พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · จัตตาฬีสนิบาต
๑. เตสกุณชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๓๘–๒๔๔๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๕ ในจัตตาฬีสนิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก จัตตาฬีสนิบาต เตสกุณชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๖๓๗–๖๔๔
๑๗. จัตตาฬีสนิบาต
๑. เตสกุณชาดก (๕๒๑)
ว่าด้วยนกตอบปัญหาธรรมของพระราชา
(พระราชาตรัสถามราชธรรมกะนกเวสสันดรท่ามกลางมหาชนว่า)
{๒๔๓๘} [๒๙๗๔] เราขอถามเจ้าเวสสันดร ลูกนกเอ๋ย ขอให้เจ้าจงมีความเจริญ เถิดกิจอะไรเล่าที่บุคคลผู้ประสงค์เสวยราชสมบัติทําแล้วจัด ว่าเป็นกิจที่ประเสริฐ
(นกเวสสันดรทูลเตือนพระราชาผู้ประมาทก่อนแล้วแสดงธรรมว่า)
{๒๔๓๙} [๒๙๗๕] นานหนอ พระเจ้ากังสราชพระบิดาเราผู้ทรงปกครอง พระนครพาราณสี ผู้ประมาทแล้ว จึงจะได้ตรัสถามเราผู้เป็น บุตรซึ่งหาความประมาทมิได้
{๒๔๔๐} [๒๙๗๖] ข้าแต่พระบรมกษัตริย์ธรรมดาพระราชาควรทรงหักห้าม มุสาวาท ความโกรธ และความร่าเริงให้ได้ก่อนทีเดียว แต่ นั้นพึงรับสั่งให้ทํากิจทั้งหลาย คำที่ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวมานั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นวัตรปฏิบัติของพระราชา[๒๙๗๗] ข้าแต่พระบิดากรรมใดที่พระองค์กระทําแล้ว่ในกาลก่อน พระองค์จึงทรงเดือดร้อนอย่างไม่ต้องสงสัยและกรรมใดที่ พระองค์ทรงชอบบ้างเกลียดชังบ้างทรงกระทําลงไปขอ พระองค์อย่าทรงกระทํากรรมนั้นต่อไปอีก[๒๙๗๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งราษฎรเมื่อกษัตริย์ ประมาทแล้ว โภคสมบัติทุกอย่างในแว่นแคว้นย่อมพินาศไป ข้อนั้นนักปราชญ์กล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา
[๒๙๗๙] ข้าแต่พระบิดาเทพธิดานามว่าสิริและนามว่าลักขีถูกสูจิวาร เศรษฐีถาม ได้ตอบว่า ‘ข้าพเจ้าย่อมยินดีในบุรุษผู้มีความขยันหมั่นเพียร ไม่มีความริษยา’[๒๙๘๐] ข้าแต่พระมหาราชส่วนคนกาฬกัณณีผู้ทำลายความดีความ เจริญย่อมยินดีในผู้ริษยา ผู้มีใจชั่ว ผู้ประทุษร้ายการงาน
[๒๙๘๑] ข้าแต่พระมหาราชพระองค์จงทรงเป็นผู้มีพระทัยดีต่อคน ทั้งปวง จงรักษาคนทั้งปวง จงถอดถอนคนไม่มีปัญญาเสีย จงเป็นที่พึ่งของพวกคนมีปัญญาเถิด[๒๙๘๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวกาสี บุคคลผู้มีปัญญา สมบูรณ์ ด้วยความเพียร มีอัธยาศัยกว้างขวาง ย่อมตัดโคนและยอด ของศัตรูทั้งหลายได้[๒๙๘๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งประชาชน จริงอยู่ ถึงท้าวสักกะ ก็ไม่ทรงประมาทในความหมั่นท้าวเธอทรงทำความเพียร ในกัลยาณธรรม น้อมพระทัยไปในความหมั่น[๒๙๘๔] คนธรรพ์ พรหม เทวดาเป็นอยู่ได้เพราะอาศัยพระราชาเท่านั้น เมื่อพระราชาทรงอุตสาหะ ไม่ทรงประมาท เทวดาทั้งหลาย ย่อมคุ้มครอง[๒๙๘๕] ข้าแต่พระบิดา พระองค์อย่าทรงประมาท อย่าทรงพิโรธแล้ว รับสั่งให้ทำราชกิจทั้งหลายจงทรงพยายามในราชกิจ ในทั้งหลาย เพราะคนเกียจคร้านย่อมไม่พบความสุข[๒๙๘๖] ข้อความที่ข้าพระองค์กล่าวแก้แล้วในปัญหาของพระองค์นั้น เป็นวัตตบท ข้อนี้เป็นอนุศาสนี สามารถทำผู้เป็นมิตรให้ถึงความสุขได้ และทำพวกศัตรูให้ถึงความทุกข์ได้
(พระราชาตรัสถามราชธรรมกะนางนกกุณฑลินีว่า)
{๒๔๔๑} [๒๙๘๗] ดูก่อนแม่นกกุณฑลินีผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของนกมีบรรดาศักด์เจ้าสามารถไหม เจ้าเข้าใจไหม กิจอะไรเล่าที่ผู้มุ่งจะครอบครอง ราชสมบัติทำแล้วจัดเป็นกิจที่ประเสริฐ(นางนกกุณฑลินีกราบทูลว่า)
{๒๔๔๒} [๒๙๘๘] ข้าแต่พระบิดา ประโยชน์ทั้งปวงตั้งมั่นอยู่ในเหตุ ๒ ประการ เท่านั้น คือ การได้ลาภที่ยังไม่ได้ ๑ การตามรักษาลาภที่ได้แล้ว ๑[๒๙๘๙] ขอพระองค์ได้ทรงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลายผู้เป็นนักปราชญ์ ฉลาด ในประโยชน์ ไม่เล่นการพนัน ไม่คดโกง ไม่เป็นนักเลง ไม่ทำให้เสื่อมเสียพระราชทรัพย์[๒๙๙๐] อำมาตย์ผู้ใดพึงรักษาพระราชทรัพย์ของพระองค์ให้คงที่อยู่ได้ ดุจนายสารถียึดรถไว้ พระองค์พึงใช้อำมาตย์ผู้นั้นให้ทำราชกิจ ทั้งหลายของพระองค์[๒๙๙๑] พึงสงเคราะห์คนข้างในให้ดี พึงตรวจตราพระราชทรัพย์ด้วย พระองค์เองการเก็บทรัพย์และการกู้หนี้สินไม่ควรไว้วางพระทัยในคนอื่น[๒๙๙๒] พึงทราบรายได้รายจ่ายด้วยพระองค์เอง พึงทราบราชกิจที่ทํา แล้วและยังไม่ทําด้วยพระองค์เอง พึงข่มคนที่ควรข่ม พึงยกย่องคนที่ควรยกย่อง[๒๙๙๓] ข้าแต่พระองค์ผู้จอมพลรถ พระองค์พึงพร่ำสอนเหตุผลแก่ชาว ชนบทเอง เจ้าหน้าที่ผู้เก็บภาษีอากรผู้ไม่ประกอบด้วยธรรมจะ ได้ไม่ทำให้พระราชทรัพย์และรัฐสีมาของพระองค์สูญสิ้นไป
[๒๙๙๔] อนึ่งพระองค์อย่าทรงทำเองหรืออย่าทรงใช้คนอื่นให้ทำราช กิจทั้งหลายโดยผลุนผลัน เพราะว่าการงานที่ทำไปโดยผลุนผลัน ไม่ดีเลย คนเขลาย่อมเดือดร้อนในภายหลังได้
[๒๙๙๕] พระองค์อย่าทรงล่วงเลยกุศล อย่าทรงปล่อยพระทัยให้เกรี้ยว กราดนัก เพราะว่าตระกูลที่ใหญ่ ๆ ได้ถึงความไม่เป็นตระกูล เพราะความโกรธมามากต่อมากแล้ว
[๒๙๙๖] พระองค์อย่าทรงนึกว่าเราเป็นใหญ่แล้วทำให้มหาชนถึงความ ฉิบหายกำไรคือความทุกข์อย่าได้มีแก่หญิงและชายของพระองค์เลย
[๒๙๙๗] โภคสมบัติทั้งปวงของพระราชาผู้ปราศจากความหวาดกลัว แส่ หาแต่กามารมณ์ย่อมพินาศหมดข้อนั้นนักปราชญ์ทั้งหลาย กล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา
[๒๙๙๘] ข้อความที่หม่อมฉันกราบทูลในปัญหาของพระองค์นั้นเป็นวัตตบท ข้อนี้เป็นอนุศาสนี ข้าแต่พระมหาราชา บัดนี้ขอให้พระองค์ ทรงขยันบำเพ็ญกุศลไม่ทรงเป็นนักเลง ไม่ทรงทำให้ราชทรัพย์พินาศ รักษาไว้เถิด จงทรงศีลเสมอ เพราะว่าคนทุศีล ย่อมตกนรก(พระราชาตรัสถามราชธรรมกะนกชัมพุกบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)
{๒๔๔๓} [๒๙๙๙] พ่อชัมพุกะ พ่อได้ถามปัญหากะเจ้าโกสิยโคตรและเจ้ากุณฑลินี มาเช่นเดียวกันแล้วบัดนี้เจ้าจงบอกกำลังที่สูงสุดกว่ากำลัง ทั้งหลายมาที
(นกชัมพุกบัณฑิตโพธิสัตว์แสดงธรรมแก่พระราชาว่า)
{๒๔๔๔} [ ๓๐๐๐] กำลังในบุรุษผู้มีอัธยาศัยกว้างขวางในโลกนี้มี ๕ ประการ ใน ๕ ประการนั้น กำลังแขนบัณฑิตกล่าวว่าเป็นกำลังชั้นต่ำ[๓๐๐๑] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเจริญพระชนม์ กำลังโภคทรัพย์ท่านกล่าว ว่าเป็นกำลังที่ ๒ กำลังอำมาตย์ท่านกล่าวว่าเป็นกำลังที่ ๓
[๓๐๐๒] กำลังคือความมีชาติยิ่งใหญ่เป็นกำลังที่ ๔ โดยแท้ ซึ่งกำลัง ทั้งหมดเหล่านี้บัณฑิตย่อมยึดเอาไว้ได้
[๓๐๐๓] กำลังปัญญาจัดว่าเป็นกำลังที่ประเสริฐยอดเยี่ยมกว่ากำลัง ทั้งหลายเพราะว่าบัณฑิตผู้มีกำลังปัญญาสนับสนุนแล้ว ย่อมพบกับความเจริญ[๓๐๐๔] ถ้าแม้คนที่มีปัญญาต่ำจะได้แผ่นดินที่อุดมสมบูรณ์ทั้งที่ไม่ ปรารถนา คนอื่นที่ถึงพร้อมด้วยปัญญาก็ข่มเหงแย่งเอาแผ่นดิน นั้นไปได้
[๓๐๐๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวกาสี ถ้าแม้คนที่มีชาติกำเนิด สูงได้ราชสมบัติเป็นกษัตริย์แล้วแต่มีปัญญาต่ำก็อยู่รอด ไม่ได้ด้วยราชสมบัติทุกอย่าง[๓๐๐๖] ปัญญาเป็นเครื่องวินิจฉัยข้อความที่ได้สดับตรับฟังมา ปัญญา เป็นเครื่องเพิ่มพูนเกียรติคุณและชื่อเสียงนรชนผู้ประกอบ ด้วยปัญญาย่อมพบความสุขได้แม้ในสังขารที่เป็นทุกข์[๓๐๐๗] ก็คนบางคนไม่ตั้งใจฟังด้วยดี ไม่อาศัยผู้เป็นพหูสูต ผู้ตั้งอยู่ ในธรรม ไม่พิจารณาเหตุผล ย่อมไม่ได้ปัญญา
[๓๐๐๘] อนึ่ง ผู้ใดรู้การจำแนกธรรม ขยันตามเวลา ไม่เกียจคร้าน บาก บั่นทำการงานตามเวลา ผลแห่งการงานย่อมสำเร็จประโยชน์ แก่ผู้นั้น
[๓๐๐๙] ประโยชน์แห่งการงานของบุคคลผู้มีศีลที่ไม่เป็นบ่อเกิดแห่ง ลาภ ยศ และสุข ผู้ชอบคบหาบุคคลที่ไม่เป็นบ่อเกิดอย่างนั้น ผู้มีปกติเบื่อหน่ายการทำงาน ย่อมไม่เผล็ดผลโดยชอบ
[๓๐๑๐] ส่วนประโยชน์แห่งการงานของบุคคลผู้ประกอบธรรมอันเป็น ภายในคือภาวนา คบหาบุคคลที่เป็นบ่อเกิดอย่างนั้น ไม่มีปกติ เบื่อหน่ายทำการงาน ย่อมเผล็ดผลโดยชอบ
[๓๐๑๑] ข้าแต่พระบิดา ขอพระองค์ทรงเพิ่มพูนปัญญาอันเป็นส่วนแห่ง การประกอบความเพียร เป็นเครื่องตามรักษาทรัพย์ที่รวบรวมไว้ได้ และเหตุ ๒ ประการข้างต้นที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลแล้วนั้นเถิด อย่าได้ทรงทำลายทรัพย์เสียด้วยการงานอันไม่สมควร เพราะคนมีปัญญาทรามย่อมล่มจมเพราะการงานอันไม่สมควร ดังเรือนไม้อ้อฉะนั้น(นกชัมพุกบัณฑิตโพธิสัตว์แสดงธรรมแก่พระราชาว่า)
{๒๔๔๕} [๓๐๑๒] ข้าแต่พระขัตติยมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม ในพระชนกพระชนนี ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๓] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระราชโอรสและพระมเหสี ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๔] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในมิตรและอำมาตย์ทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๕] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม ในราชพาหนะและหมู่พล ทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๖] ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมในชาวบ้านและชาวนิคมทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๗] ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมในชนชาวแว่นแคว้นและชาว ชนบททั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จ สู่สวรรค์
[๓๐๑๘] ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๑๙] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในเนื้อและนกทั้งหลาย ครั้น ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๒๐] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมเถิดเพราะว่าธรรมที่บุคคล ประพฤติดีแล้วย่อมนำความสุขมาให้ครั้นพระองค์ทรง ประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์
[๓๐๒๑] ข้าแต่พระขัตติยมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม เถิด เพราะว่าพระอินทร์ ทวยเทพ พร้อมทั้งพรหมบรรลุถึง ทิพยสถานได้ก็ด้วยธรรมที่ตนประพฤติดีแล้วขอเดชะขอพระองค์ อย่าทรงประมาทธรรมเลย[๓๐๒๒] ข้อความที่ข้าพระองค์กล่าวแล้วในปัญหาของพระองค์นั้นเป็น วัตตบท ข้อนี้เป็นอนุศาสนี ขอพระองค์จงทรงสมาคมกับผู้มี ปัญญาจงมีคุณอันงาม ทรงทราบข้อนั้นด้วยพระองค์แล้ว จงทรงปฏิบัติให้ครบถ้วนเถิด
๒. สรภังคชาดก (๕๒๒)
ว่าด้วยสรภังคดาบสตอบปัญหา
(อนุสิสสดาบสผู้เป็นศิษย์ถูกสรภังคดาบสโพธิสัตว์ใช้ให้ไปดูว่ามีใครมา ส่งเสียงอื้ออึงอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้า ได้พบพระราชา ๓ พระองค์ จึงถามว่า)
{๒๔๔๖} [๓๐๒๓] ท่านทั้งหลายเป็นผู้ประดับแล้ว สวมใส่ต่างหู นุ่งห่มผ้างดงาม เหน็บพระขรรค์มีด้ามประดับด้วยแก้วไพฑูรย์และแก้วมุกดา ยืน องอาจอยู่บนรถ เป็นใครกันหนอ ผู้คนในมนุษยโลกรู้จักท่าน ทั้งหลายว่าอย่างไร(หนึ่งในพระราชา ๓ พระองค์นั้นตรัสว่า)
{๒๔๔๗} [๓๐๒๔] ข้าพเจ้าเป็นกษัตริย์ชื่อว่าอัฏฐกะ ส่วนท่านผู้นี้คือพระเจ้าภีมรถะ และท่านผู้นี้คือพระเจ้ากาลิงคราชผู้มีพระเดชระบือไปพวก ข้าพเจ้ามาในที่นี้เพื่อเยี่ยมท่านฤๅษีทั้งหลายผู้สำรวมแล้วด้วยดี และเพื่อจะขอถามปัญหา(อนุสิสสดาบสทำปฏิสันถารกับพระราชาทั้งสามแล้วแหงนมองข้างบน ได้เห็นท้าวสักกเทวราชแวดล้อมด้วยหมู่เทพ จึงถามว่า)
{๒๔๔๘} [๓๐๒๕] ท่านเหาะลอยอยู่ในอากาศ ดังดวงจันทร์ลอยเด่นอยู่ท่ามกลาง ท้องฟ้าในวัน ๑๕ ค่ำ ดูก่อนเทพเจ้า อาตมภาพขอถามท่านผู้มีอานุภาพมาก ผู้คนในมนุษยโลกรู้จักท่านว่าอย่างไร(ท้าวสักกะตรัสว่า)
{๒๔๔๙} [๓๐๒๖] ในเทวโลกเขาเรียกข้าพเจ้าว่าท้าวสุชัมบดีในมนุษยโลกเขา เรียกข้าพเจ้าว่าท้าวมฆวาน ข้าพเจ้านั้นคือท้าวเทวราช วันนี้ มาถึงที่นี้เพื่อขอเยี่ยมท่านฤๅษีทั้งหลายผู้สำรวมแล้วด้วยดี
จบ ๑. เตสกุณชาดก