคลผู้มิใช่เป็นบ่อเกิดแห่งศีล

ผู้คบหาบุคคลผู้มิใช่บ่อเกิดแห่งศีล

ผู้มีปกติเบื่อหน่ายการทำงาน ย่อมไม่เผล็ดผลโดยชอบ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

อชฺฌตฺตญฺจ ปยุตฺตสฺส ตถายตนเสวิโน

อนิพฺพินฺทิยการิสฺส สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ส่วนประโยชน์ของบุคคลผู้ประกอบธรรมอันเป็นภายใน

ผู้คบหาบุคคลผู้เป็นบ่อเกิดแห่งศีลเช่นนั้น

มีปกติไม่เบื่อหน่ายการทำงาน ย่อมเผล็ดผลโดยชอบ

บาลี (มหาจุฬาฯ)

โยคปฺปโยคสงฺขาตํ สมฺภตสฺสานุรกฺขณํ

ตานิ ตฺวํ ตาต เสวสฺสุ มา อกมฺมาย รนฺธยิ

อกมฺมุนา หิ ทุมฺเมโธ นฬาคารํว สีทติ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะเสด็จพ่อ ขอเสด็จพ่อจงทรงใฝ่หาปัญญา

คือการตามประกอบความเพียรในเหตุที่ควรประกอบ

และใฝ่หาการอนุรักษ์ทรัพย์ที่ทรงรวบรวมไว้ทั้ง ๒ อย่างนั้นเถิด

อย่าทรงทำลายทรัพย์ด้วยเหตุอันไม่สมควรเลย

เพราะคนมีปัญญาทรามย่อมล่มจม

เหมือนเรือนไม้อ้อ เพราะการกระทำอันไม่สมควร

(พระโพธิสัตว์พรรณนากำลัง ๕ ประการนี้แล้ว ยกกำลังคือปัญญาขึ้นกราบ ทูลแด่พระราชาอีกว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช มาตาปิตูสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในพระราชมารดาและพระราชบิดาเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในพระโอรสและพระชายาเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในหมู่มิตรและอำมาตย์เถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช วาหเนสุ พเลสุ จ

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในราชพาหนะและพลนิกายเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช คาเมสุ นิคเมสุ จ

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในชาวบ้านและชาวนิคมเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช รฏฺเฐสุ ชนปเทสุ จ

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในชาวแคว้นและชาวชนบทเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช สมณพฺราหฺมเณสุ จ

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช มิคปกฺขีสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์ ขอพระองค์โปรด

ทรงประพฤติธรรมในหมู่เนื้อและสัตว์ปีกทั้งหลายเถิด

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช ธมฺโม จิณฺโณ สุขาวโห

อิธ ธมฺมํจริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราชผู้เป็นกษัตริย์

ขอพระองค์โปรดทรงประพฤติธรรม

เพราะธรรมที่บุคคลประพฤติแล้วนำความสุขมาให้

ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ธมฺมํ จร มหาราช สอินฺทา (๑) เทวา สพฺรหฺมกา

สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา มา ธมฺมํ ราช ปามโท. (๒)

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑ก. อินฺทา, สินฺทา
  2. ๒อิ.ม. ปมาโท
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ขอเดชะพระมหาราช ขอพระองค์โปรดทรงประพฤติธรรมเถิด

เพราะเทวดาพร้อมทั้งพระอินทร์และพระพรหม

ถึงทิพยสถานได้ด้วยธรรมที่ตนประพฤติดีแล้ว

ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าทรงประมาทธรรมเลย

(พระโพธิสัตว์กล่าวคาถาแสดงจริยธรรม ๑๐ ประการนี้แล้วจึงโอวาทให้ยิ่งขึ้น ไปว่า)

บาลี (มหาจุฬาฯ)

ตตฺเถว เต (๑) วตฺตปทา เอสาว อนุสาสนี

สปฺปญฺญเสวี กลฺยาณี สมตฺตํ สาม ตํ วิทูติ.

เตสกุณชาตกํ ปฐมํ.

เชิงอรรถ (บาลี (มหาจุฬาฯ))
  1. ๑อิ. ตตฺเถเว เต
ไทย (มหาจุฬาฯ ๒)

ข้อความเหล่านั้นที่ข้าพระองค์กล่าวแก้ในปัญหาของเสด็จพ่อ

นั้นแลเป็นวัตตบท ข้อนี้เป็นอนุสาสนีสำหรับเสด็จพ่อ

ขอเสด็จพ่อโปรดทรงคบหาคนมีปัญญา จงทรงเป็นผู้มีกัลยาณธรรม

ทรงทราบความข้อนั้นด้วยพระองค์เองแล้ว

โปรดทรงปฏิบัติให้ครบถ้วนเถิด

เตสกุณชาดกที่ ๑ จบ