พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · ติงสตินิบาต
๔. ฉัททันตชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๒๗–๒๓๕๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในติงสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาต ฉัททันตชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๙๔–๖๐๑
๔. ฉัททันตชาดก (๕๑๔)
ว่าด้วยพญาช้างฉัททันต์ กับคนอกตัญญู
(พระเจ้าพาราณสีตรัสถามพระนางสุภัททาเทวีว่า)
{๒๓๒๗} [๒๗๐๑] ดูก่อนพระน้องนางผู้มีเรือนร่างงดงามอร่ามดังทองมีผิว พรรณเหลืองงามเลิศ ดวงตาทั้งสองแจ่มใส ไฉนหนอจึงเศร้า โศกซูบไปเหมือนดอกไม้ที่ถูกขยี้ฉะนั้น(พระนางสุภัททาเทวีกราบทูลว่า)
{๒๓๒๘} [๒๗๐๒] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า หม่อมฉันแพ้พระครรภ์โดยนิมิตฝัน ซึ่งเป็นเหตุให้หม่อมฉันแพ้พระครรภ์อย่างที่หาไม่ได้ง่าย(พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า)
{๒๓๒๙} [๒๗๐๓] กามสมบัติของมนุษย์บรรดามีในโลกนี้และในสวนนันทวันทั้งหมด นั้นล้วนเป็นของพี่ทั้งสิ้น พี่จะให้แก่เธอได้ทั้งนั้น
(พระนางสุภัททาเทวีกราบทูลว่า)
{๒๓๓๐} [๒๗๐๔] ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพขอให้นายพรานป่าบรรดามีใน แว่นแคว้นของพระองค์จงมาประชุมพร้อมกัน หม่อมฉันจะแจ้ง เหตุที่แพ้พระครรภ์ของหม่อมฉันให้นายพรานป่าเหล่านั้นทราบ(พระเจ้าพาราณสีรับสั่งให้ชุมนุมพรานแล้วตรัสกะพระเทวีว่า)
{๒๓๓๑} [๒๗๐๕] ดูก่อนพระเทวี นายพรานป่าเหล่านี้ล้วนแต่มีฝีมือเป็นคน แกล้วกล้า รู้จักป่า และรู้จักชนิดของเนื้อยอมสละชีวิต เพี่อประโยชน์ของพี่ได้
- ๑คำว่า ฉัททันต์ มีความหมายว่าผู้มีคู่งาประกอบด้วยรัศมี ๖ ประการ (ขุ.ชา.อ. ๗/๑๘๑)
(พระนางสุภัททาเทวีตรัสกะพรานทั้งหลายว่า)
{๒๓๓๒} [๒๗๐๖] ท่านทั้งหลายผู้เป็นเชื้อแถวของนายพรานที่มาพร้อมกันอยู่ ณ ที่นี้จงฟังฉัน ฉันฝันเห็นช้างเผือกผ่องที่มีงามีรัศมี ๖ ประการ ฉันต้องการงาคู่ของช้างนั้น เมื่อไม่ได้ ชีวิตก็คงจะหาไม่(พวกบุตรนายพรานกราบทูลว่า)
{๒๓๓๓} [๒๗๐๗] บิดาหรือปู่ทวดของพวกข้าพระองค์ก็ยังไม่เคยได้เห็น ทั้งยังไม่ เคยได้ยินเรื่องพญาช้างที่มีงามีรัศมี ๖ ประการ พระนางเจ้า ทรงฝันเห็นช้างมีลักษณะเช่นไรขอได้ตรัสบอกพญาช้างมี ลักษณะเช่นนั้นแก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด พระเจ้าข้า{๒๓๓๔} [๒๗๐๘] ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ เบื้องบน ๑ เบื้องล่าง ๑ ทิศทั้ง ๑๐ นี้ พระองค์ทรงฝันเห็นพญาช้างที่มีงามีรัศมี ๖ ประการอยู่ทิศไหน พระเจ้าข้า
(พระนางสุภัททาเทวีทรงชี้พระหัตถ์ไปทางป่าหิมพานต์แล้วตรัสว่า)
{๒๓๓๕} [๒๗๐๙] จากที่นี้ตรงไปทิศอุดร ข้ามภูเขาสูงใหญ่ ๗ ลูก จะมีภูเขาใหญ่ ชื่อสุวัณณปัสสะ มีพันธุ์ไม้ผลิดอกอยู่ไสว มีพวกกินนรเที่ยว วิ่งเล่นอยู่
[๒๗๑๐] ท่านจงขึ้นไปบนภูเขาอันเป็นที่อยู่แห่งพวกกินนรทั้งหลายแล้ว มองลงมาตามเชิงเขาทีนั้นจะได้เห็นต้นไทรใหญ่ที่มีสีเหมือนเมฆ มีย่านไทร ๘,๐๐๐ ห้อยย้อยอยู่
[๒๗๑๑] ที่โคนต้นไทรนั้น จะมีพญาช้างเผือกผ่องที่มีงามีรัศมี ๖ ประการ อาศัยอยู่ ยากที่จะข่มได้ มีช้างประมาณ ๘,๐๐๐ เชือก ล้วนมี งางอนเท่าคันไถ วิ่งเร็วดังลมพัด รักษาพญาช้างนั้นอยู่
[๒๗๑๒] ช้างเหล่านั้นยืนหายใจเสียงน่ากลัว ย่อมโกรธแม้ต่อลมที่พัดมา ถูกตัว ถ้าเห็นมนุษย์ ณ ที่นั้นเป็นต้องขยี้เสียให้เป็นเถ้าธุลี แม้ แต่ฝุ่นละอองก็ไม่ถูกต้องพญาช้างได้เลย
(พรานโสนุตตระได้ฟังดังนั้นก็ตกใจกลัว กราบทูลว่า)
{๒๓๓๖} [๒๗๑๓] ขอเดชะพระราชเทวี เครื่องอาภรณ์ที่ทำด้วยเงิน แก้วมุกดา แก้วมณี และแก้วไพฑูรย์ มีอยู่ในราชตระกูลมากมาย เหตุ อะไรพระแม่เจ้าจึงทรงประสงค์งาช้างมาทำเป็นเครื่องประดับเล่า พระแม่เจ้าทรงปรารถนาจะให้ฆ่าพญาช้างที่มีงามีรัศมี ๖ ประการ เสีย หรือว่าจะให้พญาช้างฆ่าพวกเชื้อแถวของนายพรานเล่า(พระนางสุภัททาเทวีตรัสว่า)
{๒๓๓๗} [๒๗๑๔] ดูก่อนนายพราน ฉันนั้นทั้งริษยาทั้งทุกข์ใจเพราะนึกถึงความหลังเข้าก็ตรอมใจ ขอท่านจงทำตามความประสงค์ของฉัน ฉันจักให้บ้านส่วยแก่ท่าน ๕ ตำบล
(พรานโสนุตตระทูลรับพระเสาวนีย์แล้วทูลถามต่อไปว่า)
{๒๓๓๘} [๒๗๑๕] พญาช้างนั้นอยู่ที่ไหน ยืนที่ไหน ทางไหนที่พญาช้างไปอาบน้ำ พญาช้างอาบนํ้าด้วยอาการอย่างไร ข้าพระองค์จะรู้จักความ เป็นไปของพญาช้างได้อย่างไร
(พระนางสุภัททาเทวีตรัสบอกรายละเอียดว่า)
{๒๓๓๙} [๒๗๑๖] ในที่ ๆ พญาช้างอยู่นั้น มีสระอยู่ใกล้ ๆ น่ารื่นรมย์ มีท่า ราบเรียบ นํ้ามากมาย สะพรั่งไปด้วยไม้ดอกมีหมู่ภมร มาคลึงเคล้า พญาช้างนั้นลงอาบที่สระนั้นแหละ
[๒๗๑๗] ชำระศีรษะแล้วห้อยพวงดอกอุบล มีร่างกายเผือกผ่องดังดอก บัวขาวบันเทิงใจให้มเหสีชื่อว่ามหาสุภัททาผู้งามกว่าช้างพัง ทั้งปวงเดินนำหน้ากลับไปยังที่อยู่ของตน(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๓๔๐} [๒๗๑๘] นายพรานนั้นรับพระราชเสาวนีย์ของพระนางสุภัททาซึ่ง ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง แล้วถือเอาแล่งธนูและลูกธนูข้าม ภูเขาใหญ่ทั้ง ๗ ลูกไปจนถึงลูกที่ชื่อสุวัณณปัสสะอันสูงตระหง่าน[๒๗๑๙] ขึ้นไปถึงภูเขาอันเป็นที่อยู่ของหมู่กินนรแล้วมองลงมายังเชิงเขา ก็ได้เห็นต้นไทรใหญ่มีสีเหมือนเมฆ มีย่านไทร ๘,๐๐๐ ห้อยย้อย อยู่ ณ ที่นั้น[๒๗๒๐] ลำดับนั้นเอง ก็ได้เห็นพญาช้างเผือกผ่อง มีงามีรัศมี ๖ ประการ ยากที่จะข่มได้ มีช้างประมาณ ๘,๐๐๐ เชือกล้วนแต่มีงางอน เท่าคันไถ วิ่งเร็วดุจลมพัด อารักขาพญาช้างนั้นอยู่[๒๗๒๑] และได้เห็นสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์อยู่ใกล้ ๆ ที่อยู่ของ พญาช้างนั้น ทั้งท่านํ้าก็ราบเรียบ มีนํ้ามาก สะพรั่งไปด้วยไม้ ดอก มีหมู่ภมรมาอยู่คลึงเคล้า ซึ่งเป็นที่ ๆ พญาช้างลงอาบน้ำ[๒๗๒๒] ครั้นได้เห็นที่ ๆ พญาช้างเดิน หยุดยืน และทางที่พญาช้างลง อาบนั้นแล้ว นายพรานผู้มีใจชั่วช้าถูกพระนางสุภัททาผู้ตกอยู่ ในอำนาจจิตทรงใช้มา ก็มาตระเตรียมหลุม{๒๓๔๑} [๒๗๒๓] นายพรานผู้ชอบทำกรรมอันชั่วช้าขุดหลุมแล้วเอากระดานปิด เสร็จแล้วสอดธนูเข้าไว้ ใช้ลูกธนูลูกใหญ่ยิงพญาช้างซึ่งมายืน อยู่ข้างหลุมของตน
[๒๗๒๔] พญาช้างถูกยิงแล้วก็ร้องก้องโกญจนาท ช้างทุก ๆ เชือกพากัน บันลืออื้ออึงวิ่งไปโดยรอบทั้ง ๘ ทิศ ทำให้หญ้าและไม้แหลก เป็นจุรณไป
[๒๗๒๕] พญาช้างฉัททันต์ใช้เท้ากระชุ่นดินด้วยคิดว่าจักฆ่ามันเสีย แต่ ได้เห็นผ้ากาสาวพัสตร์อันเป็นธงชัยของฤๅษีทั้งที่ได้รับ ทุกขเวทนาก็เกิดความรู้สึกว่า‘ธงชัยแห่งพระอรหันต์ อันสัตบุรษไม่พึงทำลาย’(พญาช้างฉัททันต์โพธิสัตว์กล่าวกะนายพรานว่า)
{๒๓๔๒} [๒๗๒๖] ผู้ใดยังไม่หมดกิเลสดุจน้ำฝาด ปราศจากความข่มใจและความ จริงใจ จะมานุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ผู้นั้นย่อมไม่สมควรจะนุ่งห่ม ผ้าย้อมฝาด
[๒๗๒๗] ส่วนผู้ใดมีกิเลสดุจน้ำฝาดจืดจางแล้วตั้งมั่นเป็นอย่างดีแล้ว ในศีล ประกอบด้วยความข่มใจและความจริงใจ ผู้นั้นแล สมควรจะนุ่งห่มผ้าย้อมฝาด
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๓๔๓} [๒๗๒๘] พญาช้างถึงถูกลูกศรใหญ่เสียบอยู่ก็ไม่คิดประทุษร้าย ได้ถาม นายพรานว่า ‘เพื่อนเอ๋ย ท่านประสงค์อะไร เพราะเหตุอะไร ท่านจึงฆ่าเรา หรือว่านี้เป็นความพยายามของใคร’(นายพรานกล่าวว่า)
{๒๓๔๔} [๒๗๒๙] ดูก่อนพญาช้างผู้เจริญ พระนางสุภัททาพระมเหสีของพระเจ้า กาสิกราชผู้ที่ประชาชนสักการะบูชาอยู่ในราชตระกูล ได้ทรง นิมิตเห็นท่านและได้โปรดให้ทำสักการะแก่ข้าพเจ้าแล้วตรัส บอกข้าพเจ้าว่ามีพระประสงค์งาทั้งคู่ของท่าน
(พญาช้างฉัททันต์โพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๓๔๕} [๒๗๓๐] ที่จริง พระนางสุภัททาทรงทราบดีว่างาใหญ่ ๆ แห่งบิดาและ ปู่ทวดของเรามีอยู่เป็นอันมาก แต่พระนางเป็นคนพาล มักโกรธ ต้องการจะฆ่าเรา จึงก่อเวรขึ้น
{๒๓๔๖} [๒๗๓๑] ดูก่อนนายพราน ท่านจงลุกขึ้นเถิด จงหยิบเลื่อยมาตัดงาคู่นี้เถิด ประเดี๋ยวเราจะตายเสียก่อน ท่านจงกราบทูลพระนางสุภัททาผู้ยังผูกโกรธว่า ‘พญาช้างล้มแล้ว งาเหล่านี้เป็นงาของพญาช้างนั้น’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
[๒๗๓๒] นายพรานนั้นลุกขึ้นจับเลื่อย เลื่อยงาพญาช้างทั้งคู่แล้วถือ งาทั้งคู่อันงดงาม หาที่เปรียบมิได้ในพื้นปฐพี รีบหลีกออกจากที่นั้นไป
{๒๓๔๗} [๒๗๓๓] ช้างเหล่านั้นถูกมรณภัยคุกคามแล้ว ได้รับความเสียใจ เพราะพญาช้างถูกยิง พากันวิ่งไปยังทิศทั้ง ๘ เมื่อไม่เห็นศัตรูของ พญาช้าง ก็พากันกลับมายังที่อยู่ของพญาช้าง
{๒๓๔๘} [๒๗๓๔] ช้างเหล่านั้นพากันคร่ำครวญร่ำไห้อยู่ ณ ที่นั้น ต่างสูบเอาฝุ่น พ่นขึ้นกระพองของตน ๆ ยกนางมหาสุภัททามเหสีผู้งามกว่าช้างพังทั้งปวงให้เป็นหัวหน้า พากันกลับไปยังที่อยู่ของตนทั้งหมด{๒๓๔๙} [๒๗๓๕] นายพรานนั้นถือเอางาพญาช้างทั้งคู่อันงดงาม หาที่เปรียบใน พื้นปฐพีมิได้ ซึ่งแผ่รัศมีดุจสีทองไปรอบ ๆ มาถึงพระนครกาสี แล้วน้อมนํางาทั้งคู่เข้าไปถวายพระนางสุภัททาพร้อมกราบทูลว่า ‘พญาช้างล้มแล้ว งาเหล่านี้เป็นงาของพญาช้างนั้น’
{๒๓๕๐} [๒๗๓๖] <*> พระนางสุภัททาผู้เป็นพาล ครั้นทอดพระเนตรงาของพญาช้าง ทั้งคู่ผู้เป็นสามีที่รักในอดีตชาติแล้ว พระหทัยของพระนางก็แตกทำลาย ณ ที่นั้นเอง พระนางได้สวรรคตแล้วด้วยเหตุนั้นแล(เหล่าพระเถระผู้สังคายนาพระธรรมวินัยเมื่อจะพรรณนาพระคุณ ของพระทศพลสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้แสดงว่า)
{๒๓๕๑} [๒๗๓๗] พระศาสดาได้บรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว มีพระอานุภาพมาก ได้ทรงทำการแย้มในท่ามกลางบริษัท ภิกษุทั้งหลายผู้มีจิตหลุด พ้นดีแล้วพากันทูลถามว่า ‘พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงทำการแย้มให้ปรากฏ เมื่อไม่มีเหตุ’[๒๗๓๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘เธอทั้งหลายจงดูกุมารีสาวรุ่นคนนั้น นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ประพฤติอนาคาริยวัตร กุมารีคน นั้นแลได้เป็นพระนางสุภัททาในกาลนั้นเราตถาคตเป็นพญา ช้างในกาลนั้น[๒๗๓๙] นายพรานผู้ถือเอางาทั้งคู่อันงดงามของพญาช้างหาที่เปรียบ ในพื้นปฐพีมิได้ แล้วกลับมายังพระนครกาสีในกาลนั้น เป็น เทวทัต
[๒๗๔๐] พระพุทธเจ้าผู้ปราศจากความกระวนกระวาย ความเศร้าโศก และกิเลสดุจลูกศร ตรัสรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วได้ตรัส ฉัททันตชาดกนี้ซึ่งเป็นเรื่องเก่า ไม่รู้จักสิ้นสูญ ซึ่งพระองค์ ท่องเที่ยวไปแล้วตลอดกาลนาน อันเป็นบุรพจริยาทั้งสูงทั้งต่ำว่า[๒๗๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คราวครั้งนั้น เราเป็นพญาช้างฉัททันต์ อยู่ที่สระฉัททันต์นั้นเธอทั้งหลายจงทรงจำชาดกไว้ ด้วยประการฉะนี้แล
๕. สัมภวชาดก (๕๑๕)
ว่าด้วยคนรุ่งโรจน์ได้เพราะปัญญา
(พระเจ้าธนัญชยโกรัพยะตรัสถามปัญหากับพราหมณ์สุจีรตะว่า)
{๒๓๕๒} [๒๗๔๒] ดูก่อนท่านอาจารย์สุจีรตะ เราได้ราชสมบัติและความเป็นใหญ่ แล้วยังปรารถนาจะได้ความเป็นใหญ่ยิ่งขึ้นไปอีกเพื่อพิชิต แผ่นดินนี้ไห้ได้[๒๗๔๓] โดยธรรม ไม่ใช่โดยอธรรม เพราะเราไม่ชอบอธรรม การ ประพฤติธรรมเป็นกิจของพระราชาแท้
[๒๗๔๔] ดูก่อนพราหมณ์เราจะไม่ถูกนินทาในโลกนี้และในโลกหน้า ด้วยเหตุใด และจะได้รับเกียรติยศในเทวดาและมนุษย์ด้วยเหตุใด ขอท่านจงบอกเหตุนั้น ๆ แก่เรา[๒๗๔๕] ดูก่อนพราหมณ์ เราปรารถนาจะปฏิบัติตามอรรถและธรรม เรา ถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด(พราหมณ์ปุโรหิตสุจีรตะไม่สามารถตอบปัญหาได้ จึงกราบทูลว่า)
{๒๓๕๓} [๒๗๔๖] ขอเดชะพระมหาราชพระองค์ปรารถนาจะทรงปฏิบัติตาม อรรถและธรรมใด นอกจากวิธุรพราหมณ์แล้ว ไม่มีใครเหมาะ สมที่จะชี้แจงอรรถและธรรมนั้นได้(พระเจ้าธนัญชยโกรัพยะจึงส่งพราหมณ์สุจิรตะ <*> ไปว่า)
{๒๓๕๔} [๒๗๔๗] มาเถิด ท่านอาจารย์สุจีรตะ เราจะส่งท่านไปยังสำนักของวิธุรพราหมณ์ ท่านจงนำเอาทองแท่งนี้ไปมอบให้เพื่อรับคำอธิบาย อรรถและธรรม
- <*> สุจีรตะ - ผู้รวบรวม
จบ ๔. ฉัททันตชาดก