พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · อสีตินิบาต
๓. สุธาโภชนชาดก
เล่ม ๒๘ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๙–๒๙๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๕ ในอสีตินิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก อสีตินิบาต สุธาโภชนชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๘ หน้า ๑๐๙–๑๒๗
๓. สุธาโภชนชาดก (๕๓๕)
ว่าด้วยหญิงผู้มีหิริสมควรได้รับสุธาโภชน์
(โกสิยเศรษฐีผู้ตระหนี่ได้กล่าวกะท้าวสักกะโพธิสัตว์ผู้จำแลงร่างเป็นพราหมณ์มาขออาหารว่า)
{๒๔๙} [๖๙๑] ข้าพเจ้าไม่ซื้อไม่ขาย และการสะสมของข้าพเจ้าก็มิได้มีในที่นี้เลย ภัตนี้ก็มีนิดหน่อย หาได้ยากเหลือเกิน ข้าวสุกแล่งหนึ่งนี้ไม่พอสำหรับคน ๒ คนหรอก(ท้าวสักกะโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้น จึงตรัสโศลกนี้ว่า)
{๒๕๐} [๖๙๒] คนเราควรแบ่งของน้อยให้ตามน้อย ควรแบ่งของปานกลางให้ตามปานกลาง ควรแบ่งของมากให้ตามมาก การไม่ให้เสียเลยย่อมไม่ควร[๖๙๓] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข(จากนั้น จันทเทพบุตรได้เข้ามาหาโกสิยเศรษฐีแล้วกล่าวโศลกนี้ว่า)
{๒๕๑} [๖๙๔] ผู้ใดเมื่อแขกมานั่งแล้ว บริโภคอาหารแต่ผู้เดียว พลีกรรมของผู้นั้นย่อมไร้ผล ทั้งความเพียรแสวงหาทรัพย์ของผู้นั้นก็ไร้ประโยชน์[๖๙๕] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข
(จากนั้น สุริยเทพบุตรได้เข้ามาหาแล้วกล่าวโศลกนี้ว่า)
{๒๕๒} [๖๙๖] ผู้ใดเมื่อแขกมานั่งแล้ว ไม่บริโภคอาหารแต่ผู้เดียว พลีกรรมของผู้นั้นย่อมมีผลจริง ทั้งความเพียรแสวงหาทรัพย์ของผู้นั้น ก็มีประโยชน์ด้วย[๖๙๗] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคอาหารแต่ผู้เดียว ย่อมไม่ได้ความสุข(จากนั้น มาตลีเทพบุตรได้เข้ามาหาแล้วกล่าวโศลกนี้ว่า)
{๒๕๓} [๖๙๘] ผู้ใดเข้าไปยังสระนํ้าแล้วบูชาสระนั้นก็ดี บูชาที่แม่นํ้าพทุกาก็ดี ที่สระคยาก็ดี ที่ท่าโทณะก็ดี ที่ท่าติมพรุก็ดี ที่ห้วงนํ้าใหญ่มีกระแสอันเชี่ยวก็ดี[๖๙๙] การบูชาและความเพียรของเขาในที่นั้น ๆ ย่อมมีผล ผู้ใดเมื่อแขกมานั่งแล้ว ไม่บริโภคอาหารแต่ผู้เดียว ผู้นั้นย่อมได้ความสุข
[๗๐๐] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข(จากนั้น ปัญจสิขเทพบุตรได้เข้ามาหาแล้วกล่าวโศลกว่า)
{๒๕๔} [๗๐๑] ผู้ใดเมื่อแขกมานั่งแล้ว บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว ผู้นั้นชื่อว่ากลืนกินเบ็ดที่มีสายยาวพร้อมทั้งเหยื่อ
[๗๐๒] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข
(โกสิยเศรษฐีเห็นฤทธิ์ของพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว จึงถามว่า)
{๒๕๕} [๗๐๓] พราหมณ์เหล่านี้มีผิวพรรณงามจริงหนอ และเพราะเหตุไรสุนัขของท่านนี้จึงเปล่งรัศมีมีสีต่าง ๆ ได้ ข้าแต่ท่านพราหมณ์ขอพวกท่านช่วยบอกข้าพเจ้าด้วยเถิดว่าพวกท่านเป็นใครกัน(ท้าวสักกะเทวราชตรัสว่า)
{๒๕๖} [๗๐๔] ผู้นี้คือจันทเทพบุตร ผู้นี้คือสุริยเทพบุตร ทั้งสองมาแล้วในที่นี้ผู้นี้คือมาตลีเทพสารถี เราคือ <*> ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดาชาวไตรทศ ส่วนสุนัขนี้เรียกกันว่าปัญจสิขเทพบุตร{๒๕๗} [๗๐๕] ฉิ่ง ตะโพน กลอง และเปิงมางทั้งหลาย ย่อมปลุกเทพบุตรผู้หลับอยู่ให้ตื่น และเทพบุตรผู้ตื่นอยู่ย่อมเพลิดเพลินใจ
{๒๕๘} [๗๐๖] ชนเหล่าใดเป็นคนตระหนี่เหนียวแน่น ชอบบริภาษด่าว่าสมณพราหมณ์ ชนเหล่านั้นทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมไปสู่นรก
[๗๐๗] ชนเหล่าใดหวังสุคติ จึงตั้งอยู่แล้วในธรรม คือ ความสำรวม และการจำแนกแจกทาน ชนเหล่านั้นทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมไปสู่สุคติ{๒๕๙} [๗๐๘] ตัวท่านนั้นเป็นญาติของพวกเราในอดีตชาติ แต่เป็นคนตระหนี่เหนียวแน่น มีบาปธรรม พวกเราพากันมา ณ ที่นี้ก็เพื่อประโยชน์แก่ท่านคนเดียวด้วยประสงค์ว่า ‘โกสิยะผู้มีบาปธรรมอย่าได้ตกนรกเลย’
- ๑ความสำรวม ในที่นี้หมายถึงคุณธรรมคือศีล ๑๐ (ขุ.ชา.อ. ๘/๒๗๗)
- คือ - ผู้รวบรวม
(โกสิยเศรษฐีได้ฟังดังนั้นก็ยินดี จึงกล่าวว่า)
{๒๖๐} [๗๐๙] ท่านทั้งหลายเป็นผู้หวังดีต่อข้าพเจ้าโดยแท้ จึงได้มาตามพร่ำสอนข้าพเจ้า ข้าพเจ้านั้นจักทำตามที่ท่านทั้งหลายผู้แสวงหาประโยชน์ กล่าวสอนทุกประการ
[๗๑๐] ข้าพเจ้าจะของดเว้นจากความตระหนี่เสียในวันนี้ทีเดียว จะไม่ขอทำบาปอะไร ๆ ต่อไป ขึ้นชื่อว่าการไม่ให้อะไร ๆ จะไม่มีแก่ข้าพเจ้าอีก และข้าพเจ้ายังไม่ได้ให้อะไรแล้ว แม้นํ้าก็จะไม่ดื่ม[๗๑๑] ข้าแต่ท้าววาสวะ ก็เมื่อข้าพเจ้าให้อยู่อย่างนี้ตลอดกาลทุกเมื่อ แม้ว่าโภคสมบัติทั้งหลายจักหมดสิ้นไปในที่นี้ก็ตาม ต่อแต่นั้น ข้าพเจ้าจักละกามทั้งหลายตามที่มีอยู่แล้วออกบวช
(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)
{๒๖๑} [๗๑๒] เทพธิดาเหล่านั้นอันท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าเทวดารักษาแล้วรื่นเริงอยู่ ณ ภูเขาคันธมาทน์อันเป็นภูเขาประเสริฐสุด ครั้งนั้น นารทดาบสผู้ประเสริฐกว่าฤๅษี ผู้ไปได้ในโลกทั้งปวง ถือดอกไม้ซึ่งเกิดที่กิ่งบานดีแล้ว[๗๑๓] ดอกไม้นั้นสะอาด มีกลิ่นหอม อันเทวดาชาวไตรทศสักการะกันเป็นดอกไม้สูงสุดที่ท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าอมรเทพได้เสพแล้ว แต่พวกมนุษย์และพวกอสูรไม่ได้เสพกัน นอกจากพวกเทวดาเพราะดอกไม้นั้นสมควรแก่เทวดาเหล่านั้นเท่านั้น[๗๑๔] ลำดับนั้น เทพธิดา ๔ นาง คือ นางอาสา นางสัทธา นางสิรี และนางหิรี ผู้มีผิวพรรณเปรียบด้วยทองคำ เป็นใหญ่กว่าเทพนารีผู้รื่นเริง ต่างลุกขึ้นกล่าวกะนารทมุนีผู้เป็นพราหมณ์ ผู้ประเสริฐว่า
[๗๑๕] ‘ข้าแต่ท่านมหามุนีผู้ประเสริฐ ดอกปาริฉัตร นี้ถ้าพระคุณเจ้าไม่เจาะจงแล้ว ก็ขอจงให้แก่พวกดิฉันเถิด ขอแนวความคิดทั้งปวงของพระคุณเจ้าจงสำเร็จ สำหรับพวกดิฉันขอพระคุณเจ้าจงเป็นเหมือนท้าววาสวะที่ให้สิ่งที่ปรารถนาด้วยเถิด’[๗๑๖] นารทดาบสเห็นนางเทพธิดาทั้ง ๔ มาขอดอกไม้ จึงกล่าวว่า ‘ท่านพูดถ้อยคำที่จะทำให้เกิดทะเลาะกัน เราไม่มีความต้องการด้วยดอกไม้เหล่านี้สักน้อยหนึ่ง บรรดาท่านทั้ง ๔ ผู้ใดประเสริฐกว่า ผู้นั้นจงประดับดอกไม้นั้นเถิด’(เทพธิดาทั้ง ๔ นางกล่าวว่า)
{๒๖๒} [๗๑๗] ข้าแต่ท่านนารทะผู้อุดม พระคุณเจ้านั่นแลจงพิจารณาดูพวกดิฉัน พระคุณเจ้าปรารถนาให้แก่นางใด ก็จงให้แก่นางนั้น ข้าแต่ท่านนารทะ ก็บรรดาพวกดิฉัน พระคุณเจ้าจักให้แก่นางใด นางนั้นแหละพวกดิฉันจักยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด(นารทดาบสกล่าวว่า)
{๒๖๓} [๗๑๘] ดูก่อนแม่นางผู้มีรูปงาม คำนี้ไม่สมควร พราหมณ์ที่ไหนเล่าจะกล่าวถ้อยคำที่จะทำให้เกิดทะเลาะกัน เพราะฉะนั้น พวกท่านจงไปทูลถามท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพเถิด ถ้าพวกท่านไม่ทราบธรรมอันสูงสุดของตนในที่นี้{๒๖๔} [๗๑๙] นางเทพธิดาเหล่านั้นเป็นผู้มัวเมาในวรรณะ ถูกนารทดาบสว่าเอา จึงโกรธแค้นอย่างยิ่ง พากันไปยังสำนกของท้าวสหัสสนัยน์ แล้วทูลถามท้าวเธอผู้เป็นจอมแห่งเทวดาว่า ‘ใครหนอเป็นผู้ประเสริฐ’
- ๑ดอกปาริชาตก็เรียก ดอกไม้สวรรค์ในสวนพระอินทร์ ดอกทองหลาง
{๒๖๕} [๗๒๐] ท้าวปุรินททะผู้ประเสริฐกว่าเทวดา ผู้ที่เทวดาทาอัญชลีอยู่ ทรงเห็นนางเทพธิดาทั้ง ๔ นั้นมีใจกระวนกระวายอยู่ จึงตรัสว่า ‘ดูก่อนเจ้าผู้งามเลิศ พวกเจ้าเป็นเช่นเดียวกันทั้งหมด คนไหนเล่าได้กล่าวถ้อยคำที่จะทำให้เกิดทะเลาะกัน’(ลำดับนั้น เทพธิดาเหล่านั้นได้กราบทูลท้าวสักกะว่า)
{๒๖๖} [๗๒๑] ท่านนารทมหามุนีผู้เที่ยวไปได้ในโลกทั้งปวง ผู้ตั้งอยู่ในธรรมพยายามหาความจริง ท่านได้กล่าวกะพวกหม่อมฉัน ณ ภูเขาคันธมาทน์อันเป็นภูเขาประเสริฐว่า ‘พวกท่านจงไปกราบทูลถามท้าวสักกะผู้เป็นจอมแท่งเทวดาเถิด ถ้าพวกท่านไม่ทราบธรรมอันสูงสุดของตนในที่นี้’(ท้าวสักกะเมื่อจะตรัสบอกเหตุ ได้ตรัสว่า)
{๒๖๗} [๗๒๒] ดูก่อนเจ้าผู้มีร่างประเสริฐ ท่านโกสิยมหามุนีผู้ท่องเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่โน้น ท่านยังไม่ได้ให้อะไร ก็จะไม่ยอมบริโภคอาหารท่านพิจารณาก่อนแล้วจึงให้ทาน ถ้าท่านให้แก่นางใด นางนั้นแลเป็นผู้ประเสริฐ(ท้าวสักกะรับสั่งให้เรียกมาตลีเทพบุตรมาแล้วตรัสว่า)
{๒๖๘} [๗๒๓] ก็ท่านโกสิยดาบสนั้นอยู่ในทิศทักษิณ ริมฝั่งแม่นํ้าคงคา ข้างหิมวันตบรรพตโน้น ท่านหานํ้าและโภชนะได้โดยยาก ดูก่อนเทพสารถี ท่านจงนำสุธาโภชน์ไปถวายท่าน
{๒๖๙} [๗๒๔] มาตลีเทพสารถีนั้นถูกท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าเทวดารับสั่งใช้แล้วได้ขึ้นรถเทียมด้วยม้า ๑,๐๐๐ เข้าไปยังอาศรมโดยเร็วพลัน ไม่ปรากฏตัวให้เห็น ได้ถวายสุธาโภชน์แก่มุนีแล้ว
(โกสิยดาบสรับโภชนะแล้วยืนกล่าวว่า)
{๒๗๐} [๗๒๕] ก็เมื่อเราบำเรอไฟที่เราบูชาแล้วออกมายืนอยูใกล้ดวงอาทิตย์ซึ่งมีแสงสว่าง บรรเทาความมืดในโลกได้สูงสุด ท้าววาสวะผู้ลํ้าเทวดาทั้งปวงหรือว่าใครกันหนอมาวางภัตอันขาวสะอาดลงในฝ่ามือของเรา
[๗๒๖] ภัตตาหารนี้ขาวเปรียบดังสังข์ ไม่มีสิ่งอื่นเปรียบปาน น่าดู สะอาด มีกลิ่นหอม น่ารัก ยังไม่เคยมีเลย เรายังไม่เคยเห็นด้วยตาตนเองเลย เทวดาองค์ไหนเอาสุธาโภชน์มาวางบนฝ่ามือของเรา
(มาตลีเทพบุตรกล่าวว่า)
{๒๗๑} [๗๒๗] ข้าแต่มหามุนีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพเจ้าถูกท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพทรงใช้มา จึงได้รีบนำสุธาโภชน์มาถวายพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้ารู้จักข้าพเจ้าว่ามาตลีเทพสารถี นิมนต์พระคุณเจ้าบริโภคภัตตาหารสูงสุดนี้เถิด อย่าห้ามเลย[๗๒๘] ก็สุธาโภชน์ที่บริโภคแล้วนั้นย่อมขจัดบาปธรรมได้ ๑๒ ประการ คือ ความหิว ๑ ความกระหาย ๑ ความไม่ยินดี ๑ ความกระวนกระวาย ๑ ความเหน็ดเหนื่อย ๑ ความโกรธ ๑ ความเข้าไปผูกโกรธ ๑ ความวิวาท ๑ ความส่อเสียด ๑ ความหนาว ๑ ความร้อน ๑ ความเกียจคร้าน ๑ สุธาโภชน์นี้มีรสชาติยอดเยี่ยม(โกสิยดาบสกล่าวเปิดเผยการสมาทานวัตรของตนว่า)
{๒๗๒} [๗๒๙] ดูก่อนมาตลี การที่ยังไม่ให้ก่อนแล้วบริโภคไม่สมควรแก่อาตมา อาตมภาพมีวัตรปฏิบัติสูงสุดดังนี้ การบริโภคคนเดียวพระอริยเจ้าไม่บูชา อนึ่ง คนที่ไม่ชอบแบ่งปันย่อมไม่ได้ประสบความสุข
{๒๗๓} [๗๓๐] คนที่ฆ่าสตรี ๑ คนที่เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น ๑ คนที่ประทุษร้ายมิตร ๑ คนที่ด่าว่าสมณพราหมณ์ผู้มีวัตรงดงาม ๑ เป็นห้าทั้งผู้มีความตระหนี่ คนทั้ง ๕ ประเภทนี้ชื่อว่าคนเลว เพราะฉะนั้นอาตมายังไม่ได้ให้ ก็จะไม่ดื่มแม้กระทั่งนํ้า[๗๓๑] อาตมภาพจักให้ทานที่ผู้รู้สรรเสริญแล้วแก่หญิงหรือชายผู้มีศรัทธา รู้ความประสงค์ของผู้ขอ ปราศจากความตระหนี่ คนเหล่านี้แลบัณฑิตยกย่องว่าเป็นผู้สะอาดและมีความสัตย์ในโลกนี้
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๗๔} [๗๓๒] ลำดับนั้น นางเทพกัญญา ๔ นาง คือ นางอาสา นางสัทธา นางสิรี และนางหิรี ผู้มีผิวพรรณเปรียบด้วยทองคำ ซึ่งท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าเทวดาทรงอนุญาตส่งไปแล้วได้ไปยังอาศรมอันเป็นที่อยู่ของโกสิยดาบส[๗๓๓] โกสิยดาบสได้เห็นนางเทพกัญญาทั้งปวงนั้นผู้บันเทิงอย่างยิ่งมีผิวพรรณงามดังเปลวเพลิง จึงได้กล่าวกะนางเทพกัญญา ทั้ง ๔ ในทิศทั้ง ๔ ต่อหน้ามาตลีเทพสารถีว่า
[๗๓๔] ‘ดูก่อนแม่เทวดา ท่านเป็นใคร ประดับประดารุ่งเรืองอยู่ ทั้งบุรพทิศ ประดุจดาวประกายพรึกซึ่งเด่นกว่าดาราทั้งหลาย ดูก่อนแม่เทวดาผู้มีร่างกายคล้ายกับหุ่นทองคำ อาตมภาพถามท่าน ท่านจงบอกแก่อาตมภาพ ท่านเป็นเทวดาชั้นไหน’{๒๗๕} [๗๓๕] (สิรีเทพกัญญาตอบว่า) ‘ดิฉันชื่อว่าสิรีเทวี ได้รับการบูชาในหมู่มนุษย์ เป็นผู้ไม่ชอบคบสัตว์ต่ำช้าทุกเมื่อ มาสู่สำนักของพระคุณเจ้าเพราะวิวาทกันด้วยเรื่องสุธาโภชน์ ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ขอได้โปรดแบ่งสุธาโภชน์นั้นให้ดิฉันบ้าง
[๗๓๖] ข้าแต่ท่านมหามุนีผู้สูงสุดกว่าผู้บูชาทั้งหลาย ดิฉันปรารถนาความสุขแก่นรชนใด นรชนนั้นย่อมบันเทิงด้วยกามคุณทั้งปวง ขอพระคุณเจ้าจงรู้จักดิฉันว่าสิรีเทวี (เทวีแห่งโชคลาภ) ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ขอได้โปรดแบ่งสุธาโภชน์นั้นให้ดิฉันบ้าง’(โกสิยดาบสได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๗๖} [๗๓๗] นรชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยศิลปะ วิทยา จรณะ ความรู้มีความเชี่ยวชาญในงานของตน (หาก)ถูกท่านทอดทิ้งแล้ว ก็จะไม่ได้ประโยชน์อะไรเลย ความบกพร่องที่ท่านทำแก่พวกเขานั้นไม่ดีเลย[๗๓๘] อาตมภาพเห็นนรชนผู้เป็นคนเกียจคร้าน บริโภคมาก ทั้งมีตระกูลต่ำ มีรูปร่างพิการ ดูก่อนแม่สิรี นรชนนั้นเป็นผู้ที่ท่านคอยรักษาอยู่ จึงร่ำรวย มีความสุข ใช้คนที่ประกอบด้วยชาติกำเนิดและศิลปวิทยาเป็นต้นเหมือนใช้ทาส[๗๓๙] เพราะฉะนั้น อาตมภาพจึงรู้จักท่านว่าเป็นผู้ไม่มีสัจจะ ไม่รู้จักแยกแยะคบคน เป็นผู้หลงผิด ทำให้ผู้รู้ตกต่ำ นางเทพกัญญาเช่นท่านย่อมไม่สมควรแก่อาสนะและนํ้า ที่ไหนสุธาโภชน์จะสมควรเล่า เชิญไปเสียเถิด อาตมภาพไม่ชอบใจท่าน
- ๑ในที่นี้ ศิลปะ หมายถึงศิลปะเกี่ยวกับการฝึกช้าง ฝึกม้า ขับรถ และยิงธนูเป็นต้น วิทยา หรือ วิชา หมายถึงพระเวท ๓ (ไตรเพทตามลัทธิพราหมณ์) จรณะ ความประพฤติ หมายถึงศีล (ขุ.ชา.อ. ๘/ ๒๘๙)
(ลำดับนั้น โกสิยดาบสได้สนทนากับนางอาสาเทพกัญญาว่า)
{๒๗๗} [๗๔๐] ท่านเป็นใคร มีฟันขาว สวมต่างหู มีร่างกายงามวิจิตร ทรงเครื่องประดับอันเกลี้ยงเกลาทำด้วยทองคำ นุ่งห่มผ้ามีสีดังสายน้ำหยด ทัดช่อดอกไม้สีแดงดังเปลวไฟไหม้หญ้าคา ดูงดงาม
[๗๔๑] ท่านชำเลืองมองเหมือนนางเนื้อที่ถูกนายพรานยิงพลาดแล้วชำเลืองมองฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้มีดวงตาอ่อนหวาน ในที่นี้ใครเป็นสหายของท่าน ท่านอยู่ในป่าแต่ผู้เดียว ไม่กลัวหรือ
(นางอาสาเทพกัญญากล่าวว่า)
{๒๗๘} [๗๔๒] ข้าแต่ท่านโกสิยดาบส ในที่นี้ ดิฉันไม่มีสหาย ดิฉันเป็นเทวดาชื่อว่าอาสาเทวี (เทวีแห่งความหวัง) เกิดในดาวดึงสพิภพ มายังสำนักของพระคุณเจ้าเพราะหวังจะขอสุธาโภชน์ ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีปัญญาอันประเสริฐ ขอได้โปรดแบ่งสุธาโภชน์นั้นให้ดิฉันบ้าง(โกสิยดาบสได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๗๙} [๗๔๓] พ่อค้าทั้งหลายผู้แสวงหาทรัพย์ ย่อมขึ้นเรือแล่นไปในทะเลด้วยความหวัง แต่พ่อค้าเหล่านั้นย่อมจมลงในทะเลนั้น ในบางครั้ง พวกเขาก็สิ้นทรัพย์ ทั้งต้นทุนก็สูญสิ้น พากันกลับมา
[๗๔๔] ชาวนาทั้งหลายพากันไถนา หว่านพืช ทำกิจต่าง ๆ โดยแยบคายด้วยความหวัง แต่เขาไม่ได้ประสบผลอะไร ๆ จากข้าวกล้านั้น เพราะมีอันตรายเช่นเพลี้ยลงบ้าง เพราะฝนแล้งบ้าง
[๗๔๕] อนึ่ง นรชนทั้งหลายผู้แสวงหาความสุข ตั้งความหวังไว้ล่วงหน้า ทำการงานของตนเพื่อนายกัน นรชนเหล่านั้นถูกศัตรู
เบียดเบียนเข้าก็ไม่ได้อะไรเพื่อประโยชน์แก่นาย ได้แต่พากันหนีไปคนละทิศละทาง
[๗๔๖] สัตว์ทั้งหลายผู้แสวงหาความสุข คิดแต่จะไปสวรรค์ จึงยอมทิ้งธัญชาติ ทรัพย์ และหมู่ญาติไปบำเพ็ญตบะอันเศร้าหมองอยู่ตลอดกาลนานด้วยความหวัง พวกเขาต้องเดินทางผิดไปสู่ทุคติกันก็เพราะความหวัง
[๗๔๗] เพราะฉะนั้น ความหวังเหล่านี้เขาจึงรู้กันทั่วว่าทำให้เคลื่อนคลาดจากความจริง ดูก่อนแม่นางอาสา ท่านจงนำความหวังสุธาโภชน์ในตนออกไปเสียเถิด นางเทพกัญญาเช่นท่านย่อมไม่สมควรแก่อาสนะและนํ้า ที่ไหนสุธาโภชน์จะสมควรเล่า เชิญไปเสียเถิด อาตมภาพไม่ชอบใจท่าน(ต่อจากนั้น โกสิยดาบสสนทนากับนางสัทธาเทพกัญญาว่า)
{๒๘๐} [๗๔๘] ท่านผู้มียศ รุ่งเรืองอยู่ด้วยยศ ยืนเป็นเจ้าแห่งทิศ ซึ่งเรียกกันโดยชื่อที่น่าเกลียด ดูก่อนนางผู้มีร่างกายคล้ายทองคำอาตมภาพขอถามท่าน ขอท่านจงบอกแก่อาตมภาพ ท่านเป็นเทวดาชั้นไหน
(นางสัทธาเทพกัญญากล่าวว่า)
{๒๘๑} [๗๔๙] ดิฉันชื่อว่าสัทธาเทวี (เทวีแห่งความเชื่อ) ได้รับการบูชาในหมู่มนุษย์ เป็นผู้ไม่ชอบคบหาสัตว์ต่ำช้าทุกเมื่อ มาสู่สำนักของพระคุณเจ้าเพราะวิวาทกันด้วยเรื่องสุธาโภชน์ ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีปัญญากันประเสริฐ ขอได้โปรดแบ่งสุธาโภชน์นั้นให้ดิฉันบ้าง
(โกสิยดาบสกล่าวว่า)
{๒๘๒} [๗๕๐] ก็ในกาลบางคราว มนุษย์ทั้งหลายถือเอาคำสอนด้วยศรัทธา ความเชื่อแล้วบำเพ็ญทานบ้าง ทมะบ้าง จาคะบ้าง สัญญมะ บ้าง แต่มนุษย์พวกหนึ่งปราศจากศรัทธา ทำโจรกรรมบ้าง พูดเท็จบ้าง ล่อลวงบ้าง ส่อเสียดบ้าง[๗๕๑] บุรุษผู้มีตัณหาในภรรยาซึ่งมีศักดิ์เสมอกัน ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล มีวัตรปฏิบัติสามีดี แต่กลับสลัดความพอใจในกุลสตรีเสีย ไปหลงศรัทธาในนางกุมภทาสีก็มี
[๗๕๒] ดูก่อนแม่นางสัทธา ศรัทธาคือตัวท่านนั่นแลเป็นเหตุให้ชายคบชู้กับภรรยาของผู้อื่น ท่านทำบาป ละทิ้งกุศล เทพกัญญาเช่นท่านย่อมไม่สมควรแก่อาสนะและนํ้า ที่ไหนสุธาโภชน์จะสมควรเล่า เชิญท่านไปเสียเถิด อาตมภาพไม่ชอบใจท่าน(ต่อจากนั้น โกสิยดาบสได้สนทนากับนางหิรีเทพกัญญาว่า)
{๒๘๓} [๗๕๓] ดูก่อนแม่เทวดา ท่านปรากฏแจ่มแจ้งกะอาตมภาพเหมือนบุรพทิศ ซึ่งปรากฏมีรูปพรรณอันอุดม เมื่ออรุณขึ้นไปในที่สุดแห่งราตรี ขอท่านจงบอกอาตมภาพ ท่านเป็นเทพอัปสรพวกไหน[๗๕๔] ท่านมีชื่อว่าอะไร มายืนอยู่เหมือนเถาวัลย์คำในหน้าแล้ง เหมือนเปลวไฟที่ล้อมด้วยใบไม้สีแดง ถูกลมพัดงดงามอยู่ ท่านดูเหมือนจะพูด แต่มิได้เปล่งถ้อยคำออกมา เอาแต่มองดูดังนางเนื้ออ่อน ฉะนั้น
- ๑ในที่นี้ ทาน หมายถึงเจตนาในการทำบุญ (กุศลเจตนา) อันมีการให้ถึงของ ๑๐ อย่าง (มีข้าว นํ้า เป็นต้น) ทมะ หมายถึงการฝึกฝนควบคุมอินทรีย์คือตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ จาคะ หมายถึงการบริจาคไทยธรรม สัญญมะ ความสำรวม หมายถึงศีล (ขุ.ชา.อ. ๘/๒๙๔)
(นางหิรีเทพกัญญากล่าวว่า)
{๒๘๔} [๗๕๕] ดิฉันชื่อว่าหิรีเทวี (เทวีแห่งความละอาย) ได้รับการบูชาในหมู่มนุษย์ เป็นผู้ไม่ชอบคบหาสัตว์ต่ำช้าทุกเมื่อ มายังสำนักของพระคุณเจ้าเพราะวิวาทกันด้วยเรื่องสุธาโภชน์ ดิฉันนั้นไม่อาจจะขอสุธาโภชน์กับพระคุณเจ้าได้ เพราะการขอของหญิงดูเหมือนจะเป็นกิริยาที่น่าละอาย(โกสิยดาบลได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๘๕} [๗๕๖] ดูก่อนท่านผู้มีร่างกายอันงดงาม ท่านจักได้ตามธรรมตามเหตุผล นี่เป็นธรรมทีเดียว คือ สุธาโภชน์มิใช่ได้ด้วยการขอ เพราะฉะนั้น อาตมภาพจึงขอเชื้อเชิญท่านผู้มิได้ขอสุธาโภชน์ ทั้งจะให้สุธาโภชน์ ซึ่งท่านต้องการด้วย[๗๕๗] ดูก่อนท่านผู้มีร่างกายอันงดงามคล้ายทองคำ วันนี้ อาตมภาพขอเชิญท่านไปในอาศรมของอาตมภาพ อาตมภาพขอบูชาท่านด้วยรสทุกอย่าง ครั้นบูชาแล้วอาตมภาพเองจึงจะบริโภคสุธาโภชน์ที่เหลือ
(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๒๘๖} [๗๕๘] นางหิรีเทพธิดาผู้ไม่ชอบคบหาสัตว์ต่ำช้าทุกเมื่อนั้นอันโกสิยดาบสผู้มีความรุ่งเรืองอนุญาตแล้ว ได้เข้าไปสู่อาศรมที่ร่มรื่น สมบูรณ์ด้วยน้ำและผลไม้ ซึ่งพระอริยเจ้าบูชากัน
[๗๕๙] ณ ที่ใกล้อาศรมนั้น มีรุกขชาติเป็นอันมากกำลังผลิดอกออกผล คือ มะม่วง มะหาด ขนุน ทองกวาว มะรุม อีกทั้งต้นโลท บัวบก การะเกด จันทน์กะพ้อ หมากหอมควาย กำลังออกดอกสะพรั่ง
[๗๖๐] ในที่ใกล้อาศรมนั้นมากไปด้วยต้นไม้ใหญ่ ๆ คือ ต้นสาละ ต้นกุ่ม ต้นหว้า ต้นโพใบ ต้นไทร ต้นมะซาง ไม้ย่างทราย ต้นราชพฤกษ์ ต้นแคฝอย ต้นจิก ต้นลำเจียก มีกิ่งก้านห้อยย้อยลงมา กำลังส่งกลิ่นหอมน่ายวนใจ[๗๖๑] ถั่วแระ อ้อยแขม ถั่วป่า ต้นมะพลับ ข้าวฟ่าง ลูกเดือย ถั่วเหลืองเมล็ดเล็ก กล้วยมีเมล็ด ข้าวสาลี ข้าวเปลือกราชดัด ข้าวสารที่เกิดเอง ก็มีอยู่เป็นอันมากใกล้อาศรมนั้น[๗๖๒] ด้านเหนือของอาศรมนั้น มีสระโบกขรณีที่เกิดเอง งดงามไม่ขุ่น มีท่าราบเรียบ นํ้าใสจืดสนิท ไม่มีกลิ่นเหม็น
[๗๖๓] อนึ่ง ในสระโบกขรณีนั้นเล่าก็มีปลาชนิดต่าง ๆ เช่น ปลาดุก ปลากระทุงเหว ปลากราย กุ้ง ปลาตะเพียน ปลาสลาด ปลากา ว่ายอยู่ดาษดื่นในสระโบกขรณีอันมีขอบคัน เป็นปลาปล่อย มีเหยื่อมากชนิด[๗๖๔] ที่สระโบกขรณีนั้นมีนกชนิดต่าง ๆ เช่น หงส์ นกกระเรียน นกยูง นกจากพราก นกออก นกดุเหว่าลาย นกเงือก นกโพระดก มีอยู่มากมาย มีขนปีกงามวิจิตร พากันจับอยู่อย่างสบาย ปลอดภัย มีอาหารมาก[๗๖๕] ที่ใกล้สระนั้น มีสัตว์และหมู่เนื้อนานาชนิดมากมาย เช่น ราชลีห์ เสือโคร่ง ช้าง หมี เสือปลา เสือดาว
[๗๖๖] แรด โคลาน กระบือ ละมั่ง กวาง เนื้อทราย หมูป่า ระมาด หมูบ้าน กวางทอง แมว กระต่าย วัวกระทิง มีอยู่มาก ณ ที่นั้น
- ๑ราชดัด ชื่อไม้พุ่มชนิดหนึ่ง เมล็ดใช้ทายาได้ กาจับหลัก หรือ พญาดาบหัก ก็เรียก, ปักษ์ใต้เรียก กะดัด (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๗๐๐)
[๗๖๗] พื้นดินหินเขาล้วนดาดาษงามวิจิตรด้วยดอกไม้ ทั้งฝูงนกก็ส่งเสียงร้องระงม เป็นที่อยู่อาศัยของหมู่ปักษี
{๒๘๗} [๗๖๘] นางหิรีเทพธิดาผู้มีผิวพรรณงดงามนั้นเหนี่ยวกิ่งไม้เขียว ๆ พลางเดินเข้าไปยังอาศรมดังสายฟ้าแลบในก้อนเมฆใหญ่ โกสิยดาบสได้จัดตั่งอันมีพนักที่ถักไว้เรียบร้อยทั้งจากหญ้าคาสะอาด มีกลิ่นหอม ปูด้วยหนังชะมดเพื่อนางหิรีเทพธิดานั้น แล้วได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนแม่นางงาม เชิญนั่งที่อาสนะนี้ตามสบายเถิด’[๗๖๙] ในกาลนั้น เมื่อนางหิรีเทพธิดานั่งบนตั่งแล้ว โกสิยมหามุนีผู้ทรงชฎาอันรุ่งเรืองได้รีบนำสุธาโภชน์พร้อมกับนํ้าด้วยใบบัวสดมาให้ด้วยตนเองเพื่อจะให้พอแก่ความต้องการ
[๗๗๐] นางหิรีเทพธิดาดีใจรับสุธาโภชน์ด้วยมือทั้งสองแล้วได้กล่าวกะโกสิยดาบสผู้ทรงชฎาว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐ เอาละ ดิฉันเป็นผู้อันพระคุณเจ้าบูชาแล้ว ได้ชัยชนะแล้ว จะขอกลับสู่เทวโลก ณ บัดนี้’
[๗๗๑] นางหิรีเทพธิดาผู้มัวเมาแล้วด้วยความเมาในผิวพรรณ อันโกสิยดาบสกล่าวอนุญาตแล้ว ได้กลับไปในสำนักของท้าวสหัสสนัยน์ แล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่ท้าววาสวะ นี่สุธาโภชน์ขอพระองค์จงพระราชทานชัยชนะแก่หม่อมฉันเถิด’
[๗๗๒] แม้ท้าวสักกะก็ได้ทรงบูชานางหิรีเทพธิดาในกาลนั้น เทวดาพร้อมด้วยพระอินทร์ได้พากันบูชานางสุรกัญญาผู้อุดม ในเวลาที่นางหิรีเทพธิดานั้นเข้าไปนั่งบนตั่งใหม่ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพร้อมกันประคองอัญชลีบูชาแล้ว
{๒๘๘} [๗๗๓] ท้าวสหัสสนัยน์ผู้เป็นจอมแห่งเทพชาวไตรทศได้ตรัสกะมาตลีเทพสารถีนั้นต่อไปว่า ‘ท่านจงไปถามโกสิยดาบสตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่ท่านโกสิยะ เว้นนางอาสาเทพธิดา นางสัทธาเทพธิดา และนางสิรีเทพธิดาเสีย นางหิรีเทพธิดาผู้เดียวได้สุธาโภชนเพราะเหตุไร’{๒๘๙} [๗๗๔] มาตลีเทพสารถีได้จัดเตรียมเวชยันต์ราชรถซึ่งเลื่อนลอยไปตามสบาย รุ่งเรืองเช่นเดียวกับเครื่องใช้สอย มีงอนอันสำเร็จด้วยทองชมพูนุท มีสีแดงคล้ายทอง งามวิจิตรด้วยทองคำ
[๗๗๕] ในรถนี้มีรูปจำลองตั้งไว้มากมาย คือ รูปดวงจันทร์ ช้าง โค ม้า กินนร เสือโคร่ง เสือเหลือง เนื้อทราย ซึ่งทำด้วยทองคำ และมีนกทั้งหลายอันสำเร็จมาจากรัตนะต่าง ๆ ดุจกระโดดโลดเต้นอยู่ เหล่ามฤคในรถนั้นจัดไว้เป็นหมู่ ๆ ล้วนทำด้วยแก้วไพฑูรย์[๗๗๖] เทพบุตรทั้งหลายเทียมม้าอัศวราชมีสีเหลืองดังทองประมาณ ๑,๐๐๐ มีกำลังดังช้างหนุ่ม ประดับประดาแล้ว มีข่ายทองคำประดับอก มีพวงอุบะประดับหู วิ่งไปด้วยเสียงเตือนปกติ มีฝีเท้าเร็ว ที่รถนั้น
[๗๗๗] มาตลีเทพสารถีขึ้นสู่ยานอันประเสริฐนั้นแล้ว ได้ทำใท้ทิศทั้งสิบกึกก้องกัมปนาท ทำให้ท้องฟ้า ภูเขา และต้นไม้ใหญ่อันเป็นเจ้าไพร พร้อมทั้งสาคร ตลอดทั้งเมทนีดลสะเทือนเลื่อนลั่นแล้ว
[๗๗๘] มาตลีเทพสารถีนั้นรีบเข้าไปในอาศรมอย่างนี้แล้ว เอาเสื้อคลุมเฉวียงบ่าข้างหนึ่งประคองอัญชลีแล้ว กล่าวกะท่านโกสิยดาบสผู้เป็นพหูสูต ผู้เจริญ มีวัตรอันฝึกฝนดีแล้ว ผู้เป็นเทพพราหมณ์ว่า
[๗๗๙] ‘ข้าแต่ท่านโกสิยดาบส เชิญท่านฟังพระดำรัสของพระอินทร์ข้าพเจ้าเป็นทูต ท้าวปุรินททะตรัสถามท่านว่า ‘ข้าแต่ท่านโกสิยดาบส เว้นนางอาสาเทพธิดา นางสัทธาเทพธิดา และนางสิรีเทพธิดาเสีย นางหิรีเทพธิดาผู้เดียวได้สุธาโภชน์เพราะเหตุอะไร’(โกสิยดาบสได้สดับดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๙๐} [๗๘๐] ดูก่อนมาตลีเทพสารถี สิรีเทพธิดาปรากฏแก่อาตมภาพว่าเป็นคนตาบอด สัทธาเทพธิดาเป็นคนไม่แน่นอน อาสาเทพธิดาอาตมภาพเข้าใจว่าเป็นคนพูดจาคลาดเคลื่อน ส่วนนางหิรีเทพธิดาเป็นผู้ดำรงอยู่ในคุณธรรมอันประเสริฐ{๒๙๑} [๗๘๑] หญิงสาวก็ดี หญิงที่ตระกูลรักษาก็ดี หญิงม่ายก็ดี หญิงมีสามีก็ดี รู้ตัวว่าเกิดความรักพอใจในบุรษทั้งหลายแล้ว ย่อมหักห้ามใจของตนได้ด้วยหิริความละอาย
[๗๘๒] บรรดาพวกนักรบผู้แพ้ในสนามรบที่ต่อสู้กันด้วยลูกศรและหอกล้มลงบ้าง หนีไปบ้าง นักรบที่ยอมสละชีวิตย้อนกลับมาด้วยความละอายใจ นักรบผู้มีความละอายใจเหล่านั้นย่อมรับเอานายไปได้[๗๘๓] หิริเทพธิดานี้เป็นผู้ห้ามนรชนเสียจากบาป เหมือนทำนบเป็นที่กั้นกระแสนํ้าเชี่ยวไว้ ดูก่อนเทพสารถี เพราะเหตุนั้น ท่านจงกราบทูลแด่พระอินทร์ว่า หิรีเทพธิดานั้นเป็นผู้ที่ท่านผู้ประเสริฐบูชาแล้วในโลกทั้งปวง’
(มาตลีเทพบุตรได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)
{๒๙๒} [๗๘๔] ข้าแต่ท่านโกสิยดาบสผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ไม่ว่าท้าวมหาพรหม ท้าวมหินทร์ (พระอินทร์) หรือท้าวปชาบดี ใครเล่าหยั่งถึงความเห็นนี้ของพระคุณเจ้าได้ หิรีเทพธิดาผู้เป็นธิดาของท้าวมหินทร์ได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐสุดแม้ในเทวดาทั้งหลาย{๒๙๓} [๗๘๕] ขอเชิญพระคุณเจ้าขึ้นรถอันเป็นของข้าพเจ้านี้ไปยังชั้นไตรทิพย์ในกาลบัดนี้เถิด ข้าแต่ท่านผู้มีโคตรเสมอด้วยพระอินทร์ ทั้งพระอินทร์ก็ทรงหวัง(พบ)พระคุณเจ้าอยู่ ขอพระคุณเจ้าจงถึงความเป็นสหายกับพระอินทร์ในวันนี้เถิด
(พระบรมศาสดาตรัสประมวลชาดกว่า)
{๒๙๔} [๗๘๖] สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่ทำบาปกรรมย่อมหมดจดได้ด้วยอาการอย่างนี้ อนึ่ง ผลของกรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วย่อมไม่เสื่อมสูญ เหล่าสัตว์ที่ได้เห็นสุธาโภชน์แล้ว ทั้งหมดทีเดียวได้ถึงความเป็นสหายกับพระอินทร์แล้ว{๒๙๕} [๗๘๗] หิรีเทพธิดากลับชาติมาเป็นอุบลวรรณาเถรี โกสิยดาบสเป็นภิกษุเจ้าของทาน ปัญจสิขเทพบุตรเป็นพระอนุรุทธะมาตลีเทพสารถีเป็นพระอานนท์
[๗๘๘] สุริยเทพบุตรเป็นพระกัสสปะ จันทเทพบุตรเป็นพระโมคคัลลานะนารทดาบสเป็นพระสารีบุตร ท้าววาสวะ(ท้าวสักกะ) เป็นพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า ฉะนี้แล
จบ สุธาโภชนชาดกที่ ๓
๔. กุณาลชาดก (๕๓๖)
ว่าด้วยพญานกดุเหว่าโพธิสัตว์แสดงลักษณะหญิงไม่ดี
{๒๙๖} [๗๘๙] เล่ากันมาอย่างนี้ ได้ยินมาอย่างนี้ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่าที่ภูเขาหิมพานต์อันทรงไว้ซึ่งแผ่นดินซึ่งมีโอสถทุกชนิด ดาดาษไปด้วยดอกไม้และของหอมมากมายหลายพันธุ์ เป็นที่สัญจรไปมาแห่งช้างโคลาน กระบือ กวางทอง จามรี เนื้อฟาน แรด ระมาด สิงโต เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาใน เสือดาว นาค ชะมด เสือปลา กระต่าย และวัวกระทิง เป็นที่อยู่อาศัยแห่งโขลงช้างใหญ่ ช้างตระกูลอันประเสริฐ เกลื่อนกล่นอยู่ทั่วปริมณฑลอันราบเรียบ มีค่าง ลิง อีเห็น ละมั่ง เนื้อสมัน เนื้อฟาน ม้า และลา กินนร ยักษ์ และรากษสอยู่อาศัย ดาดาษไปด้วยหมู่ไม้นับไม่ถ้วน ทรงไว้ซึ่งดอกตูมและก้าน มีดอกบานตลอดปลาย
มีนกเขา นกโพระดก นกหัสดีลิงค์ นกยูง นกพิราบ นกพริก นกกระจาบ นกยาง นกแขกเต้า และนกการะเวกส่งเสียงร้องอื้ออึงไพเราะ เป็นภูมิประเทศที่ประดับรายรอบไปด้วยแร่ธาตุหลายร้อยชนิดเป็นต้นว่าอัญชัน มโน ศิลา หรดาล มหาหิงค์ ทอง เงิน และทองคำ เป็นไพรสณฑ์อันน่ารื่นรมย์เห็นปานนี้ มีนกดุเหว่าชื่อกุณาละ ซึ่งเป็นนกที่สวยงาม มีปีกและขนงดงามยิ่งนักอาศัยอยู่ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นัยว่านกดุเหว่ากุณาละนั้นมีนางนกดุเหว่าปรนนิบัติประมาณ ๓,๕๐๐ ตัว นัยว่านางนกดุเหว่า ๒ ตัวเอาปากคาบท่อนไม้ให้นกดุเหว่ากุณาละนั้นจับตรงกลางแล้วพากันบินไปด้วยความประสงค์ว่า นกดุเหว่ากุณาละนั้นอย่าได้เหน็ดเหนื่อยในการเดินทางไกล
- ๑นกพริก ชื่อนกชนิดหนึ่ง ตัวสีน้ำตาลเป็นมันวาว หางตาขาว ปากเหลือง นิ้วตีนยาวมากสำหรับใช้เดินบนพืชน้ำ บินไม่เก่ง กินพืชน้ำและแมลง (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๕๘๓)
จบ ๓. สุธาโภชนชาดก