arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค

ทัสนวิสุทธิญาณนิทเทส

เล่ม ๓๑

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๔๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔๓/๖๘ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค ทัสนวิสุทธิญาณนิทเทส (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๑๕๐–๑๕๒

หน้า ๑๕๐

พยาบาทได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความไม่พยาบาท เมื่อละถีนมิทธะได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งอาโลกสัญญา เมื่อละอุทธัจจะได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน เมื่อละวิจิกิจฉาได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งการกำหนดธรรม เมื่อละอวิชชาได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งญาณ เมื่อละอรติได้ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งความปราโมทย์ เมื่อละนิวรณ์ได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งปฐมฌาน ... เมื่อละกิเลสทั้งปวงได้ ย่อมเห็นชัดซึ่งอรรถแห่งอรหัตตมรรคชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการประกาศธรรมต่าง ๆ ชื่อว่าอัตถสันทัสสนญาณ”

จบ อัตถสันทัสสนญาณนิทเทสที่ ๓๙

๔๐. ทัสสนวิสุทธิญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความหมดจดแห่งทัสสนะ

{๒๔๒} [๒๔๒] ปัญญาในการแทงตลอดการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงเป็นหมวดเดียวกัน ความต่างกัน และความเป็นอันเดียวกันแห่งธรรมทั้งปวง ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิญาณอย่างไร

คำว่า ธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ ... โลกุตตรธรรม

คำว่า การสงเคราะห์เป็นหมวดเดียวกัน ความว่า ธรรมทั้งปวง ท่านสงเคราะห์เป็นหมวดเดียวกันโดยอาการ ๑๒ คือ โดยสภาพถ่องแท้ ๑ โดยสภาพมิใช่ตัวตน ๑ โดยสภาพจริง ๑ โดยสภาพควรแทงตลอด ๑ โดย

หน้า ๑๕๑

สภาพที่ควรรู้ยิ่ง ๑ โดยสภาพที่ควรกำหนดรู้ ๑ โดยสภาพที่เป็นธรรม ๑ โดยสภาพที่เป็นธาตุ ๑ โดยสภาพที่อาจรู้ ๑ โดยสภาพที่ควรทำให้แจ้ง ๑ โดยสภาพที่ควรถูกต้อง ๑ โดยสภาพที่ควรตรัสรู้ ๑ ธรรมทั้งปวงท่านสงเคราะห์เป็นหมวดเดียวกันโดยอาการ ๑๒ นี้

คำว่า ความต่างกันและความเป็นอันเดียวกัน ความว่า กามฉันทะเป็นความต่างกัน เนกขัมมะเป็นความเป็นอันเดียวกัน ... กิเลสทั้งปวงเป็นความต่างกัน อรหัตตมรรคเป็นความเป็นอันเดียวกัน

คำว่า ในการแทงตลอด ความว่า พระโยคาวจรย่อมแทงตลอดทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้ ย่อมแทงตลอดสมุทัยสัจด้วยการละ ย่อมแทงตลอดนิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง ย่อมแทงตลอดมัคคสัจด้วยการเจริญ

คำว่า ทัสสนวิสุทธิ ความว่า ในขณะโสดาปัตติมรรค ทัสสนะย่อมหมดจด ในขณะโสดาปัตติผล ทัสสนะหมดจดแล้ว ในขณะสกทาคามิมรรค ทัสสนะย่อมหมดจด ในขณะสกทาคามิผล ทัสสนะหมดจดแล้ว ในขณะอนาคามิมรรค ทัสสนะย่อมหมดจด ในขณะอนาคามิผล ทัสสนะหมดจดแล้ว ในขณะอรหัตตมรรค ทัสสนะย่อมหมดจด ในขณะอรหัตตผล ทัสสนะหมดจดแล้วชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการแทงตลอดการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงเป็นหมวดเดียวกัน ความต่างกัน และความเป็นอันเดียวกันแห่งธรรมทั้งปวง ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิญาณ”

จบ ทัสสนวิสุทธิญาณนิทเทสที่ ๔๐

หน้า ๑๕๒

๔๑. ขันติญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้แจ้งธรรมที่ปรากฏ

{๒๔๓} [๒๔๓] ปัญญาคือความรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่าขันติญาณอย่างไร

รูปที่รู้แจ้งโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา รูปใด ๆ อันพระโยคาวจรรู้แจ้งแล้ว รูปนั้น ๆ ย่อมปรากฏ เพราะฉะนั้น ปัญญาคือความรู้แจ้งรูปที่ปรากฏจึงชื่อว่าขันติญาณ เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ จักขุ ... ชราและมรณะที่รู้แจ้งโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา ชราและมรณะใด ๆ อันพระโยคาวจรรู้แจ้งแล้วชราและมรณะนั้น ๆ ย่อมปรากฏ เพราะฉะนั้น ปัญญาคือความรู้แจ้งรูปที่ปรากฏจึงชื่อว่าขันติญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาคือความรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่าขันติญาณ”

จบ ขันติญาณนิทเทสที่ ๔๑

๔๒. ปริโยคาหนญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในการย่างเข้าไป

{๒๔๔} [๒๔๔] ปัญญาในความถูกต้องธรรม ชื่อว่าปริโยคาหนญาณอย่างไร

ปัญญาย่อมถูกต้องรูปโดยเป็นของไม่เที่ยง โดยเป็นทุกข์ โดยเป็นอนัตตา ย่อมถูกต้องรูปใด ๆ ก็เข้าไปสู่รูปนั้น ๆ เพราะฉะนั้น ปัญญาใน