พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · เตรสนิบาต
๙. รุรุมิคชาดก
เล่ม ๒๗ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๓๙–๑๘๕๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในเตรสนิบาตมี ๔ ฉบับ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เตรสนิบาต รุรุมิคชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๔๔๘–๔๕๒
ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เองก็เป็นที่พึ่งของภรรยาของข้าพระองค์ ในระหว่างข้าพระองค์ทั้งสอง ตัวหนึ่งรู้ว่าอีกตัวหนึ่งตายแล้ว ตนเองรอดตายแล้วจึงจะไปสู่บรรพต
{๑๘๓๖} [๑๘๙๓] ข้าแต่พระจอมชน การนินทามิใช่จะหลีกเลี่ยงให้พ้นไปได้โดยง่ายเลย คนทั้งหลายที่ควรจะคบหาได้ ก็มีความพอใจต่างกันไป คนผู้หนึ่งได้รับการสรรเสริญเพราะมีคุณธรรมข้อใด แต่ อีกคนหนึ่งกลับได้รับการนินทาเพราะมีคุณธรรมข้อเดียวกันนั้น นั่นแหละ{๑๘๓๗} [๑๘๙๔] ชาวโลกทั้งปวงมีความคิดต่างไปจากความคิดของผู้อื่น ชาวโลกทั้งปวงต่างมีความคิดอยู่ในใจของตนเองสรรพสัตว์ทั้ง หลายต่างมีความคิดเฉพาะตัว จึงไม่ควรตกอยู่ในอำนาจความ คิดของใครในโลกนี้{๑๘๓๘} [๑๘๙๕] (พระราชาทรงพอพระทัย จึงตรัสว่า) กินนรพร้อมด้วยกินรี ผู้ภรรยาได้นิ่งเสียเป็นผู้กลัวภัยได้กล่าวแก้แล้วในบัดนี้ ชื่อว่าพ้นแล้วในบัดนี้ เป็นผู้มีความสุข หาโรคมิได้ เพราะว่า การเปล่งวาจาดีนำมาซึ่งประโยชน์แก่นรชน
๙. รุรุมิคชาดก (๔๘๒)
ว่าด้วยนํ้าใจของพญาเนื้อโพธิสัตว์
(พระราชาตรัสเรียกอำมาตย์ผู้หนึ่งมารับสั่งให้ประกาศแก่ชาวเมืองว่า)
{๑๘๓๙} [๑๘๙๖] ใครบอกเรื่องสัตว์ป่าที่สูงสุดกว่าสัตว์ป่าทั้งหลายแก่เราได้ เรา จะให้บ้านส่วยและหญิงที่ประดับประดาแล้วแก่ผู้นั้น
บุตรชายเศรษฐีได้ฟังประกาศดังนั้น จึงมากราบทูลว่า)
{๑๘๔๐} [๑๘๙๗] ขอได้โปรดพระราชทานบ้านส่วยและหญิงที่ประดับประดาแล้ว แก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จะกราบทูลเรื่องสัตว์ป่าที่สูงสุด กว่าสัตว์ป่าทั้งหลายแก่พระองค์{๑๘๔๑} [๑๘๙๘] ที่ไพรสณฑ์แห่งนั้นมีต้นมะม่วงและต้นสาละหลายต้น ออกดอกสะพรั่ง พื้นที่แห่งไพรสณฑ์นั้นดาดาษไปด้วยติณชาติ ที่มีสีเหมือนแมลงค่อมทอง สัตว์ป่าตัวนั้นอยู่ที่ไพรสณฑ์แห่งนั้น(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๑๘๔๒} [๑๘๙๙] พระเจ้าพาราณสีทรงโก่งธนูสอดใส่ลูกศรไว้เสด็จเข้าไป ฝ่ายพญาเนื้อเห็นพระราชาแล้วได้ร้องกราบทูลไปแต่ไกลว่า
[๑๙๐๐] ขอเดชะพระมหาราชผู้ทรงรถ โปรดทรงรอก่อน อย่าเพิ่งทรง ยิงข้าพระองค์ ใครหนอได้กราบทูลเรื่องนี้แก่พระองค์ว่าสัตว์ป่าตัวนี้อยู่ ณ ไพรสณฑ์นี้(พระราชาตรัสว่า)
{๑๘๔๓} [๑๙๐๑] ดูก่อนสหาย คนที่ประพฤติเลวทรามที่ยืนอยู่ห่าง ๆ นั่นไง คนนั้นแหละที่ได้บอกเรื่องนี้แก่เราว่า‘สัตว์ป่าตัวนี้อยู่ ณ ไพรสณฑ์นี้’(พญาเนื้อโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๑๘๔๔} [๑๙๐๒] ได้ยินว่า คนบางพวกในโลกนี้ได้กล่าวไว้เป็นความจริงอย่างนี้ว่า ‘ไม้ลอยน้ำยังดีกว่า คนบางคนไม่ดีเลย’
(พระราชาตรัสว่า)
{๑๘๔๕} [๑๙๐๓] ดูก่อนพญาเนื้อรุรุ เธอตำหนิพวกไหนแน่ ตำหนิพวกสัตว์ป่า พวกนก หรือพวกมนุษ่ย์ ที่จริงเราก็มีความกลัวอยู่ไม่น้อยที่ได้ ฟังเจ้าพูดภาษามนุษย์ได้
(พญาเนื้อโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๑๘๔๖} [๑๙๐๔] บุรุษใดลอยไปในห้วงนํ้าคงคาซึ่งมีนํ้ามากไหลเชี่ยวกราก ข้าพระองค์ช่วยขึ้นมาได้ ภัยมาถึงข้าพระองค์แล้วเพราะบุรุษ นั้นเป็นเหตุข้าแต่พระมหาราชเจ้า การสมาคมกับพวก อสัตบุรุษนำทุกข์มาให้โดยแท้
(พระราชาทรงกริ้วบุตรชายเศรษฐี จึงตรัสว่า)
{๑๘๔๗} [๑๙๐๕] เรานั้นจะปล่อยลูกศร ๔ ปีกดอกนี้ให้วิ่งไปในอากาศตรงหัวใจ เจ้าคนผู้ประทุษร้ายมิตร ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ไม่รู้จักผู้ทำคุณให้เช่นท่านนี้ เราจักฆ่าเสีย
(พญาเนื้อโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๑๘๔๘} [๑๙๐๖] ขอเดชะพระจอมชน สัตบุรุษทั้งหลายไม่สรรเสริญการเข่นฆ่า ทั้งบัณฑิตและคนพาลเลย ขอให้เจ้าคนบาปจงได้กลับไปเรือน ของเขาตามปรารถนาและขอได้โปรดพระราชทานค่าจ้าง ตาม ที่พระองค์ตรัสไว้ว่าจะพระราชทานแก่เขาด้วยเถิด ทั้ง ข้าพระองค์ก็จะขอทำความปรารถนาของพระองค์(พระราชาทรงชมเชยพญาเนื้อโพธิสัตว์ว่า)
{๑๗๔๙} [๑๙๐๗] ดูก่อนกวางทอง ท่านไม่ประทุษร้ายตอบต่อมนุษย์ผู้ประทุษร้าย ตนนับเป็นผู้หนึ่งในจำนวนสัตบุรุษทั้งหลายโดยแท้ เจ้า
คนบาปจงกลับไปเรือนของตนตามความปรารถนา และเราจะ ให้ค่าจ้างที่เราพูดไว้แก่เขา ทั้งเราขอให้บ้านส่วยแก่ท่านด้วย(พญาเนื้อโพธิสัตว์กราบทูลว่า)
{๑๘๕๐} [๑๙๐๘] ขอเดชะ เสียงร้องของสุนัขจิ้งจอกก็ดี ของนกก็ดีรู้ได้ง่าย แต่เสียงพูดของมนุษย์รู้ได้ยากกว่านั้น
[๑๙๐๙] แม้ถ้าผู้ใด เมื่อก่อนเป็นคนใจดี คนทั้งหลายจึงนับถือว่าเป็นญาติ เป็นมิตร หรือเป็นสหาย ภายหลังผู้นั้นกลับกลายเป็นศัตรูไปเสียก็ได้(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)
{๑๘๕๑} [๑๙๑๐] ชาวชนบท และชาวนิคมพร้อมกันมาร้องทุกข์ว่าฝูง เนื้อพา กันมากินข้าวขอพระองค์จงตรัสห้ามฝูงเนื้อนั้นเสียบ้าง พระเจ้าข้า(พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้วตรัสว่า)
{๑๘๕๒} [๑๙๑๑] ถึงชนบทจะไม่เป็นของเราต่อไป ถึงแคว้นจะสูญสิ้นไปก็ตามที เราได้ให้อภัยทานแก่สัตว์ไปแล้ว ก็จะไม่ประทุษร้ายพญาเนื้อรุรุ เป็นอันขาด{๑๘๕๓} [๑๙๑๒] ถึงชาวชนบทจะไม่เป็นของเราต่อไปถึงชาวชนบทจะไม่บูชา เราก็ตามทีเราได้ให้พรแก่พญาเนื้อไว้แล้วจะไม่พูดเท็จเด็ดขาด
๑๐. สรภชาดก (๔๘๓)
ว่าด้วยละมั่งทำคุณแก่พระราชา
(พระเจ้าพรหมทัตทรงระลึกถึงคุณของละมั่งโพธิสัตว์ที่ช่วยให้พ้นจาก การตกเหวลึก ทรงมีพระทัยปีติ จึงทรงเปล่งพระอุทานว่า)
{๑๘๕๔} [๑๙๑๓] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตัวเองอยู่ว่าปรารถนาอย่างใด ก็ได้เป็นอย่างนั้น
{๑๘๕๕} [๑๙๑๔] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตัวเองอยู่ว่าได้รับการช่วยเหลือให้ขึ้นจากนํ้ามาบนบกได้
{๑๘๕๖} [๑๙๑๕] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่ายเรา เห็นตัวเองอยู่ว่าปรารถนาอย่างใด ก็ได้เป็นอย่างนั้น
{๑๘๕๗} [๑๙๑๖] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่ายเรา เห็นตัวเองอยู่ว่าได้รับการช่วยเหลือให้ขึ้นจากนํ้ามาบนบกได้
{๑๘๕๘} [๑๙๑๗] นรชนผู้มีปัญญาแม้ตกอยู่ในกองทุกข์ก็ไม่ควรตัดความหวังที่ ความสุขจะมาหา เพราะว่าผัสสะ ที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็น ประโยชน์มีมาก คนที่ไม่ใฝ่ฝันถึงเลยก็ต้องเข้าถึงความตาย{๑๘๕๙} [๑๙๑๘] แม้สิ่งที่มิได้คิดไว้ก็เกิดมีได้สิ่งที่คิดไว้แล้วก็สูญสลายไปได้ โภคะทั้งหลาย ของชายหญิงหาสำเร็จได้ด้วยความคิดไม่
- ๑ผัสสะ หมายถึงสิ่งที่มาสัมผัส กระทบ หรือถูกต้องกายหรือจิต ในที่นี้ ผัสสะที่ไม่เป็นประโยชน์ หมายถึงผัสสะที่เป็นทุกข์ ซึ่งเมื่อมาสัมผัสแล้วทำให้ถึงตาย หรือเรียกว่ามรณสัมผัส ซึ่งถึง แม้คนเราจะไม่คิดไม่นึกถึง ก็ต้องสัมผัสเข้าสักวัน ผัสสะที่เป็นประโยชน์ หมายถึงผัสสะที่เป็นสุข ซึ่งเมื่อมาสัมผัสแล้วทำให้มีชีวิตชีวา หรือเรียกว่าชีวิตสัมผัส (ชุ.ชา.อ. ๖/๒๑๙)
- ๒โภคะทั้งหลาย ในที่นี้หมายถึงยศและบริวาร (ขุ.ชา.อ. ๖/๒๑๙)
จบ ๙. รุรุมิคชาดก