พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · วีสตินิบาต
๑. มาตังคชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๐๓๓–๒๐๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๔ ในวีสตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก วีสตินิบาต มาตังคชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕๐๕–๕๑๐
๑๕. วีสตินิบาต
๑. มาตังคชาดก (๔๙๗)
ว่าด้วยอานุภาพของมาตังคดาบส
(มัณฑัพยกุมารถามมาตังคดาบสโพธิสัตว์ว่า)
{๒๐๓๓} [๒๒๑๙] เจ้ามาจากไหนดูนุ่งห่มไม่สมควร สกปรกดุจปีศาจคลุกฝุ่น สวมใส่เศษผ้าจากกองขยะไว้ที่คอ เจ้าเป็นใคร ดูไม่ใช่ทักขิไณยบุคคลเลย
(มาตังคดาบสโพธิสัตว์ตอบว่า)
{๒๐๓๔} [๒๒๒๐] ข้าวนํ้านี้ท่านจัดไว้เพื่อท่านผู้เรืองยศพราหมณ์ทั้งหลาย ย่อมขบเคี้ยว บริโภค และดื่มข้าวนํ้าของท่านนั้น ท่านก็รู้ว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อาศัยโภชนะที่ผู้อื่นให้เลี้ยงชีวิตถึงคนจัณฑาล ก็จงได้ก้อนข้าวที่ต้องลุกขึ้นยืนรับบ้างเถิด(มัณฑัพยกุมารกล่าวว่า)
{๒๐๓๕} [๒๒๒๑] ข้าวน้ำของเรานี้เราจัดไว้เพื่อพราหมณ์ทั้งหลายทานวัตถุนี้ เราเชื่อว่าย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตน เจ้าจงหลีกไปจากที่นี้ จะมายืนอยู่ที่นี้เพื่ออะไร เจ้าคนชั้นต่ำเอ๋ย คนเช่นเราจะไม่ให้ ทานแก่เจ้า(มาตังคดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๐๓๖} [๒๒๒๒] คนทั้งหลายผู้หวังผลย่อมหว่านพืชลงในที่ดอนบ้างที่ลุ่มบ้าง ที่ไม่ลุ่มไม่ดอนบ้าง ฉันใดท่านจงให้ทานแก่ปฏิคาหกทั่วไป
ด้วยศรัทธานี้ ฉันนั้นเถิด เมื่อท่านให้ทานอย่างนี้ ไฉนจะพึง ทำให้ทักขิไณยบุคคลยินดีได้เล่า
(มัณฑัพยกุมารกล่าวว่า)
{๒๐๓๗} [๒๒๒๓] เราประดิษฐานพืชทั้งหลายไว้ในเขตเหล่าใด เขตเหล่านั้นเรารู้ แจ้งแล้วในโลกพราหมณ์เหล่าใดสมบูรณ์ด้วยชาติและมนต์ พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นเขต มีศีลเป็นที่รักในโลกนี้(มาตังคดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๐๓๘} [๒๒๒๔] ความเมาในชาติกำเนิด ๑ ความถือตัวจัด ๑ โลภะ ๑ โทสะ ๑ มทะ ๑ โมหะ ๑ กิเลสทั้งหมดนี้เป็นโทษมิใช่คุณ มีอยู่ในเขต เหล่าใด เขตเหล่านั้นทั้งหมดเป็นเขตที่ไม่มีศีลเป็นที่รักในโลกนี้[๒๒๒๕] ความเมาในชาติกำเนิด ๑ ความถือตัวจัด ๑ โลภะ ๑ โทสะ ๑ มทะ ๑ โมหะ ๑ กิเลสทั้งหมดนี้เป็นโทษมิใช่คุณ ไม่มีอยู่ในเขตเหล่าใด เขตเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นเขตที่มีศีลเป็นที่รักในโลกนี้(เมื่อมาตังคดาบสโพธิสัตว์กล่าวดังนี้ มัณฑัพยกุมารก็โกรธแล้ว กล่าวว่า)
{๒๐๓๙} [๒๒๒๖] เจ้าอุปโชติยะ เจ้าอุปัชฌายะ เจ้าภัณฑกุจฉิ พากันไปไหนหมด พวกเจ้าจงลงอาญาและเฆี่ยนตีคนจัณฑาลชั้นต่ำผู้นี้ แล้วลากคอไปให้พ้น
(มาตังคดาบสโพธิสัตว์เหาะขึ้นไปในอากาศแล้วกล่าวว่า)
{๒๐๔๐} [๒๒๒๗] ผู้ใดบริภาษด่าว่าฤๅษี ผู้นั้นชื่อว่าแกะภูเขาด้วยเล็บชื่อว่า เคี้ยวกินก้อนเหล็กด้วยฟัน ชื่อว่าพยายามกลืนกินไฟ
(พระบรมศาสดาตรัสว่า)
{๒๐๔๑} [๒๒๒๘] ฤๅษีมาตังคะผู้มั่นอยู่ในสัจจะครั้นกล่าวคาถานี้แล้วเมื่อ พราหมณ์ทั้งหลายแลดูอยู่ ได้เหาะไปบนท้องฟ้าแล้ว
(นางทิฏฐมังคลิกามารดาของมัณฑัพยกุมาร ฟังคำบอกของมาณพ ผู้หนึ่ง จึงรีบไปโดยเร็ว เห็นบุตรชายนอนตัวแข็ง จึงกล่าวว่า)
{๒๐๔๒} [๒๒๒๙] ศีรษะของลูกเราบิดกลับไปอยู่ข้างหลัง แขนเหยียดตรงไม่ไหวติง นัยน์ตาขาวเหมือนคนตายใครมาทำลูกคนนี้ของเราให้เป็นอย่างนี้
(คนใกล้ชิดได้เล่าเรื่องให้ทราบว่า)
{๒๐๔๓} [๒๒๓๐] สมณะรูปหนึ่งนุ่งห่มไม่สมควร สกปรกดุจปีศาจคลุกฝุ่น สวมใส่เศษผ้าจากกองขยะไว้ที่คอ ได้มา ณ ที่นี้ สมณะรูปนั้น ได้ทำลูกของท่านให้เป็นอย่างนี้(นางทิฏฐมังคลิกาถามว่า)
{๒๐๔๔} [๒๒๓๑] ดูก่อนมาณพทั้งหลาย สมณะผู้มีปัญญาเสมอด้วยแผ่นดิน ท่านไปทางทิศไหน ท่านทั้งหลายจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา เราจะไปยังสำนักของท่านให้ท่านยกโทษให้ ไฉนหนอเราจะพึงได้ ชีวิตของลูกคืนมา(มาณพทั้งหลายบอกว่า)
{๒๐๔๕} [๒๒๓๒] ฤๅษีผู้มีปัญญาเสมอด้วยแผ่นดินได้เหาะไปบนท้องฟ้าดุจดวงจันทร์วัน ๑๕ ค่ำที่อยู่กลางอากาศฉะนั้นฤๅษีผู้มีปฏิญญา เป็นสัจจะเป็นสาธุนั้นได้ไปทางทิศบูรพา
(นางทิฏฐมังคลิกาถามมาตังคดาบสโพธิสัตว์ว่า)
{๒๐๔๖} [๒๒๓๓] ศีรษะของลูกดิฉันบิดกลับไปอยู่เบื้องหลังแขนเหยียดตรง ไม่ไหวติง นัยน์ตาขาวเหมือนคนตาย ใครมาทําลูกของดิฉัน ให้เป็นอย่างนี้
(มาตังดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๐๔๗} [๒๒๓๔] มียักษ์ ๒ ตนมีอานุภาพมาก ยักษ์เหล่านั้นพากันติดตามฤๅษี ผู้เป็นสาธุมาแล้ว รู้ว่าลูกของท่านมีจิตคิดประทุษร้ายโกรธเคือง จึงทำลูกของท่านให้เป็นอย่างนี้แหละ
(นางทิฎฐมังคลิกากล่าวว่า)
{๒๐๔๘} [๒๒๓๕] ข้าแต่ภิกษุ ถ้ายักษ์ทั้งหลายได้ทําลูกของดิฉันให้เป็นอย่างนี้ ขอ ท่านผู้เป็นพรหมจารีอย่าโกรธลูกของดิฉันเลยดิฉันขอถึงเท้า ของท่านเป็นที่พึ่ง ดิฉันตามมาเพราะความเศร้าใจในตัวลูก(มาตังคดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๒๐๔๙} [๒๒๓๖] ในคราวที่ลูกของท่านด่าอาตมาก็ดี และเมื่อท่านมาอ้อนวอนอยู่ในบัดนี้ก็ดี จิตคิดประทุษร้ายก็มิได้มีแก่อาตมาสักน้อยหนึ่งเลย แต่ลูกของท่านเป็นคนประมาทเพราะความมัวเมาว่าเรียนจบไตรเพท แม้จะเรียนจบไตรเพทแล้วก็ยังไม่รู้จักสิ่งที่เป็นประโยชน์(นางทิฏฐมังคลิกากล่าวว่า)
{๒๐๕๐} [๒๒๓๗] ข้าแต่ท่านผู้เป็นภิกษุความจำของบุรุษย่อมหลงลืมได้โดยครู่ เดียวเป็นแน่แท้ ท่านผู้มีปัญญาเสมอด้วยแผ่นดิน ขอได้โปรด ยกโทษให้สักครั้งเถิดบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่มีความโกรธเป็นกำลัง
(มาตังคดาบสโพธิสัตว์ถูกนางอ้อนวอนให้ยกโทษให้แก่บุตรจึง กล่าวว่า)
{๒๐๕๑} [๒๒๓๘] มัณฑัพยกุมารลูกของท่านผู้มีปัญญาน้อยจงบริโภคก้อนข้าวที่ อาตมาฉันเหลือนี้เถิด ยักษ์ทั้งหลายจะได้ไม่เบียดเบียนลูกของท่าน และลูกของท่านก็จักหายจากโรคทันที
(ต่อจากนั้น นางทิฏฐมังคลิกาผู้เป็นมารดาได้กล่าวกะมัณฑัพยกุมาร ผู้เป็นบุตรว่า)
{๒๐๕๒} [๒๒๓๙] พ่อมัณฑัพยะ เจ้าเป็นคนโง่เขลา มีปัญญาน้อย ที่เป็นผู้ไม่ฉลาดในเขตบุญทั้งหลาย เจ้าได้ให้ทานในหมู่ชนผู้ประกอบด้วย กิเลสดุจนํ้าฝาดใหญ่ มีกรรมอันเศร้าหมอง ไม่สำรวม
[๒๒๔๐] บรรดาทักขิไณยบุคคลของเจ้า บางพวกเกล้าผมฟูเป็นเซิง นุ่ง ห่มหนังเสือ ปากรกรุงรังด้วยหนวดเครา ดังปากบ่อนํ้าเก่า ๆ ที่รกไปด้วยกอหญ้า เจ้าจงดูหมู่ชนที่มีรูปร่างน่าเกลียดนี้ การ เกล้าผมฟูเป็นเซิงหาป้องกันคนผู้มีปัญญาน้อยได้ไม่{๒๐๕๓} [๒๒๔๑] ท่านเหล่าใดสำรอกราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้ว หรือเป็นพระอรหันต์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้วทานที่ถวายในท่านเหล่านั้น ย่อมมีผลมาก พระเจ้าเมชฌะได้มีจิตประทุษร้ายในมาตังคบัณฑิตผู้เรืองยศ วงศ์กษัตริย์เมชฌราชพร้อมทั้งบริษัทได้ขาดสูญตั้งแต่นั้นมา
๒. จิตตสัมภูตชาดก (๔๙๘)
ว่าด้วยผลของกรรมของสองพี่น้อง
(พระเจ้าสัมภูตะทรงขับร้องเพลงว่า)
{๒๐๕๔} [๒๒๔๒] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี เราได้เห็นตัวของเราผู้ชื่อว่าสัมภูตะมีอานุภาพมาก ได้เข้าถึงผลบุญเพราะกรรมของตนเอง[๒๒๔๓] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี มโนรถแม้ของจิตตบัณฑิตนั้นจะสำเร็จเหมือนของ เราไหมหนอ(เมื่อพระเจ้าสัมภูตะทรงขับร้องเพลงจบลงทารกผู้หนึ่งก็ขับร้อง ตอบว่า)
{๒๐๕๕} [๒๒๔๔] กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้วย่อมมีผลเสมอไปบรรดา กรรมดีและกรรมชั่วทั้งหลาย กรรมแม้จะเล็กน้อยที่จะไม่ให้ผล เป็นอันไม่มี ขอพระองค์ทรงทราบถึงจิตตบัณฑิตว่ามโนรถของ เขาสำเร็จแล้วเหมือนของพระองค์(พระราชาตรัสถามว่า)
{๒๐๕๖} [๒๒๔๕] เจ้าหรือคือจิตตบัณฑิต เจ้าได้ฟังคำนี้มาจากคนอื่น หรือว่าใครบอกเนื้อความนี้แก่เจ้า คาถานี้เจ้าขับร้องดีแล้ว เราไม่มี ความสงสัย เราจะให้บ้านส่วย ๑๐๐ ตำบลแก่เจ้า
จบ ๑. มาตังคชาดก