arnon.onlineเข้าสู่ระบบถาม AI

ปารายนวรรค

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๒๔–๔๔๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๕ ในสุตตนิบาตมี ๔ ฉบับ

สุตฺตนิปาเต ปญฺจโม ปารายนวคฺโค

วตฺถุกถา

สุตตนิบาต ปรายนวรรคที่ ๕

วัตถุกถา

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค วัตถุกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

โกสลานํ ปุรา รมฺมา อคฺคมา ทกฺขิณาปถํ

อาจิญฺญํ ปตฺถยาโน พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู ฯ

โส อสฺสกสฺส วิสเย มุฬกสฺส สมาสเน

วสี โคธาวรีกุเล อุญฺเฉน จ ผเลน จ ฯ

ตสฺเสว อุปนิสฺสาย คาโม จ วิปุโล อหุ

ตโต ชาเตน อาเยน มหายญฺญมกปฺปยิ

มหายญฺญํ ยชิตฺวาน ปุน ปาวิสิ อสฺสมํ ฯ

ตสฺมึ ปติปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร

โส จ นํ อุปสงฺกมฺม สตานิ ปญฺจ ยาจติ ฯ

ตเมนํ พาวรี ทิสฺวา อาสเนน นิมนฺตยิ

สุขญฺจ กุสลํ ปุจฺฉิ อิทํ วจนมพฺรวิ

ยํ โข มมํ เทยฺยธมฺมํ สพฺพํ วิสชฺชิตมฺมยา

อนุชานาหิ เม พฺรเหฺม นตฺถิ ปญฺจ สตานิ เม ฯ

สเจ เม ยาจมานสฺส ภวํ นานุปทสฺสติ

สตฺตเม ทิวเส ตุยฺหํ มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา ฯ

อภิสงฺขริตฺวา กุหโก เภรวํ โส อกิตฺตยิ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา พาวรี ทุกฺขิโต อหุ

อุสฺสุสฺสติ อนาหาโร โสกสลฺลสมปฺปิโต

อโถปิ เอวํจิตฺตสฺส ๑ ฌาเน น รมตี มโน ฯ

อุตฺรสตํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา เทวตา อตฺถกามินี

พาวรึ อุปสงฺกมฺม อิทํ วจนมพฺรวิ

น โส มุทฺธํ ปชานาติ กุหโก โส ธนตฺถิโก

มุทฺธนิ มุทฺธาธิปาเต จ ๒ ญาณํ ตสฺส น วิชฺชติ ฯ

โภตี จรหิ ชานาติ ตมฺเม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตํ สุโณม วโจ ตว ฯ

อหมฺเปตํ ๓ น ชานามิ ญาณเมตฺถ ๔ น วิชฺชติ

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาโต จ ชินานํ เหต ๕ ทสฺสนํ ฯ

อถ โก จรหิ ชานาติ อสฺมึ ปฐวิมณฺฑเล

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตํ เม อกฺขาหิ เทวเต ฯ

ปุรา กปิลวตฺถุมฺหา นิกฺขนฺโต โลกนายโก

อปจฺโจ โอกฺกากราชสฺส สกฺยปุตฺโต ปภงฺกโร ฯ

โส หิ พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ สพฺพธมฺมาน ปารคู

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา

สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต วิมุตฺโต อุปธิกฺขเย ๖

พุทฺโธ โส ภควา โลเก ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ โส เต ตํ พฺยากริสฺสติ ฯ

สมฺพุทฺโธติ วโจ สุตฺวา อุทคฺโค พาวรี อหุ

โสกสฺส ตนุโก อาสิ ปีติญฺจ วิปุลํ ลภิ ฯ

โส พาวรี อตฺตมโน อุทคฺโค

ตํ เทวตํ ปุจฺฉติ เวทชาโต

กตมมฺหิ ๑ คาเม นิคมมฺหิ วา ปน

กตมมฺหิ วา ชนปเท โลกนาโถ

ยตฺถ คนฺตฺวา นมสฺเสมุ

สมฺพุทฺธํ ทิปทุตฺตมํ ฯ

สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน

ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส

โส สกฺยปุตฺโต วิธุโร อนาสโว

มุทฺธาธิปาตสฺส วิทู นราสโภ ฯ

ตโต อามนฺตยิ สิสฺเส พฺราหฺมเณ มนฺตปารเค ๒

เอถ มาณวา อกฺขิสฺสํ สุโณถ วจนํ มม

ยสฺเสโส ทุลฺลโภ โลเก ปาตุภาโว อภิณฺหโส

สฺวาชฺช โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน สมฺพุทฺโธ อิติ วิสฺสุโต

ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สาวตฺถึ ปสฺสโวฺห ทิปทุตฺตมํ ฯ

กถํ จรหิ ชาเนมุ ทิสฺวา พุทฺโธติ พฺราหฺมณ

อชานตํ โน ปพฺรูหิ ยถา ชาเนมุ ตํ มยํ ฯ

อาคตานิ หิ มนฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทฺวตฺตึสา จ พฺยกฺขฺยาตา ๑ สมตฺตา อนุปุพฺพโส ฯ

ยสฺเสเต โหนฺติ คตฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทุเวว ตสฺส ๒ คติโย ตติยา หิ น วิชฺชติ

สเจ อคารํ อาวสติ ๓ วิเชยฺย ปฐวึ อิมํ

อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน มนุสาสติ

สเจ จ โส ปพฺพชติ อคารา อนคาริยํ

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ อรหา ภวติ อนุตฺตโร ฯ

ชาติโคตฺตญฺจ ลกฺขณํ มนฺเต สิสฺเส ปุนาปเร

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ มนสา เยว ปุจฺฉถ ฯ

อนาวรณทสฺสาวี ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห วาจาย วิสชฺเชสฺสติ ฯ

พาวริสฺส วโจ สุตฺวา สิสฺสา โสฬส พฺราหฺมณา

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู

โธตโก อุปสีโว จ นนฺโท จ อถ เหมโก

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต

ภทฺราวุโธ อุทโย จ โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ

โมฆราชา จ เมธาวี ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ

ปจฺเจกคณิโน สพฺเพ สพฺพโลกสฺส วิสฺสุตา

ฌายี ฌานรตา ธีรา ปุพฺพวาสนวาสิตา

พาวรึ อภิวาเทตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

ชฏาชินธรา สพฺเพ ปกฺกามม อุตฺตรามุขา

มุฬกสฺส ๑ ปติฏฺฐานํ ปุรํ ๒ มาหิสฺสตึ ตทา

อุชฺเชนึ จาปิ โคนทฺธํ เวทิสํ วนสวฺหยํ

โกสมฺพึ วาปิ สาเกตํ สาวตฺถิญฺจ ปุรุตฺตมํ

เสตพฺยํ กปิลวตฺถุํ กุสินารญฺจ มนฺทิรํ

ปาวญฺจ โภคนครํ เวสาลึ มาคธํ ปุรํ

ปาสาณกํ เจติยญฺจ รมณียํ มโนรมํ

ตสิโตว อุทกํ ๓ สีตํ มหาลาภํว วาณิโช

ฉายํ ฆมฺมาภิตตฺโต จ ตุริตา ปพฺพตมารุหุํ ฯ

ภควา จ ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต

ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสติ สีโหว นทตี วเน ฯ

อชิโต อทฺทส สมฺพุทฺธํ วีตรํสึว ภาณุมํ

จนฺทํ ยถา ปณฺณรเส ปาริปูรึ อุปาคตํ ฯ

อถสฺส คตฺเต ทิสฺวาน ปริปูรํ ๔ วิยญฺชนํ

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ มโนปเญฺห อปุจฺฉถ

อาทิสฺส ชมฺมนํ พฺรูหิ โคตฺตํ พฺรูหิ สลกฺขณํ

มนฺเตสุ ปารมึ พฺรูหิ กตี วาเจติ พฺราหฺมโณ ฯ

วีสํ วสฺสสตํ อายุ โส จ โคตฺเตน พาวรี

ตีณิสฺส ๕ ลกฺขณา คตฺเต ติณฺณํ เวทานปารคู

ลกฺขเณ อิติ หาเส จ สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ

ปญฺจ สตานิ วาเจติ สทฺธมฺเม ปารมึ คโต ฯ

ลกฺขณานํ ปวิจยํ พาวริสฺส นรุตฺตม

ตณฺหจฺฉิท ๑ ปกาเสหิ มา โน กงฺขายิตํ อหุ ฯ

มุขํ ชิวฺหาย ฉาเทติ อุณฺณาสฺส ภมุกนฺตเร

โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ เอวํ ชานาหิ มาณว ฯ

ปุจฺฉํ หิ กญฺจิ ๒ อสุณนฺโต สุตฺวา ปเญฺห พฺยากเต

วิจินฺเตติ ชโน สพฺโพ เวทชาโต กตญฺชลี

โก นุ เทโว วา พฺรหฺมา วา อินฺโท วาปิ สุชมฺปติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห กเมตํ ปฏิภาสติ ฯ

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ พาวรี ปริปุจฺฉติ

ตํ พฺยากโรหิ ภควา กงฺขํ วินย โน อิเส ฯ

อวิชฺชา มุทฺธาติ วิชานาหิ ๓ วิชฺชา มุทฺธาธิปาตนี

สทฺธาสติสมาธีหิ ฉนฺทวิริเยน สํยุตา ฯ

ตโต เวเทน มหตา สณฺฐมฺเภตฺวาน มาณโว

เอกํสํ อชินํ กตฺวา ปาเทสุ สิรสา ปติ

พาวรี พฺราหฺมโณ โภโต สห สิสฺเสหิ มาริส

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ปาเท วนฺทติ จกฺขุม ฯ

สุขิโต พาวรี โหตุ สห สิสฺเสหิ พฺราหฺมโณ

ตฺวํ วาปิ ๔ สุขิโต โหหิ จิรํ ชีวาหิ มาณว ฯ

พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ

กตาวกาสา ปุจฺฉโวฺห ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉถ

สมฺพุทฺเธน กโตกาโส นิสีทิตฺวาน ปญฺชลี

อชิโต ปฐมํ ปญฺหํ ตตฺถ ปุจฺฉิ ๑ ตถาคตนฺติ ฯ

วตฺถุคาถา นิฏฺฐิตา ฯ

___________________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส ปฐมา อชิตปญฺหา

๑ โป. จินฺเตนฺตสฺส ฯ ๒ โป. มุทฺธํ มุทฺธาธิปาเต วา ฯ ๓ โป. อหเมตํ ฯ

๔ โป. ยุ. ญาณมฺเปตฺถ ฯ ๕ โป. เหตฺถ ฯ ๖ ยุ. อุปธิสงฺขเย ฯ

๑ โป. กถมฺหิ ฯ ๒ โป. มนฺตปารคู ฯ

๑ โป. พฺยาขาตา ฯ ยุ. วฺยาขฺยาตา ฯ ๒ โป. เทฺวเยวสฺส ฯ

๓ ยุ. อชฺฌาวสติ ฯ

๑ ยุ. อฬกสฺส ฯ ๒ ยุ. ปุริมํ ... ฯ ๓ โป. ยุ. ตสิโตวุทกํ ฯ ๔ ยุ. ปุริปูรญฺจ ฯ

๕ ยุ. ตีณสฺส ฯ

๑ โป. ตํ ปุจฺฉํ ฯ ม. กงฺขจฺฉิท ฯ ๒ โป. ม. ยุ. ปุจฺฉญฺหิ กิญฺจิ ฯ

๓ ม. ยุ. ชานาติ ฯ ๔ ม. ยุ. ตฺวญฺจาปิ ฯ

ฉบับหลวง

พราหมณ์พาวรีผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ ปรารถนาซึ่งความเป็นผู้ไม่มีกังวล ได้จากบุรีอันเป็นที่รื่นรมย์แห่งชาวโกศล ไปสู่ทักขิณาปถชนบท พราหมณ์นั้นอยู่ที่ใกล้ฝั่งแม่น้ำโคธาวรี ใกล้พรมแดนแห่งแคว้นอัสสกะและแคว้นมุฬกะ ด้วยการแสวงหาผลไม้ ชาวบ้านที่อาศัยพราหมณ์พาวรีนั้นก็เป็นผู้ไพบูลย์ พราหมณ์พาวรีได้บูชามหายัญ ด้วยส่วยอันเกิดแต่กสิกรรมเป็นต้นในบ้านนั้น ครั้นบูชามหายัญแล้วได้กลับเข้าไปสู่อาศรม เมื่อพราหมณ์พาวรีนั้นกลับเข้าไปสู่อาศรมแล้ว พราหมณ์อื่นเดินเท้าเสียดสีกัน ฟันเขลอะ ศีรษะเกลือกกลั้วด้วยธุลี ได้มาทำให้พราหมณ์พาวรีสะดุ้ง ก็พราหมณ์นั้นเข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้วขอทรัพย์ ๕๐๐ พราหมณ์พาวรีเห็นพราหมณ์นั้นแล้ว ได้เชื้อเชิญด้วยอาสนะไต่ถามถึงสุขและทุกข์ แล้วได้กล่าวว่า ไทยธรรมวัตถุอันใดของเราไทยธรรมวัตถุทั้งปวงนั้น เราสละเสียสิ้นแล้ว ดูกรพราหมณ์ท่านจงเชื่อเราเถิด ทรัพย์ ๕๐๐ ของเราไม่มี ฯ

พราหมณ์นั้นกล่าวว่า

เมื่อเราขออยู่ ถ้าท่านไม่ให้ไซร้ ในวันที่ ๗ ศีรษะของท่านจะแตก๗ เสี่ยง พราหมณ์ผู้หลอกลวงนั้นกระทำกลอุบายแล้ว ได้กล่าวคำจะให้เกิดความกลัว ฯ

พราหมณ์พาวรีฟังคำของพราหมณ์นั้นแล้ว เป็นผู้มีทุกข์ซูบซีด ไม่บริโภคอาหาร เพรียบพร้อมด้วยลูกศรคือความโศกอนึ่ง เมื่อพราหมณ์พาวรีคิดอยู่อย่างนี้ ใจก็ไม่ยินดีในฌาน ฯ

เทวดาผู้ปรารถนาประโยชน์ เห็นพราหมณ์พาวรีมีทุกข์สะดุ้งหวาดหวั่นจึงเข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้วได้กล่าวว่าพราหมณ์นั้นไม่รู้จักศีรษะเป็นผู้หลอกลวง ต้องการทรัพย์ไม่มีความรู้ในธรรมเป็นศีรษะ และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ฯ

พราหมณ์พาวรีถามว่า

บัดนี้ ท่านรู้จักข้าพเจ้า ข้าพเจ้าถามท่านแล้วขอท่านจงบอกธรรมเป็นศีรษะ และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป แก่ข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าจะฟังคำของท่าน ฯ

เทวดาตอบว่า

แม้เราก็ไม่รู้ธรรมเป็นศีรษะ และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป เราไม่มีความรู้ในธรรมทั้ง ๒ นี้ ปัญญาเป็นเครื่องเห็นธรรมอันเป็นศีรษะและธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ย่อมมีแก่พระชินเจ้าทั้งหลาย ฯ

พราหมณ์พาวรีถามว่า

ก็บัดนี้ ใครเล่าในปฐพีมณฑลนี้ ย่อมรู้ ดูกรเทวดาขอท่านจงบอกบุคคลผู้รู้ธรรมเป็นศีรษะ และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด ฯ

เทวดาตอบว่า

ดูกรพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคผู้ศากยบุตรลำดับพระวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราช มีพระรัศมีรุ่งเรือง เป็นนายกของโลกเสด็จออกผนวชจากพระนครกบิลพัสดุ์ เป็นผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงบรรลุอภิญญาและทศพลญาณครบถ้วน ทรงมีพระจักษุในสรรพธรรม ทรงบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งกรรมทั้งปวงทรงน้อมไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสรู้แล้วในโลก มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรม ท่านจงไปทูลถามพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเถิด พระองค์จักตรัสพยากรณ์ข้อความนั้นแก่ท่าน ฯ

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า สัมพุทโธ เป็นผู้มีใจเฟื่องฟูมีความโศกเบาบาง และได้ปีติอันไพบูลย์ พราหมณ์พาวรีนั้นมีใจชื่นชมเบิกบานเกิดความโสมนัส จึงถามเทวดานั้นว่า พระโลกนาถประทับอยู่ในคามนิคมหรือในชนบทไหนข้าพเจ้าจะพึงไปนมัสการพระสัมพุทธเจ้าผู้อุดมกว่าสัตว์ได้ในที่ใด ฯ

เทวดาตอบว่า

พระชินเจ้าผู้ศากยบุตร ทรงมีพระปัญญามาก มีพระปัญญาประเสริฐกว้างขวาง ทรงปราศจากธุระ หาอาสวะมิได้องอาจกว่านระ ทรงรู้ธรรมเป็นศีรษะและธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ประทับอยู่ในมณเฑียรของชนชาวโกศลในพระนครสาวัตถี ฯ

ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรี เรียกพราหมณ์ทั้งหลายผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์ซึ่งเป็นศิษย์มาสั่งว่าดูกรมาณพทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงมาเถิด เราจักบอกแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเรา ความปรากฏแห่งพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดอันสัตว์ได้ยากเนืองๆ ในโลกนี้ วันนี้พระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นปรากฏว่าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ท่านทั้งหลายจงรีบไปเมืองสาวัตถี เข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าผู้อุดมกว่าสัตว์เถิด ฯ

พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์ทั้งหลายซักถามด้วยคาถาว่า

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ บัดนี้ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้เห็นแล้วจะพึงรู้ว่า ท่านผู้นี้เป็นพระสัมพุทธเจ้าด้วยอุบายอย่างไรเล่า ขอท่านจงบอกอุบายที่ข้าพเจ้าทั้งหลายจะพึงรู้จักพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายผู้ไม่รู้เถิด ฯ

พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า

ก็มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มาแล้วในมนต์ทั้งหลายอันพราหมณาจารย์ทั้งหลายพยากรณ์ไว้บริบูรณ์แล้วตามลำดับว่ามหาปุริสลักษณะทั้งหลาย มีอยู่ในวรกายของพระมหาบุรุษใด พระมหาบุรุษนั้น มีคติเป็น๒ เท่านั้น คติที่ ๓ไม่มีเลย คือ ถ้าพระมหาบุรุษนั้นอยู่ครองเรือนจะพึงชนะทั่วปฐพีนี้ จะทรงปกครองโดยธรรม ด้วยไม่ต้องใช้อาชญาไม่ต้องใช้ศาตรา ถ้าออกบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้ว ท่านทั้งหลายจงถามถึงชาติ โคตร ลักษณะมนต์ และศิษย์เหล่าอื่นอีกและถามถึงศีรษะและธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปด้วยใจเทียว ถ้าว่าท่านนั้นจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเห็นธรรมอันหาเครื่องกางกั้นมิได้ไซร้จักวิสัชนาปัญหาอันท่านทั้งหลายถามด้วยใจด้วยวาจาได้ ฯ

พราหมณ์มาณพผู้เป็นศิษย์ ๑๖ คน คือ อชิตะ ๑ ติสสเมตเตยยะ ๑ปุณณกะ ๑ เมตตคู ๑ โธตกะ ๑ อุปสีวะ ๑นันทะ ๑ เหมกะ ๑โตเทยยะ ๑ กัปปะ ๑ ชตุกัณณีผู้เป็นบัณฑิต ๑ ภัทราวุธะ ๑ อุทยะ ๑โปสาลพราหมณ์ ๑โมฆราชผู้มีเมธา ๑ ปิงคิยะผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ๑พราหมณ์มาณพทั้งปวง คนหนึ่งๆ เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ ปรากฏแก่โลกทั้งปวง เป็นผู้เพ่งฌาณ มีปัญญาทรงจำ อันวาสนาในก่อนอบรมแล้วทรงชฏาหนังเสือเหลือง ได้ฟังคำของพราหมณ์พาวรีแล้ว อภิวาทพราหมณ์พาวรี กระทำประทักษิณแล้ว บ่ายหน้าต่อทิศอุดร มุ่งไปยังที่ตั้งแห่งแว่นแคว้นมุฬกะเมืองมาหิสสติ ในคราวนั้น เมืองอุชเชนีเมืองโคนัทธะเมืองเวทิสะ เมืองวนนคร เมืองโกสัมพี

เมืองสาเกตเมืองสาวัตถีอันเป็นเมืองอุดม เมืองเสตพยะ เมืองกบิลพัสดุ์เมืองกุสินารามันทิรสถาน (เมืองมันทิระ) เมืองปาวาโภคนครเมืองเวสาลีเมืองราชคฤห์ และปาสาณกเจดีย์อันเป็นรมณียสถานที่น่ารื่นรมย์ใจพราหมณ์มาณพทั้งหลายพากันยินดีได้รีบด่วนขึ้นสู่เจติยบรรพต เหมือนบุคคลผู้กระหายน้ำยินดีน้ำเย็น เหมือนพ่อค้ายินดีลาภใหญ่ และเหมือนบุคคลถูกความร้อนแผดเผายินดีร่มเงา ฉะนั้น ก็ในสมัยนั้นพระผู้มีพระภาค อันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ประหนึ่งราชสีห์บันลืออยู่ในป่า ฉะนั้นอชิตมาณพได้เห็น พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีพระรัศมีเรื่อเรืองเหลืองอ่อน ถึงความบริบูรณ์ดังดวงจันทร์ในวันเพ็ญ ลำดับนั้นอชิตมาณพได้เห็นพระอวัยวะอันบริบูรณ์ ในพระกายของพระผู้มีพระภาคนั้น มีความร่าเริงยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งได้ทูลถามปัญหาด้วยใจว่าขอพระองค์จงตรัสบอกอ้าง (ชาติ)อายุ โคตรพร้อมทั้งลักษณะ และขอได้ตรัสบอกการถึงความสำเร็จในมนต์ทั้งหลายแห่งอาจารย์ของข้าพระองค์เถิดพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพระองค์ย่อมบอกมนต์กะศิษย์มีประมาณเท่าไร พระเจ้าข้า ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

ก็พราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของท่านนั้น มีอายุร้อยยี่สิบปีชื่อพาวรีโดยโคตรลักษณะในกายของพราหมณ์พาวรีนั้นมี ๓ ประการ พราหมณ์พาวรีนั้นเรียนจบไตรเพท ในตำราทำนายมหาปุริสลักษณะ คือ คัมภีร์อิติหาสพร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุศาสตร์และเกฏุภศาสตร์ ถึงซึ่งความสำเร็จในธรรมแห่งพราหมณ์ของตนย่อมบอกมนต์กะมาณพ ๕๐๐ ฯ

อชิตมาณพทูลถามว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ขอพระองค์จงค้นคว้าลักษณะทั้งหลายของพราหมณ์พาวรี ขอทรงประกาศตัดความทะเยอทะยาน อย่าให้ข้าพระองค์มีความสงสัยเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

ดูกรมาณพ พราหมณ์พาวรีนั้น ย่อมปกปิดมุขมณฑล(หน้า) ด้วยชิวหาได้ มีอุณณาโลมชาติในระหว่างคิ้ว มีคุยหฐานอยู่ในฝักท่านจงรู้อย่างนี้เถิด ฯ

ชนทั้งปวงไม่ได้ยินใครๆ ผู้ถามเลย ได้ฟังปัญหาที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว (นึกคิดอยู่) คิดพิศวงอยู่ เกิดความโสมนัสประนมอัญชลี(สรรเสริญ) ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นอะไรหนอ เป็นเทวดาหรือเป็นพรหม หรือเป็นท้าวสุชัมบดีจอมเทพ เมื่อปัญหาอันผู้ถามถามแล้วด้วยใจ ข้อปัญหานั้นไฉนมาแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคได้ ฯ

อชิตมาณพทูลถามด้วยใจต่อไปว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ท่านพราหมณ์พาวรีถามถึงธรรมเป็นศีรษะ และธรรมเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ขอพระองค์ตรัสพยากรณ์ข้อนั้นกำจัดความสงสัยของพวกข้าพระองค์ผู้เป็นฤาษีเสียเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า

ท่านจงรู้เถิดว่า อวิชชาชื่อว่าธรรมเป็นศีรษะ วิชชาประกอบด้วยศรัทธาสติ สมาธิ ฉันทะ และวิริยะ ชื่อว่าเป็นธรรมเครื่องให้ศีรษะตกไปลำดับนั้น อชิตมาณพมีความโสมนัสเป็นอันมาก เบิกบานใจ กระทำหนังเสือเหลืองเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง หมอบลงแทบพระบาทยุคลด้วยเศียรเกล้า กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุพราหมณ์พาวรีผู้เจริญ มีจิตเบิกบาน ดีใจ พร้อมด้วยศิษย์ทั้งหลายขอไหว้พระบาทยุคล (ของพระผู้มีพระภาค) ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

ดูกรมาณพ พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยศิษย์ทั้งหลาย จงเป็นผู้ถึงความสุขเถิด แม้ถึงท่านก็จงเป็นผู้ถึงความสุข จงเป็นอยู่สิ้นกาลนานเถิด ก็ท่านทั้งหลายมีโอกาสอันเราได้กระทำแล้ว ปรารถนาในใจเพื่อจะถามปัญหาข้อใดข้อหนึ่ง ก็จงถามความสงสัยทุกๆ อย่างของพราหมณ์พาววีหรือของท่านทั้งปวงเถิด อชิตมาณพมีโอกาสอันพระสัมพุทธเจ้ากระทำแล้วนั่งลงประนมอัญชลี ทูลถามปัญหาทีแรกกะพระตถาคต ณที่นั้นฉะนี้แล ฯ

จบวัตถุกถา

อชิตปัญหาที่ ๑

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค อชิตปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑ เกนสฺสุ นิวุโต โลโก (อิจฺจายสฺมา อชิโต)

เกนสฺสุ นปฺปกาสติ

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ ฯ

อวิชฺชาย นิวุโต โลโก (อชิตาติ ภควา)

เววิจฺฉา (ปมาทา) นปฺปกาสติ

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ ฯ

สวนฺติ สพฺพธิ โสตา (อิจฺจายสฺมา อชิโต)

โสตานํ กึ นิวารณํ

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ เกน โสตา ปิถิยฺยเร ๒ ฯ

ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ (อชิตาติ ภควา) สติ เตสํ นิวารณํ

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ ปญฺญาเยเต ปิถิยฺยเร ๓ ฯ

ปญฺญา เจว สตี จ ๔ (อิจฺจายสฺมา อชิโต) นามรูปญฺจ มาริส

เอตมฺเม ปุฏฺโฐ ปพฺรูมิ กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ ฯ

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ อชิต ตํ วทามิ เต

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ ฯ

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสขา ปุถู อิธ

เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส ฯ

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย มนสานาวิโล สิยา

กุสโล สพฺพธมฺมานํ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ ฯ

อชิตมาณวกปญฺหา ปฐมา ฯ

๑ ม. ยุ. .. ปุจฺฉา ฯ อิโต ปรํ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ ๒-๓ ม. ปิธิยฺยเร ฯ

๔ ม. สติยญฺจ ฯ

ฉบับหลวง

อชิตมาณพทูลถามปัญหาว่า

โลกคือหมู่สัตว์อันอะไรหุ้มห่อไว้ โลกย่อมไม่แจ่มแจ้งเพราะอะไรพระองค์ตรัสอะไรว่า เป็นเครื่องฉาบทาโลกไว้ อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรอชิตะ

โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ โลกไม่แจ่มแจ้งเพราะความตระหนี่(เพราะความประมาท) เรากล่าวตัณหา ว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกไว้ ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น ฯ

อ. กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอกเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายอันบัณฑิตย่อมปิดได้ด้วยธรรมอะไร ฯ

พ. ดูกรอชิตะ สติเป็นเครื่องกั้นกระแสในโลก เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นอันบัณฑิตย่อมปิดได้ด้วยปัญญา ฯ

อ. ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ และนามรูป ธรรมทั้งหมดนี้ย่อมดับไป ณ ที่ไหน พระองค์อันข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอจงตรัสบอกปัญหาข้อนี้แก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรอชิตะ เราจะบอกปัญหาที่ท่านได้ถามแล้วแก่ท่าน นามและรูปย่อมดับไปไม่มีส่วนเหลือ ณ ที่ใด สติและปัญญานี้ย่อมดับไป ณ ที่นั้นเพราะความดับแห่งวิญญาณ ฯ

อ. ชนเหล่าใดผู้มีธรรมอันพิจารณาเห็นแล้ว และชนเหล่าใดผู้ยังต้องศึกษาอยู่เป็นอันมากมีอยู่ในโลกนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระองค์ผู้มีปัญญารักษาตน อันข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอจงตรัสบอกความเป็นไปของชนเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ภิกษุไม่กำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย มีใจไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติ พึงเว้นรอบ ฯ

จบอชิตมาณวกปัญหาที่ ๑

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส

ทุติยา ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหา

ติสสเมตเตยยปัญหาที่ ๒

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค ติสสเมตเตยยปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๒ โกธ สนฺตุสิโต โลเก (อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย ๑-)

กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา

โก อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิมฺปติ

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ โก อิธ สิพฺพนิมจฺจคา ๒ ฯ

กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา (เมตฺเตยฺยาติ ภควา)

วีตตโณฺห สทา สโต

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา

โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิมฺปติ

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ โส อิธ สิพฺพนิมจฺจคาติ ฯ

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวกปญฺหา ทุติยา ฯ

______________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส ตติยา ปุณฺณกปญฺหา

๑ ยุ. ติสฺโส เมตฺเตยฺโย ฯ ๒ ม. สิพฺพินิมจฺจคา ฯ

ฉบับหลวง

ติสสเมตเตยยมาณพทูลถามปัญหาว่า

ใครชื่อว่าผู้ยินดีในโลกนี้ ความหวั่นไหวทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ใคร ใครรู้ส่วนทั้งสอง (คืออดีตกับอนาคต) แล้วไม่ติดอยู่ในส่วนท่ามกลาง(ปัจจุบัน) ด้วยปัญญา พระองค์ตรัสสรรเสริญใครว่า เป็นมหาบุรุษใครล่วงตัณหาเครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้ ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรเมตเตยยะ

ภิกษุเห็นโทษในกามทั้งหลายแล้วประพฤติพรหมจรรย์ มีตัณหาปราศไปแล้ว มีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นธรรมแล้วดับกิเลสได้แล้ว ชื่อว่าผู้ยินดีในโลกนี้ ความหวั่นไหวทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นรู้ซึ่งส่วนทั้งสองแล้วไม่ติดอยู่ในส่วนท่ามกลางด้วยปัญญา เรากล่าวสรรเสริญภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ภิกษุนั้นล่วงตัณหาเครื่องร้อยรัดในโลกนี้เสียได้ ฯ

จบติสสเมตเตยยมาณวกปัญหาที่ ๒

ปุณณกปัญหาที่ ๓

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค ปุณณกปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๓ อเนชํ มูลทสฺสาวึ (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

ยญฺญมกปฺปึสุ ๑ ปุถูธ ๒ โลเก

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ ฯ

เย เกจิเม อิสโย มนุชา (ปุณฺณกาติ ภควา)

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

ยญฺญมกปฺปึสุ ๑ ปุถูธ ๒ โลเก

อาสึสมานา ปุณฺณก อิตฺถตํ ๓

ชรํ ๔ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ ฯ

เย เกจิเม อิสโย มนุชา (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

กญฺญมกปฺปึสุ ปุถูธ โลเก

กจฺจิสฺสุ เต ภควา (ยญฺญปเถ) อปฺปมตฺตา

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ ฯ

อาสึสนฺติ ๑ โถมยนฺติ (อภิชปฺปนฺติ) ชุหนฺติ (ปุณฺณกาติ ภควา)

กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ

เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ ฯ

เต เจ ๒ นาตรึสุ ยาชโยคา (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ ฯ

สงฺขาย โลกสฺมึ ปโรวรานิ ๓ (ปุณฺณกาติ ภควา)

ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก

สนฺโต วิธูโม อนิโฆ นิราโส

อตาริ โส ชาติชรญฺจ พฺรูมีติ ฯ

ปุณฺณกมาณวกปญฺหา ตติยา ฯ

__________________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส จตุตฺถี เมตฺตคูปญฺหา

๑ โป. ยุ. สพฺพตฺถ ยญฺญมกปฺปยึสุ ฯ ๒ ยุ. ปุทู อิธ ฯ ๓ ม. อิตฺถตฺตํ ฯ

ยุ. อิตฺถภาวํ ฯ ๔ โป. โอรํ ฯ

๑ โป. ม. อาสีสนฺติ ฯ ๒ โป. เต เว นาตรึสุ ฯ ๓ ม. ปโรปรานิ ฯ

ฉบับหลวง

ปุณณกมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์มีความต้องการด้วยปัญหา จึงมาเฝ้าพระองค์ผู้ไม่มีความหวั่นไหวผู้ทรงเห็นรากเง่ากุศลและอกุศล สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดเป็นมนุษย์ในโลกนี้คือ ฤาษี กษัตริย์พราหมณ์ เป็นอันมาก อาศัยอะไร จึงบูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ดูกรปุณณกะ

สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดเป็นมนุษย์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นอันมากในโลกนี้ คือฤาษี กษัตริย์ พราหมณ์ ปรารถนาความเป็นมนุษย์เป็นต้น อาศัยของมีชรา จึงบูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย ฯ

ป. สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดเป็นมนุษย์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เป็นอันมากในโลกนี้ คือฤาษี กษัตริย์ พราหมณ์ บูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์ สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดเป็นมนุษย์เหล่านั้น เป็นคนไม่ประมาทในยัญ ข้ามพ้นชาติและชราได้บ้างแลหรือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์ตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรปุณณกะ สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดเป็นมนุษย์เหล่านั้น ย่อมมุ่งหวังย่อมชมเชย ย่อมปรารถนา ย่อมบูชา ย่อมรำพันถึงกาม ก็เพราะอาศัยลาภ เรากล่าวว่า สัตว์เหล่านั้นประกอบการบูชา ยังเป็นคนกำหนัดยินดีในภพ ไม่ข้ามพ้นชาติและชราไปได้ ฯ

ป. ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ถ้าหากว่าสัตว์เหล่านั้นผู้ประกอบการบูชา ไม่ข้ามพ้นชาติและชราไปได้ด้วยยัญญวิธีทั้งหลายไซร้เมื่อเป็นเช่นนี้ ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ข้ามพ้นชาติและชราไปได้ในบัดนี้ ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรปุณณกะ ผู้ใดไม่มีความหวั่นไหว (ดิ้นรน) ในโลกไหนๆ เพราะได้พิจารณาเห็นธรรมที่ยิ่งและหย่อนในโลกผู้นั้นสงบแล้ว ไม่มีความประพฤติชั่วอันจะทำให้มัวหมองดุจควันไฟ ไม่มีกิเลสอันกระทบจิตหาความ (ปรารถนา)หวังมิได้ เรากล่าวว่า ผู้นั้นข้ามพ้นชาติและชราไปได้แล้ว ฯ

จบปุณณกมาณวกปัญหาที่ ๓

เมตตคูปัญหาที่ ๔

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค เมตตคูปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๔ ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ (อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู)

มญฺญามิ ตํ เวทคุํ ภาวิตตฺตํ

กุโต นุ ทุกฺขา สมุปาคตาเม ๑

เย เกจิ โลกสฺมึ อเนกรูปา ฯ

ทุกฺขสฺส เว ๒ มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ (เมตฺตคูติ ภควา)

ตนฺเต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ

อุปธีนิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา

เย เกจิ โลกสฺมึ อเนกรูปา

โย เว อวิทฺวา ๓ อุปธึ กโรติ

ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท

ตสฺมา ปชานํ ๔ อุปธึ น กยิรา

ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี ฯ

ยนฺตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยิ ๕ โน

อญฺญํ ๖ ปุจฺฉาม ๗ ตทิงฺฆ พฺรูหิ

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ

ชาติชรํ ๘ โสกปริทฺทวญฺจ

ตมฺเม มุนี สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ฯ

กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ (เมตฺตคูติ ภควา) ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ ฯ

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ ฯ

ยงฺกิญฺจิ สมฺปชานาสิ (เมตฺตคูติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ

ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ

เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต

ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ

ชาติชรํ โสกปริทฺทวญฺจ

อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ ฯ

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สุกิตฺติตํ โคตม นูปธีกํ

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ฯ

เต จาปิ นูน ปชเหยฺยุ ทุกฺขํ

เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค

อปฺเปว มํ (ภควา) อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย ฯ

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุํ อภิชญฺญํ ๑

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ

ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข

วิทฺวา จ โส ๒ เวทคู นโร อิธ

ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช

โส วีตตโณฺห อนิโฆ นิราโส

อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ ฯ

เมตฺตคูมาณวกปญฺหา จตุตฺถี ฯ

______________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส ปญฺจมี โธตกปญฺหา

๑ ม. ยุ. สมุทาคณา อิเม ฯ ๒ โป. เจ ฯ ๓ โป. อวิทฺธา ฯ ๔ ยุ. ตสฺมา

หิ ชานํ ฯ ๕ ม. ยุ. อกิตฺตยี ฯ ๖ ม. ยุ. อญฺญํ ตํ ฯ ๗ ยุ. ปุจฺฉามิ ฯ

๘ ม. ชาตึ ชรํ ฯ

ฉบับหลวง

เมตตคูมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกข้อความนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่าทรงถึงเวท มีจิตอันอบรมแล้ว ความทุกข์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกเป็นอันมาก มีมาแล้วแต่อะไร ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรเมตตคู

ท่านได้ถามเราถึงเหตุเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์ เราจะบอกเหตุนั้นแก่ท่านตามที่รู้ ความทุกข์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกเป็นอันมาก ย่อมเกิดเพราะอุปธิเป็นเหตุ ผู้ใดไม่รู้แจ้งย่อมกระทำอุปธิ ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อยๆ เพราะฉะนั้น เมื่อบุคคลมารู้ชัด เห็นชาติว่าเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ไม่พึงกระทำอุปธิ ฯ

ม. ข้าพระองค์ได้ทูลถามความข้อใด พระองค์ก็ทรงแสดงความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์ขอทูลถามความข้ออื่นอีกขอเชิญพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นเถิด นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ คือ ชาติชรา โสกะและปริเทวะได้อย่างไรหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี ขอพระองค์จงตรัสพยากรณ์ธรรมอันเป็นเครื่องข้ามโอฆะให้สำเร็จประโยชน์แก่ข้าพระองค์เถิด เพราะว่าธรรมนี้ พระองค์ทรงทราบชัดแล้วด้วยประการนั้น ฯ

พ. ดูกรเมตตคู เราจักแสดงธรรมแก่ท่านในธรรมที่เราได้เห็นแล้ว เป็นธรรมประจักษ์แก่ตนที่บุคคลทราบชัดแล้ว พึงเป็นผู้มีสติ ดำเนินข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆในโลกเสียได้ ฯ

ม. ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ก็ข้าพระองค์ยินดีอย่างยิ่ง ซึ่งธรรมอันสูงสุดที่บุคคลทราบชัดแล้ว เป็นผู้มีสติพึงดำเนินข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกเสียได้ ฯ

พ. ดูกรเมตตคู ท่านรู้ชัดซึ่งส่วนอย่างใดอย่างหนึ่งในส่วนเบื้องบน (คืออนาคต) ในส่วนเบื้องต่ำ (คืออดีต) และแม้ในส่วนเบื้องขวางสถานกลาง (คือปัจจุบัน) จงบรรเทาความเพลิดเพลินและความยึดมั่นในส่วนเหล่านั้นเสีย วิญญาณ(ของท่าน) จะไม่พึงตั้งอยู่ในภพ ภิกษุผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท ได้รู้แจ้งแล้วเที่ยวไปอยู่ละความถือมั่นว่าของเราได้แล้ว พึงละทุกข์ คือ ชาติ ชรา โสกะและปริเทวะในอัตภาพนี้เสีย ฯ

ม. ข้าพระองค์ยินดีอย่างยิ่งซึ่งพระวาจานี้ ของพระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้โคตมโคตร ธรรมอันไม่มีอุปธิพระองค์ทรงแสดงชอบแล้ว พระองค์ทรงละทุกข์ได้แน่แล้ว เพราะว่าธรรมนี้พระองค์ทรงรู้แจ้งชัดแล้วด้วยประการนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี พระองค์พึงทรงสั่งสอนชนเหล่าใดไม่หยุดยั้ง แม้ชนเหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้เป็นแน่ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ เพราะเหตุนั้นข้าพระองค์จึงได้มาถวายบังคมพระองค์ ด้วยคิดว่า แม้ไฉน พระผู้มีพระภาคพึงทรงสั่งสอนข้าพระองค์ไม่หยุดหย่อนเถิด ฯ

พ. ท่านพึงรู้ผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ผู้ถึงเวท ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลไม่ติดข้องอยู่ในกามภพ ผู้นั้นแลข้ามโอฆะนี้ได้แน่แล้ว ผู้นั้นข้ามถึงฝั่งแล้วเป็นผู้ไม่มีตะปู คือ กิเลส ไม่มีความสงสัย นรชนนั้นรู้แจ้งแล้วแลเป็นผู้ถึงเวทในศาสนานี้ สละธรรมเป็นเครื่องข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ (ในภพและมิใช่ภพ) เสียได้แล้ว เป็นผู้มีตัณหาปราศไปแล้ว ไม่มีกิเลสอันกระทบจิต หาความหวังมิได้ เรากล่าวว่าผู้นั้นข้ามชาติและชราได้แล้ว ฯ

จบเมตตคูมาณวกปัญหาที่ ๔

โธตกปัญหาที่ ๕

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค โธตกปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๕ ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิเมตํ (อิจฺจายสฺมา โธตโก)

วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน ฯ

เตน หาตปฺปํ กโรหิ (โธตกาติ ภควา) อิเธวนิปโกสโต

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน ฯ

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก

อกิญฺจนํ พฺราหฺมณํ อิริยมานํ

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ

ปมุญฺจ มํ สกฺก กถงฺกถาหิ ฯ

นาหํ สมิสฺสามิ ๑ ปโมจนาย

กถงฺกถึ โธตก กญฺจิ โลเก

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน ๒

เอวํ ตฺวํ โอฆมิมํ ตเรสิ ฯ

อนุสาส พฺรเหฺม กรุณายมาโน

วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ยถาหํ อากาโส จ ๓ อพฺยาปชฺชมาโน

อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ ฯ

กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ (โธตกาติ ภควา) ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ ฯ

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ ฯ

ยงฺกิญฺจิ สมฺปชานาสิ (โธตกาติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

เอวํ ๔ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก

ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ ฯ

โธตกมาณวกปญฺหา ปญฺจมี ฯ

__________________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส ฉฏฺฐี อุปสีวปญฺหา

๑ ม. เวทคุมาภิชญฺญา ฯ ยุ. เวทคุํ อาภิชญฺญา ฯ ๒ โป. วิทฺวา ว โส ฯ ม.

วิทฺวาว โย ฯ

๑ ม. สหิสฺสามิ ฯ ยุ. คมิสฺสามิ ฯ ๒ ม. อภิชานมาโน ฯ ๓ โป. ม. ว ฯ

๔ ม. ยุ. เอตํ ฯ

ฉบับหลวง

โธตกมาณพได้ทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกข้อความนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ข้าพระองค์ปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งพระวาจาของพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟังพระสุรเสียงของพระองค์แล้ว พึงศึกษาธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสของตน ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรโธตกะ

ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมีปัญญารักษาตน มีสติกระทำความเพียรในศาสนานี้เถิด ท่านจงฟังเสียงแต่สำนักของเรานี้แล้ว พึงศึกษาธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสของตนเถิด ฯ

ธ. ข้าพระองค์เห็นพระองค์ผู้เป็นพราหมณ์หากังวลมิได้ ทรงยังพระกายให้เป็นไปอยู่ในเทวโลกและมนุษยโลก ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบเพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะขอพระองค์จงทรงปลดเปลื้องข้าพระองค์เสียจากความสงสัยเถิด ฯ

พ. ดูกรโธตกะ เราจักไม่อาจเพื่อจะปลดเปลื้องใครๆ ผู้ยังมีความสงสัยในโลกให้พ้นไปได้ ก็ท่านรู้ทั่วถึงธรรมอันประเสริฐอยู่ จะข้ามโอฆะนี้ได้ด้วยอาการอย่างนี้ ฯ

ธ. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพรหม ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาสั่งสอนธรรมเป็นที่สงัดกิเลส ที่ข้าพระองค์ควรจะรู้แจ้ง และขอพระองค์ทรงพระกรุณาสั่งสอนไม่ให้ข้าพระองค์ขัดข้องอยู่เหมือนอากาศเถิด ข้าพระองค์อยู่ในที่นี้นี่แหละ จะพึงเป็นผู้ไม่อาศัยแอบอิงเที่ยวไป ฯ

พ. ดูกรโธตกะ เราจักแสดงธรรมเครื่องระงับกิเลสแก่ท่าน ในธรรมที่เราได้เห็นแล้วเป็นธรรมประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลได้รู้แจ้งแล้วเป็นผู้มีสติพึงดำเนินข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกเสียได้ ฯ

ธ. ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ก็ข้าพระองค์ยินดีอย่างยิ่ง ซึ่งธรรมเป็นเครื่องระงับกิเลสอันสูงสุด ที่บุคคลได้รู้แจ้งแล้ว เป็นผู้มีสติพึงดำเนินข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกเสียได้ ฯ

พ. ดูกรโธตกะ ท่านรู้ชัดซึ่งส่วนอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งในส่วนเบื้องบน(คืออนาคต) ทั้งในส่วนเบื้องต่ำ (คืออดีต) แม้ในส่วนเบื้องขวางสถาน

กลาง (คือปัจจุบัน) ท่านรู้แจ้งสิ่ง นั้นว่า เป็นเครื่องข้องอยู่ในโลก

อย่างนี้แล้ว อย่าได้ทำตัณหาเพื่อภพน้อยและภพใหญ่เลย ฯ

จบโธตกมาณวกปัญหาที่ ๕

อุปสีวปัญหาที่ ๖

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค อุปสีวปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๖ เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ

ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺย ฯ

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมา โน สติมา (อุปสีวาติ ภควา)

นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ

ตณฺหกฺขยํ รตฺตมหาภิปสฺส ฯ

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ ๑

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต ๒

ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุวายี ๓ ฯ

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อุปสีวาติ ภควา)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ ๑

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต ๒

ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุวายี ๓

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุวายี ๔

ปูคมฺปิ วสฺสานํ สมนฺตจกฺขุ

ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโต

ภเวถ ๑ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส ฯ

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตํ ๒ (อุปสีวาติ ภควา)

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ ฯ

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ ๓

อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค

ตมฺเม มุนี สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ฯ

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ (อุปสีวาติ ภควา)

เยน นํ วชฺชุ ๔ ตํ ตสฺส นตฺถิ

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ

สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพติ ฯ

อุปสีวมาณวกปญฺหา ฉฏฺฐี ฯ

_____________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส สตฺตมา นนฺทปญฺหา ฯ

๑ โป. ม. หิตฺวามญฺญํ ฯ ๒ โป. ปรเมธิมุตฺโต ฯ ๓ ม. ยุ. อนานุยายี ฯ

ฉบับหลวง

อุปสีวมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะ ข้าพระองค์ผู้เดียวไม่อาศัยธรรมหรือบุคคลอะไรแล้ว ไม่สามารถจะข้ามห้วงน้ำใหญ่คือกิเลสได้ข้าแต่พระองค์ผู้สมันตจักษุ ขอพระองค์จงตรัสบอกที่หน่วงเหนี่ยว อันข้าพระองค์พึงอาศัยข้ามห้วงน้ำคือกิเลสนี้ แก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรอุปสีวะ

ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งอากิญจัญญายตนสมาบัติ อาศัยอารมณ์ว่า ไม่มีดังนี้แล้วข้ามห้วงน้ำคือกิเลสเสียเถิด ท่านจงละกามทั้งหลายเสีย เป็นผู้เว้นจากความสงสัย เห็นธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้แจ่มแจ้งทั้งกลางวันกลางคืนเถิด ฯ

อุ. ผู้ใดปราศจากความกำหนัดยินดีในกามทั้งปวงละสมาบัติอื่นเสีย อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจลงในสัญญาวิโมกข์ (คืออากิญจัญญายตนสมาบัติ ธรรมเปลื้องสัญญา)เป็นอย่างยิ่ง ผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหวพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นแลหรือ ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ ผู้ใดปราศจากความกำหนัดยินดีในกามทั้งปวงละสมาบัติอื่นเสีย อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจลงในสัญญาวิโมกข์เป็นอย่างยิ่ง ผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหวพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้น ฯ

อุ. ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักษุ ถ้าผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหว พึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นสิ้นปีแม้มากไซร้ ผู้นั้นพึงพ้นจากทุกข์ต่างๆ ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นแหละ พึงเป็นผู้เยือกเย็นหรือว่าวิญญาณของผู้เช่นนั้น พึงเกิดเพื่อถือปฏิสนธิอีก ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ มุนีพ้นแล้วจากนามกาย ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ไม่ถึงการนับ เปรียบเหมือนเปลวไฟอันถูกกำลังลมพัดไปแล้ว ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ไม่ถึงการนับ ฉะนั้น ฯ

อุ. ท่านผู้นั้นถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ท่านผู้นั้นไม่มีหรือว่าท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีโรคด้วยความเป็นผู้เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี ขอพระองค์จงตรัสพยากรณ์ความข้อนั้นให้สำเร็จประโยชน์แก่ข้าพระองค์เถิด เพราะว่าธรรมนั้นพระองค์ทรงรู้แจ้งแล้วด้วยประการนั้น ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ ท่านผู้ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ไม่มีประมาณ ชนทั้งหลายจะพึงกล่าวท่านผู้นั้นด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นใด กิเลสมีราคะเป็นต้นนั้นของท่านไม่มี เมื่อธรรม (มีขันธ์เป็นต้น)ทั้งปวง ท่านเพิกถอนขึ้นได้แล้ว แม้ทางแห่งถ้อยคำทั้งหมดก็เป็นอันท่านเพิกถอนขึ้นได้แล้ว ฯ

จบอุปสีวมาณวกปัญหาที่ ๖

นันทปัญหาที่ ๗

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค นันทปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๗ สนฺติ โลเก มุนโย (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํ สุ

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน ๑ วทนฺติ

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ ฯ

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน (น สีลพฺพเตน)

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ

วิเสนิกตฺวา อนิฆา นิราสา

วทนฺติ ๒ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ ฯ

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณา เส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺเฐ ๓ สุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ ฯ

กจฺจิสฺสุ เต (ภควา) ตตฺถ ยถา จรนฺตา

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ ฯ

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณา เส (นนฺทาติ ภควา)

ทิฏฺเฐ ๓ สุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยถา จรนฺติ ๔

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ ฯ

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณา เส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺเฐ สุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ

เต เจ ๑ มุนิ พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ ฯ

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณา เส (นนฺทาติ ภควา)

ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ

เยสีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา เย ๒

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ ฯ

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สุกิตฺติตํ โคตม นูปธีกํ

เยสีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา เย

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ ฯ

นนฺทมาณวกปญฺหา สตฺตมา ฯ

_______________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส อฏฺฐมา เหมกปญฺหา

๑ โป. ม. จเวถ ฯ ๒ โป. ม. ขิตฺตา ฯ ยุ. ขิตฺโต ฯ ๓ โป. โส น ปหนมตฺถิ ฯ

๔ โป. วชฺชา ตนฺตสฺส .. ฯ ม. วชฺชุํ ฯ

๑ ม. ยุ. โน มุนึ วทนฺติ ฯ ๒ ม. ยุ. จรนฺติ ฯ ๓ ม. ทิฏฺฐสฺสุ เตนาปิ ฯ

๔ โป. วทนฺติ ฯ

๑ โป. เว ฯ ยุ. สเจ ฯ ๒ โป. ม. ยุ. เส ฯ

ฉบับหลวง

นันทมาณพผู้ทูลถามปัญหาว่า

ชนทั้งหลายกล่าวว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก ชนทั้งหลายกล่าวบุคคลว่าเป็นมุนีนี้นั้น ด้วยอาการอย่างไรหนอ ชนทั้งหลายกล่าวบุคคลผู้ประกอบด้วยญาณ หรือผู้ประกอบด้วยความเป็นอยู่ ว่าเป็นมุนี ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า

ดูกรนันทะ ผู้ฉลาดในโลกนี้ ไม่กล่าวบุคคลว่าเป็นมุนี ด้วยความเห็นด้วยความสดับ หรือด้วยความรู้ (ด้วยศีลและวัตร) ชนเหล่าใดกำจัดเสนามารให้พินาศแล้ว ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวไปอยู่เรากล่าวชนเหล่านั้นว่าเป็นมุนี ฯ

น. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวความบริสุทธิ์ด้วยความเห็นบ้าง ด้วยการฟังบ้าง ด้วยศีลและพรตบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอันมากบ้างข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์สมณพราหมณ์เหล่านั้นประพฤติอยู่ในทิฐิของตนนั้น ตามที่ตนเห็นว่าเป็นเครื่องบริสุทธิ์ ข้ามพ้นชาติและชราได้บ้างหรือไม่ ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์ตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรนันทะ สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยความเห็นบ้าง ด้วยการฟังบ้าง ด้วยศีลและพรตบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอันมากบ้างสมณพราหมณ์เหล่านั้นประพฤติอยู่ในทิฐิของตนนั้น ตามที่ตนเห็นว่าเป็นเครื่องบริสุทธิ์ก็จริง ถึงอย่างนั้น เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ ฯ

น. สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยการเห็นบ้างด้วยการฟังบ้าง ด้วยศีลและพรตบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอันมากบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี ถ้าพระองค์ตรัสว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นข้ามโอฆะไม่ได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนี้ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ข้ามพ้นชาติและชราได้แล้วในบัดนี้ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรนันทะ เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ทั้งหมดอันชาติและชราหุ้มห่อไว้แล้ว แต่เรากล่าวว่า คนเหล่าใดในโลกนี้ ละเสียซึ่งรูปที่ได้เห็นแล้วก็ดี เสียงที่ได้ฟังแล้วก็ดีอารมณ์ที่ได้ทราบแล้วก็ดี ละเสียแม้ซึ่งศีลและพรตทั้งหมดก็ดี ละเสียซึ่งมงคลตื่นข่าวเป็นต้น เป็นอันมากทั้งหมดก็ดี กำหนดรู้ตัณหาแล้ว เป็นผู้หาอาสวะมิได้ คนเหล่านั้นแลข้ามโอฆะได้แล้ว ฯ

น. ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้โคดม ข้าพระองค์ยินดียิ่งซึ่งพระดำรัสของพระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ธรรมอันไม่มีอุปธิพระองค์ทรงแสดงชอบแล้ว แม้ข้าพระองค์ก็กล่าวว่า คนเหล่าใดในโลกนี้ ละเสียซึ่งรูปที่ได้เห็นแล้วก็ดี เสียงที่ได้ฟังแล้วก็ดี อารมณ์ที่ได้ทราบแล้วก็ดีละเสียแม้ซึ่งศีลและพรตทั้งหมดก็ดี ละเสียซึ่งมงคลตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอันมากทั้งหมดก็ดี กำหนดรู้ตัณหาแล้ว เป็นผู้หาอาสวะมิได้ คนเหล่านั้นข้ามโอฆะได้แล้ว ฉะนี้แล ฯ

จบนันทมาณวกปัญหาที่ ๗

เหมกปัญหาที่ ๘

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค เหมกปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๘ เยเม ปุพฺเพ วิยากํสุ (อิจฺจายสฺมา เหมโก)

(หุรํ โคตมสาสนา)

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ สพฺพนฺตํ อิติหีติหํ

สพฺพนฺตํ ตกฺกวฑฺฒนํ

(นาหํ ตตฺถ อภิรมึ)

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ ฯ

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตํ ๑ (วิญฺญาเตสุ) ปิยรูเปสุ เหมก

ฉนฺทราควิโนทนํ นิพฺพานปทมจฺจุตํ

เอตทญฺญาย เย สตา ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา

อุปสนฺตา จ เต สตา ๒ ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ ฯ

เหมกมาณวกปญฺหา อฏฺฐมา ฯ

_____________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส นวมา โตเทยฺยปญฺหา

๑ โป. ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ ฯ ม. ยุ. ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ฯ ๒ ม. ยุ. สทา ฯ

ฉบับหลวง

เหมกมาณพทูลถามปัญหาว่า

(ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม) อาจารย์เหล่าใดได้พยากรณ์ลัทธิของตนแก่ข้าพระองค์ ในกาลก่อนว่า เหตุนี้ได้เป็นมาแล้วอย่างนี้ๆ จักเป็นอย่างนี้ๆ คำพยากรณ์ทั้งหมดของอาจารย์เหล่านั้น ไม่ประจักษ์แก่ตนคำพยากรณ์ทั้งหมดนั้น เป็นเครื่องทำความตรึกให้ทวีมากขึ้น (ข้าพระองค์ไม่ยินดีในคำพยากรณ์นั้น) ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องกำจัดตัณหา อันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า

ดูกรเหมกะ ชนเหล่าใดได้รู้ทั่วถึงบท คือ นิพพาน อันไม่แปรผันเป็นที่บรรเทาฉันทราคะในรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ฟัง และสิ่งที่ได้ทราบอันน่ารัก ณ ที่นี้ เป็นผู้มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับกิเลสได้แล้วชนเหล่านั้นสงบระงับแล้ว มีสติข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกได้แล้ว ฯ

จบเหมกมาณวกปัญหาที่ ๘

โตเทยยปัญหาที่ ๙

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค โตเทยยปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๙ ยสฺมึ กามา น วสนฺติ (อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย)

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ

กถงฺกถา จ โย ติณฺโณ วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส ฯ

ยสฺมึ กามา น วสนฺติ (โตเทยฺยาติ ภควา) ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ

กถงฺกถา จ โย ติณฺโณ วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร ฯ

นิราสโส ๑ โส อุท อาสสาโน

ปญฺญาณวาโส อุท ปญฺญกปฺปี

มุนึ อหํ สกฺก ยถา ๒ วิชญฺญํ

ตมฺเม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ ฯ

นิราสโส ๓ โส น จ [๔] อาสสาโน

ปญฺญาณวาโส น จ ปญฺญกปฺปี

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ ฯ

โตเทยฺยมาณวกปญฺหา นวมา ฯ

_____________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส ทสมา กปฺปปญฺหา

๑-๓ โป. ยุ. นิราสโย ฯ ๒ โป. กถํ ฯ ๔ ยุ. โส ฯ

ฉบับหลวง

โตเทยยมาณพทูลถามปัญหาว่า

ผู้ใดไม่มีกามทั้งหลาย ไม่มีตัณหา และข้ามความสงสัยได้แล้ว ความพ้นวิเศษของผู้นั้นเป็นอย่างไร ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรโตเทยยะ

ผู้ใดไม่มีกามทั้งหลาย ไม่มีตัณหา และข้ามความสงสัยได้แล้ว ความพ้นวิเศษอย่างอื่นของผู้นั้นไม่มี ฯ

ต. ผู้นั้นไม่มีความปรารถนา หรือยังปรารถนาอยู่ ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา หรือยังเป็นผู้มีปรกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะ ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งมุนีได้อย่างไรข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบ ขอพระองค์จงตรัสบอกมุนีนั้นให้แจ้งชัดแก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พ. ดูกรโตเทยยะ ผู้นั้นไม่มีความปรารถนา และไม่เป็นผู้ปรารถนาอยู่ด้วยผู้นั้นเป็นคนมีปัญญามิใช่เป็นผู้มีปรกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ด้วย ท่านจงรู้จักมุนี ว่าเป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลไม่ข้องอยู่แล้วในกามและภพแม้อย่างนี้ ฯ

จบโตเทยยมาณวกปัญหาที่ ๙

กัปปปัญหาที่ ๑๐

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค กัปปปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๐ มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ (อิจฺจายสฺมา กปฺโป)

โอเฆ ชาเต มหพฺภเย

ชรามจฺจุปเรตานํ ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ ยถายิทํ นาปรํ สิยา ฯ

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ (กปฺปาติ ภควา) โอเฆ ชาเต มหพฺภเย

ชรามจฺจุปเรตานํ ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต ฯ

อกิญฺจนํ อนาทานํ เอตํ ทีปํ อนาปรํ

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ ชรามจฺจุปริกฺขยํ ฯ

เอตทญฺญาย เย สตา ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา

น เต มารวสานุคา น เต มารสฺส ปฏฺฐคูติ ๑ ฯ

กปฺปมาณวกปญฺหา ทสมา ฯ

ฉบับหลวง

กัปปมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์จงตรัสบอกซึ่งธรรมอันเป็นที่พึ่งของชนทั้งหลาย ผู้อันชราและมรณะครอบงำแล้วดุจที่พึ่งของชนทั้งหลายผู้อยู่ในท่ามกลางสาคร เมื่อคลื่นเกิดแล้ว มีภัยใหญ่ฉะนั้น อนึ่ง ขอพระองค์จงตรัสบอกที่พึ่งแก่ข้าพระองค์โดยอุบายที่ทุกข์นี้ไม่พึงมีอีกเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรกัปปะ

เราจะบอกธรรม อันเป็นที่พึ่งของชนทั้งหลาย ผู้อันชราและมรณะครอบงำแล้ว ดุจที่พึ่งของชนทั้งหลายผู้อยู่ในท่ามกลางสาคร เมื่อคลื่นเกิดแล้ว มีภัยใหญ่ แก่ท่านธรรมชาติไม่มีเครื่องกังวล ไม่มีความถือมั่นนี้เป็นที่พึ่ง หาใช่อย่างอื่นไม่ เรากล่าวที่พึ่งอันเป็นที่สิ้นไปแห่งชราและมรณะว่านิพพาน ชนเหล่าใดรู้นิพพานนั้นแล้ว มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้วดับกิเลสได้แล้ว ชนเหล่านั้นไม่อยู่ใต้อำนาจของมารไม่เดินไปในทางของมาร ฯ

จบกัปปมาณวกปัญหาที่ ๑๐

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส

เอกาทสมา ชตุกณฺณีปญฺหา

ชตุกัณณีปัญหาที่ ๑๑

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค ชตุกัณณีปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๑ สุตฺวานหํ วีร อกามกามึ (อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณี)

โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ

สนฺตีปทํ พฺรูหิ สหาชเนตฺต ๒

ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เม ตํ

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ

(อาทิจฺโจว ปฐวึ เตชี เตชสา)

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺญ

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ ฯ

กาเมสุ วินย เคธํ (ชตุกณฺณีติ ภควา) เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ อุปสนฺโต จริสฺสสิ

สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ เยหิ มจฺจุวสํ วเชติ ฯ

ชตุกณฺณีมาณวกปญฺหา เอกาทสมา ฯ

๑ ม. ยุ. ปทฺธคูติ ฯ ๒ ม. สหชเนตฺต ฯ

ฉบับหลวง

ชตุกัณณีมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ข้าพระองค์ได้ฟังพระองค์ผู้ไม่ใคร่กาม จึงมาเฝ้าเพื่อทูลถามพระองค์ผู้ล่วงห้วงน้ำคือกิเลสเสียได้ ไม่มีกาม ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณเกิดพร้อมแล้ว ขอพระองค์ตรัสบอกทางสันติ ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงตรัสบอกทางสันตินั้นแก่ข้าพระองค์ตามจริงเถิด เพราะว่าพระผู้มีพระภาคทรงมีเดชครอบงำกามทั้งหลายเสียแล้วด้วยเดช เหมือนพระอาทิตย์มีเดช คือ รัศมีครอบงำปฐพีด้วยเดชไปอยู่ในอากาศ ฉะนั้น ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดังแผ่นดินขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเครื่องละชาติละชราณ ที่นี้ ที่ข้าพระองค์ควรจะรู้แจ้ง แก่ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรชตุกัณณี

ท่านได้เห็นซึ่งเนกขัมมะโดยความเป็นธรรมอันเกษมแล้ว จงนำความกำหนัดในกามทั้งหลายเสียให้สิ้นเถิด อนึ่ง กิเลสชาติเครื่องกังวลที่ท่านยึดไว้แล้ว (ด้วยอำนาจตัณหาและทิฐิ) ซึ่งควรจะปลดเปลื้องเสีย อย่ามีแล้วแก่ท่าน กิเลสเครื่องกังวลใดได้มีแล้วในกาลก่อน ท่านจงทำกิเลสเครื่องกังวลนั้นให้เหือดแห้งเสียเถิด กิเลสเครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน ถ้าท่านจักไม่ถือเอากิเลสเครื่องกังวลในท่ามกลางไซร้ท่านจักเป็นผู้สงบเที่ยวไป ดูกรพราหมณ์ เมื่อท่านปราศจากความกำหนัดในนามและรูปแล้วโดยประการทั้งปวง อาสวะทั้งหลาย อันเป็นเหตุให้ไปสู่อำนาจแห่งมัจจุราชก็ย่อมไม่มีแก่ท่าน ฯ

จบชตุกัณณีมาณวกปัญหาที่ ๑๑

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส

ทฺวาทสมา ภทฺราวุธปญฺหา

ภัทราวุธปัญหาที่ ๑๒

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค ภัทราวุธปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๒ โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ (อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ)

นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ

สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ ๑ อิโต

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ฯ

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ (ภทฺราวุธาติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมึ อุปาทิยนฺติ๗

เตเนว มาโร อเนฺวติ ชนฺตุํ

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ

ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน

ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺยํ วิสตฺตนฺติ ฯ

ภทฺราวุธมาณวกปญฺหา ทฺวาทสมา ฯ

_______________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส เตรสมา อุทยปญฺหา

ฉบับหลวง

ภัทราวุธมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์ขอทูลวิงวอนพระองค์ ผู้ทรงละอาลัย ตัดตัณหาเสียได้ ไม่หวั่นไหว ละความเพลิดเพลิน ข้ามห้วงน้ำคือกิเลสได้แล้วพ้นวิเศษแล้ว ละธรรมเครื่องให้ดำริ มีพระปัญญาดี ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรชนในชนบทต่างๆประสงค์จะฟังพระดำรัสของพระองค์ มาพร้อมกันแล้วจากชนบททั้งหลาย ได้ฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้ประเสริฐแล้วจักกลับไปจากที่นี้ ขอพระองค์จงตรัสพยากรณ์แก่ชนในชนบทต่างๆเหล่านั้นให้สำเร็จประโยชน์เถิด เพราะธรรมนี้พระองค์ทรงรู้แจ้งแล้วด้วยประการนั้น ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรภัทราวุธะ

หมู่ชนควรจะนำเสียซึ่งตัณหา เป็นเครื่องถือมั่นทั้งปวงในส่วนเบื้องบนเบื้องต่ำ และในส่วนเบื้องขวางสถานกลาง ให้สิ้นเชิง เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมถือมั่นสิ่งใดๆในโลก มารย่อมติดตามสัตว์ได้เพราะสิ่งนั้นแหละ เพราะเหตุนั้น ภิกษุเมื่อรู้ชัดอยู่ มาเล็งเห็นหมู่สัตว์ ผู้ติดข้องอยู่แล้วในวัฏฏะ อันเป็นบ่วงแห่งมารนี้ว่า เป็นหมู่สัตว์ติดข้องอยู่แล้วเพราะการถือมั่นดังนี้ พึงเป็นผู้มีสติ ไม่ถือมั่นเครื่องกังวลในโลกทั้งปวง ฯ

จบภัทราวุธมาณวกปัญหาที่ ๑๒

อุทยปัญหาที่ ๑๓

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค อุทยปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๓ ฌายึ วิรชมาสินํ (อิจฺจายสฺมา อุทโย) กตกิจฺจํ อนาสวํ

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

อญฺญํ วิโมกฺขํ ปพฺรูหิ อวิชฺชาย ปเภทนํ ฯ

ปหานํ กามฉนฺทานํ (อุทยาติ ภควา) โทมนสฺสาน จูภยํ

ถีนสฺส จ ปนุทนํ ๑ กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ

อญฺญํ วิโมกฺขํ ๒ ปพฺรูมิ อวิชฺชาย ปเภทนํ ฯ

กึสุ สญฺโญชโน โลโก กึสุ ตสฺส วิจารณา

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ฯ

นนฺทิสญฺโญชโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณา

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ฯ

กถํสตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ

ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม ตํ สุโฌม วโจ ตว ฯ

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต

เอวํสตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ ฯ

อุทยมาณวกปญฺหา เตรสมา ฯ

______________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส จุทฺทสมา โปสาลปญฺหา

๑ โป. อปกมิสฺสนฺติ ฯ

ฉบับหลวง

อุทยมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์มีความต้องการปัญหา จึงมาเฝ้าพระองค์ผู้เพ่งฌานปราศจากธุลีทรงนั่งโดยปรกติ ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมอันเป็นเครื่องพ้นที่ควรรู้ทั่วถึงสำหรับทำลายอวิชชาเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรอุทยะ

เรากล่าวธรรมเป็นเครื่องละความพอใจในกาม และโทมนัสทั้งสองอย่างเป็นเครื่องบรรเทาความง่วงเหงา เป็นเครื่องห้ามความรำคาญ บริสุทธิ์ดีเพราะอุเบกขาและสติ มีความตรึกถึงธรรมแล่นไปในเบื้องหน้า ว่าเป็นธรรมเครื่องพ้นที่ควรรู้ทั่วถึงสำหรับทำลายอวิชชา ฯ

อุ. โลกมีธรรมอะไรประกอบไว้ ธรรมชาติอะไรเป็นเครื่องพิจารณา (เป็นเครื่องสัญจร) ของโลกนั้น เพราะละธรรมอะไรได้เด็ดขาด ท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ฯ

พ. โลกมีความเพลิดเพลินประกอบไว้ ความตรึกไปต่างๆ เป็นเครื่องพิจารณา (เป็นเครื่องสัญจร) ของโลกนั้น เพราะละตัณหาได้เด็ดขาดท่านจึงกล่าวว่า นิพพาน ฯ

อุ. เมื่อบุคคลระลึกอย่างไรเที่ยวไปอยู่ วิญญาณจึงจะดับข้าพระองค์ทั้งหลายมาเฝ้าเพื่อทูลถามพระองค์ ข้าพระองค์ทั้งหลาย ขอฟังพระดำรัสของพระองค์ ฯ

พ. เมื่อบุคคลไม่เพลิดเพลินเวทนา ทั้งภายในและภายนอกระลึกอย่างนี้เที่ยวไปอยู่ วิญญาณจึงจะดับ ฯ

จบอุทยมาณวกปัญหาที่ ๑๓

โปสาลปัญหาที่ ๑๔

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค โปสาลปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๔ โย อตีตํ อาทิสติ (อิจฺจายสฺมา โปสาโล)

อเนโช ฉินฺนสํสโย

ปารคู ๓ สพฺพธมฺมานํ อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

วิภูตรูปสญฺญิสฺส สพฺพกายปฺปหายิโน

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ ฯ

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา (โปสาลาติ ภควา)

อภิชานํ ตถาคโต

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ วิมุตฺตํ ตปฺปรายนํ

อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ๑ นนฺทิสญฺโญชนํ อิติ

เอวเมวํ ๒ อภิญฺญาย ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ

เอวํ ๓ ญาณํ กถํ ๔ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส วุสีมโตติ ฯ

โปสาลมาณวกปญฺหา จุทฺทสมา ฯ

๑ โป. ม. ปนูทนํ ฯ ๒ โป. ม. ยุ. อญฺญาวิโมกฺขํ ฯ ๓ ม. ปารคุํ ฯ

ฉบับหลวง

โปสาลมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์มีความต้องการด้วยปัญหา จึงได้มาเฝ้าพระองค์พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงอ้างสิ่งที่ล่วงไปแล้ว (พระปรีชาญาณในกาลอันเป็นอดีต) ไม่ทรงหวั่นไหว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ทรงบรรลุถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้ศากยะ ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของบุคคลผู้มีความสำคัญในรูปก้าวล่วงเสียแล้ว ละรูปกายได้ทั้งหมดเห็นอยู่ว่าไม่มีอะไรน้อยหนึ่งทั้งภายในและภายนอก บุคคลเช่นนั้นควรแนะนำอย่างไร ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรโปสาละ

พระตถาคตทรงรู้ยิ่ง ซึ่งภูมิเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณทั้งปวง ทรงทราบบุคคลนั้นผู้ยังดำรงอยู่ ผู้น้อมไปแล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นต้นผู้มีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นต้นนั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ผู้ที่เกิดในอากิญจัญญายตนสมาบัติว่ามีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบ ดังนี้แล้ว แต่นั้นย่อมเห็นแจ้งในอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น ญาณของบุคคลนั้นผู้เป็นพราหมณ์ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เป็นญาณอันถ่องแท้อย่างนี้ ฯ

จบโปสาลมาณวกปัญหาที่ ๑๔

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส

ปณฺณรสมา โมฆราชปญฺหา

โมฆราชปัญหาที่ ๑๕

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค โมฆราชปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๕ ทฺวาหํ สกฺก ๕ อปุจฺฉิสฺสํ (อิจฺจายสฺมา โมฆาราชา)

น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา ๖

ยาวตติยญฺจ เทวิสิ พฺยากโรตีติ เม สุตํ

อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก

ทิฏฺฐินฺเต นาภิชานามิ โคตมสฺส ยสสฺสิโน

เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสติ ฯ

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ โมฆราช สทา สโต

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ เอวํ มจฺจุตโร สิยา

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ ฯ

โมฆราชมาณวกปญฺหา ปณฺณรสมา ฯ

๑ ม. อากิญฺญสมฺภวํ ญตฺวา ฯ ยุ. --- ญตฺวา ฯ ๒ โป. ม. เอวเมตํ ฯ

๓ ม. เอตํ ฯ ๔ โป. ตถา ฯ ๕ ม. ยุ. สกฺกํ ฯ ๖ โป. จกฺขุม ฯ

ฉบับหลวง

โมฆราชมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้ศากยะ ข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาถึงสองครั้งแล้ว พระองค์ผู้มีพระจักษุไม่ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ แต่ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเทพฤาษี จะทรงพยากรณ์ในครั้งที่สาม (ข้าพระองค์จึงขอทูลถามว่า) โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลกกับทั้งเทวโลกข้าพระองค์ย่อมไม่ทราบความเห็นของพระองค์ผู้โคดม ผู้เรืองยศ ข้าพระองค์มีความต้องการด้วยปัญหา จึงได้มาเฝ้าพระองค์(ผู้มีปรกติเห็นก้าวล่วงวิสัยของสัตว์โลก) ผู้มีปรกติเห็นธรรมอันงามอย่างนี้ บุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า

ดูกรโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่างเปล่าเถิด จงถอนความตามเห็นว่าเป็นตัวตนเสียแล้ว พึงเป็นผู้ข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอาการอย่างนี้บุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น ฯ

จบโมฆราชมาณวกปัญหาที่ ๑๕

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส

โสฬสมา ปิงฺคิยปญฺหา

ปิงคิยปัญหาที่ ๑๖

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ปารายนวรรค ปิงคิยปัญหา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)

บาลี (สยามรัฐ)

๑๖ ชิณฺโณหมสฺมี อพโล วิวณฺโณ ๑ (อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย)

เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ

มาหมฺปนสฺสํ ๒ โมมุโห อนฺตราย ๓

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ ฯ

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน (ปิงฺคิยาติ ภควา)

รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต

ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย ฯ

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสุตามุตํ วา ๑

อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิมตฺถิ ๒ โลเก

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ ฯ

ตญฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน (ปิงฺคิยาติ ภควา)

สนฺตาปชาเต ชรสาปเรเต

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต

ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายาติ ฯ

ปิงฺคิยมาณวกปญฺหา โสฬสมา ฯ

_______________

๑ ม. ยุ. วีตวณฺโณ ฯ ๒ โป. มาหนฺนสฺส ฯ ม. ยุ. มาหํนสฺสํ ฯ

๓ โป. ม. อนฺตราว ฯ

ฉบับหลวง

ปิงคิยมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์เป็นคนแก่แล้ว มีกำลังน้อย ผิวพรรณเศร้าหมองนัยน์ตาทั้งสองของข้าพระองค์ไม่ผ่องใส (เห็นไม่จะแจ้ง)หูสำหรับฟังก็ไม่สะดวก ขอข้าพระองค์อย่างได้เป็นคนหลงฉิบหายเสียในระหว่างเลยขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมที่ข้าพระองค์ควรรู้ ซึ่งเป็นเครื่องละชาติและชราในอัตภาพนี้เสียเถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรปิงคิยะ

ชนทั้งหลายได้เห็นเหล่าสัตว์ผู้เดือดร้อนอยู่ เพราะรูปทั้งหลายแล้ว ยังเป็นผู้ประมาทก็ย่อยยับอยู่เพราะรูปทั้งหลาย ดูกรปิงคิยะเพราะเหตุนั้นท่านจงเป็นคนไม่ประมาทละรูปเสียเพื่อความไม่เกิดอีก ฯ

ปิ. ทิศใหญ่สี่ ทิศน้อยสี่ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องต่ำ รวมเป็นสิบทิศ สิ่งไรๆ ในโลกที่พระองค์ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟังไม่ได้ทราบ หรือไม่ได้รู้แจ้ง มิได้มี ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมที่ข้าพระองค์ควรรู้ เป็นเครื่องละชาติและชราในอัตภาพนี้เถิด ฯ

พ. ดูกรปิงคิยะ เมื่อท่านเห็นหมู่มนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำแล้วเกิดความเดือดร้อน อันชราถึงรอบข้าง ดูกรปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นคนไม่ประมาทละตัณหาเสีย เพื่อความ

ไม่เกิดอีก ฯ

จบปิงคิยมาณวกปัญหาที่ ๑๖

บาลี (สยามรัฐ)

อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเจติเย ๓ ปริจาริกโสฬสนฺนํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปญฺหํ ๔ พฺยากาสิ ฯ๓ เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ คมนียา อิเม ธมฺมาติ ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ปารายนนฺเตฺวว อธิวจนํ ฯ

ฉบับหลวง

เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาสาณเจดีย์ในมคธชนบทได้ตรัสปารายนสูตรนี้ อันพราหมณ์มาณพ ๑๖ คน ผู้เป็นบริวารของพราหมณ์พาวรี ทูลอาราธนาแล้ว ได้ตรัสพยากรณ์ปัญหา แม้หากว่าการกบุคคลรู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาหนึ่งๆ แล้วพึงปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่ธรรมไซร้การกบุคคลนั้น ก็พึงถึงฝั่งโน้นแห่งชราและมรณะได้แน่แท้เพราะธรรมเหล่านี้ เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่การถึงฝั่งโน้นเพราะเหตุนั้น คำว่าปรายนะ จึงเป็นชื่อแห่งธรรมปริยายนี้ ฯ

บาลี (สยามรัฐ)

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู

โธตโก อุปสีโว จ นนฺโท จ อถ เหมโก

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต

ภทฺราวุโธ อุทโย จ โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ

โมฆราชา จ เมธาวี ปิงฺคิโย จ มหา อิสิ

เอเต พุทฺธมุปาคญฺฉฉ ๑ สมฺปนฺนจรณํ อิสึ

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมม ฯ

เตสํ พุทฺโธ พฺยากาสิ ปเญฺห ปุฏฺเฐ ๒ ยถาตถํ

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ ฯ

เต โตสิตา จกฺขุมตา พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา

พฺรหฺมจริยมจรึสุ วรปญฺญสฺส สนฺติเก ฯ

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส ยถา พุทฺเธน เทสิตํ

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย คจฺเฉ ปารํ อปารโต ๓

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ ฯ

มคฺโค โส ปรคมนาย ตสฺมา ปรายนํ อิติ ฯ

___________________

๑ โป. ม. อสุตํ มุตํ ฯ ยุ. อสุตํ มุตํ วา ฯ ๒ โป. กิญฺจินมตฺถิ ฯ ม. ยุ.

กิญฺจนมตฺถิ ฯ ๓ ม. ยุ. ปาสาณเก เจติเย ฯ ๔ ม. ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ฯ|

ยุ. ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปณฺเห ฯ

ฉบับหลวง

พราหมณ์มาณพผู้อาราธนาทูลถามปัญหา ๑๖ คนนั้น คืออชิตมาณพ ๑ติสสเมตเตยยมาณพ ๑ ปุณณกมาณพ ๑เมตตคูมาณพ ๑ โธตกมาณพ ๑อุปสีวมาณพ ๑ นันทมาณพ ๑เหมกมาณพ ๑ โตเทยยมาณพ ๑กัปปมาณพ ๑ ชตุกัณณีมาณพผู้เป็นบัณฑิต ๑ ภัทราวุธมาณพ ๑ อุทยมาณพ ๑โปสาลพราหมณ์มาณพ ๑ โมฆราชมาณพผู้มีปัญญา ๑ปิงคิยมาณพผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ๑ พราหมณ์มาณพทั้ง ๑๖คนนี้ ได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ทรงมีจรณะอันสมบูรณ์ พราหมณ์มาณพทั้ง ๑๖ คน ได้เข้าไปเฝ้าทูลถามปัญหาอันละเอียด กะพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดพระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนีได้ตรัสพยากรณ์ปัญหาที่พราหมณ์มาณพเหล่านั้นทูลถามแล้วตามจริงแท้ ทรงให้พราหมณ์มาณพทั้งหลายยินดีแล้ว

ด้วยการตรัสพยากรณ์ปัญหาทุกๆ ปัญหาพราหมณ์มาณพทั้ง ๑๖ คนเหล่านั้น อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์ พระอาทิตย์ผู้มีจักษุให้ยินดีแล้ว ได้ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระพุทธเจ้า ผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ เนื้อความแห่งปัญหาหนึ่งๆ ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วด้วยประการใด ผู้ใดพึงปฏิบัติตามด้วยประการนั้นก็พึงจากฝั่งนี้ไปถึงฝั่งโน้นได้ ผู้นั้นเจริญมรรคอันอุดมอยู่ก็พึงจากฝั่งนี้ไปถึงฝั่งโน้นได้ธรรมปริยายนั้นเป็นทางเพื่อไปสู่ฝั่งโน้น เพราะฉะนั้น ธรรมปริยายนั้นจึงชื่อว่า ปรายนะ ฯ

บาลี (สยามรัฐ)

ปารายนมนุคายิสฺสํ (อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย)

(ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาติ) ๔ วิมโล ภูริเมธโส

นิกฺกาโม ๕ นิพฺพุโต นาโค ๖ กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ ฯ

ปหีนมลโมหสฺส มานมกฺขปฺปหายิโน

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสญฺหิตํ ฯ

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ

โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหาโน ๗

สจฺจวฺหโย พฺรหฺมุปาสิโต ๑ เม ฯ

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย

พหุปฺผลํ กานนํ อาวเสยฺย

เอวมฺปหํ อปฺปทสฺเส ปหาย

มโหทธึ หํสริวชฺฌปตฺโต ๒ ฯ

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ (หุรํ โคตมสาสนา)

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ สพฺพนฺตํ อิติหีติหํ

สพฺพนฺตํ ตกฺกวฑฺฒนํ

(นาหํ ตตฺถ อภิรมึ) ๓ ฯ

เอโก ตมนุทาสีโน ชุติมา โส ปภงฺกโร

โคตโม ภูริปญฺญาโณ โคตโม ภูริเมธโส

โย เม ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ ฯ

กินฺนุ ตมฺหา วิปฺปวสสิ มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย

โคตมา ภูริปญฺญาณา โคตมา ภูริเมธสา

โย เต ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ ฯ

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ

โคตมา ภูริปญฺญาณา โคตมา ภูริเมธสา

โย เม ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ ฯ

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว

รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต

นมสฺสมาโน วิวสามิ ๑ รตฺตึ

เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ ฯ

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ

นาเมนฺติ ๒ เม โคตมสาสนมฺหา

ยํ ยํ ๓ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ

ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ ฯ

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส

เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ

มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต ฯ

ปงฺเก (สยาโน) ปริผนฺทมาโน ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ ๔

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ โอฆติณฺณมนาสวํ

ยถา อหุ วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ

ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ ฯ

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ สุตฺวาน มุนิโน วโจ

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ อขิโล ปฏิภาณวา

อธิเทเว อภิญฺญาย สพฺพํ เวทิ ปโรวรํ ๑

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา กงฺขีนํ ปฏิชานตํ

อสํหิรํ อสงฺกุปฺปํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ ฯ

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา

เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ ฯ

ปารายนวคฺโค ปญฺจโม ฯ

__________

๑ โป. พุทฺธปาคจฺฉฉ ฯ ม. พุทฺธํ อุปาคจฺฉฉ ฯ ยุ. ... อุปาคญฺฉฉ ฯ ๒ ม. ยุ.

ปุฏฺโฐ ฯ ๓ โป. อปารโก ฯ ๔ ม. ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ ฯ ๕ โป. นิกฺกโม ฯ

๖ ม. นิพฺพโน นาโค ฯ ยุ. นิพฺพาโน นาโถ ฯ ๗ ม. ยุ. --- ปหีโน ฯ

๑ ม. ยุ. พฺรหฺเม อุปาสิโต ฯ ๒ โป. หํโสริวชฺฌุปฺปตฺโต ฯ ม. หํโสริว อชฺฌปตฺโต ฯ

ยุ. หํสโว อชฺฌปตฺโต ฯ ๓ ม. ยุ. นา ... มินฺติ นตฺถิ ฯ

๑ โป. ม. ยุ. วิวเสมิ ฯ ๒ โป. นาเมติ ฯ ม. ยุ. นาเปนฺติเม ฯ ๓ โป. ยญฺจ ฯ

๔ ม. ยุ. อุปปฺลวึ ฯ

ฉบับหลวง

ปิงคิยมาณพกล่าวคาถาว่า

อาตมาจักขับตามภาษิตเครื่องไปยังฝั่งโน้น (อาตมาขอกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงเห็นแล้วด้วยพระญาณ) พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ปราศจากมลทิน มีพระปัญญากว้างขวางไม่มีความใคร่ ทรงดับกิเลสได้แล้วจะพึงตรัสมุสาเพราะเหตุอะไร เอาเถิด อาตมาจักแสดงวาจาที่ควรเปล่งอันประกอบด้วยคุณของพระพุทธเจ้า ผู้ทรงละความหลงอันเป็นมลทินได้แล้ว ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้เด็ดขาด ดูกรท่านพราหมณาจารย์

พระพุทธเจ้าทรงบรรเทาความมืด มีพระจักษุรอบคอบทรงถึงที่สุดของโลก ทรงล่วงภพได้ทั้งหมด ไม่มีอาสวะ ทรงละทุกข์ได้ทั้งปวง มีพระนามตามความเป็นจริงว่า พุทโธอันอาตมาเข้าเฝ้าแล้วนกพึงละป่าเล็กแล้วมาอยู่อาศัยป่าใหญ่อันมีผลไม้มาก ฉันใด อาตมามาละคณาจารย์ผู้มีความเห็นน้อยแล้ว ได้ประสบพระพุทธเจ้าผู้มีความเห็นประเสริฐ เหมือนหงส์โผลงสู่สระใหญ่ แม้ฉันนั้นก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม อาจารย์เหล่าใด ได้พยากรณ์ลัทธิของตนแก่อาตมาในกาลก่อนว่า เหตุนี้ได้เป็นมาแล้วอย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้ คำพยากรณ์ของอาจารย์เหล่านั้นทั้งหมด ไม่ประจักษ์แก่ตน คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้น เป็นเครื่องทำความตรึกให้ทวีมากขึ้น (อาตมาไม่พอใจในคำพยากรณ์นั้น) พระโคดมพระองค์เดียวทรงบรรเทาความมืดสงบระงับ มีพระรัศมีโชติช่วง มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจแผ่นดิน มีพระปัญญากว้างขวาง ได้ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหาไม่มีจัญไร หาอุปมาในที่ไหนๆ มิได้ แก่อาตมา ฯ

พราหมณ์พาวรีผู้อาจารย์กล่าวคาถาถามพระปิงคิยะว่า

ท่านปิงคิยะ พระโคดมพระองค์ใด ได้ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหาไม่มีจัญไร หาอุปมาในที่ไหนๆ มิได้แก่ท่าน เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงอยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจแผ่นดิน มีพระปัญญากว้างขวางสิ้นกาลแม้ครู่หนึ่งเล่า ฯ

พระปิงคิยะกล่าวคาถาตอบพราหมณ์พาวรีผู้อาจารย์ว่า

ท่านพราหมณ์ พระโคดมพระองค์ใด ได้ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหาไม่มีจัญไร หาอุปมาในที่ไหนๆ มิได้ แก่อาตมา อาตมามิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจแผ่นดิน มีพระปัญญากว้างขวางสิ้นกาลแม้ครู่หนึ่ง ท่านพราหมณ์ อาตมาไม่ประมาททั้งกลางคืนกลางวัน เห็นอยู่ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้นด้วยใจเหมือนเห็นด้วยจักษุ ฉะนั้น อาตมานมัสการอยู่ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้นตลอดราตรี อาตมามาสำคัญความไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้น ด้วยความไม่ประมาทนั้น ศรัทธา ปีติ มานะ และสติของอาตมาย่อมน้อมไปในคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าผู้โคดม

พระพุทธเจ้าผู้โคดมผู้มีพระปัญญากว้างขวาง ประทับอยู่ยังทิศาภาคใดๆ อาตมานั้นเป็นผู้นอบน้อมไปโดยทิศาภาคนั้นๆ นั่นแลร่างกายของอาตมาผู้แก่แล้ว มีกำลังและเรี่ยวแรงน้อยนั่นเองท่านพราหมณ์ อาตมาไปสู่พระพุทธเจ้าด้วยการไปแห่งความดำริเป็นนิตย์ เพราะว่าใจของอาตมาประกอบแล้วด้วยพระพุทธเจ้านั้น อาตมานอนอยู่บนเปือกตม คือกาม ดิ้นรนอยู่(เพราะตัณหา) ลอยจากเกาะหนึ่งไปสู่เกาะหนึ่ง ครั้งนั้นอาตมาได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ฯ

(ในเวลาจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของพระปิงคิยะและพราหมณ์พาวรีแล้ว ประทับอยู่ ณ นครสาวัตถีนั้นเองทรงเปล่งพระรัศมีดุจทองไปแล้วพระปิงคิยะกำลังนั่งพรรณนาพระพุทธคุณแก่พราหมณ์พาวรีอยู่ ได้เห็นพระรัศมีแล้วคิดว่า นี้อะไรเหลียวแลไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประหนึ่งประทับอยู่เบื้องหน้าตน จึงบอกแก่พราหมณ์พาวรีว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว พราหมณ์พาวรีได้ลุกจากอาสนะประคองอัญชลียืนอยู่แม้พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแผ่พระรัศมีแสดงพระองค์แก่พราหมณ์พาวรีทรงทราบธรรมเป็นที่สบายของพระปิงคิยะและพราหมณ์พาวรีทั้งสองแล้ว เมื่อจะตรัสเรียกแต่พระปิงคิยะองค์เดียว จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า)

ดูกรปิงคิยะ พระวักกลิ พระภัทราวุธะ และพระอาฬวีโคดมเป็นผู้มีศรัทธาน้อมลงแล้ว (ได้บรรลุอรหัตด้วยศรัทธาธุระ)ฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อยศรัทธาลง ฉันนั้น ดูกรปิงคิยะเมื่อท่านน้อมลงด้วยศรัทธาปรารภวิปัสสนา โดยนัยเป็นต้นว่าสังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ก็จักถึงนิพพาน อันเป็นฝั่งโน้นแห่งวัฏฏะอันเป็นบ่วงแห่งมัจจุราช ฯ

พระปิงคิยะเมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของตนจึงกราบทูลว่า

ข้าพระองค์นี้ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง เพราะได้ฟังพระวาจาของพระองค์ผู้เป็นมุนี พระองค์มีกิเลสดุจหลังคาอันเปิดแล้วตรัสรู้แล้วด้วยพระองค์เอง ไม่มีกิเลสดุจเสาเขื่อน ทรงมีปฏิภาณ ทรงทราบธรรมเป็นเหตุกล่าวว่าประเสริฐยิ่ง ทรงทราบธรรมชาติทั้งปวง ทั้งเลวและประณีตพระองค์เป็นศาสดาผู้กระทำที่สุดแห่งปัญหาทั้งหลาย แก่เหล่าชนผู้มีความสงสัยปฏิญาณอยู่ นิพพานอันกิเลสมีราคะเป็นต้นไม่พึงนำไปได้เป็นธรรมไม่กำเริบ หาอุปมาในที่ไหนๆ มิได้ข้าพระองค์จักถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแน่แท้ ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในนิพพานนี้เลยขอพระองค์จงทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้ว (ในนิพพาน)ด้วยประการนี้แล ฯ

จบปารายนวรรคที่ ๕

______________

บาลี (สยามรัฐ)

สุตฺตนิปาเต สุตฺตุทฺทานํ

อุรโค ธนิโยปิ จ ขคฺควิสาโณ กสิ

จุนฺโท ภโว ปุนเทว วสโล จ กรณียญฺจ

เหมวโต อถ ยกฺโข วิชยํ สุตฺตวรํ มุนิ ๒ ฯ

เสฏฺโฐ ปฐมกฏฺฐปวโร วคฺโค

ทฺวาทสสุตฺตธโร สุวิภตฺโต

เทสิโต จกฺขุมตา วิมเลน

สุยฺยติ วคฺควโร อุรโคติ ฯ

รตนามคนฺโธ หิริมงฺคลนาโม

สูจิโลมกปิโล จ พฺราหฺมณธมฺโม

นาวา กึสีลอุฏฺฐาโน จ

ราหุโล จ ปุนปิ วงฺคีโส

สมฺมาปริพฺพาชนิโย ๑ จ ตตฺถ

ธมฺมิกสุตฺตวโร สุวิภตฺโต

จุทฺทสสุตฺตธโร ทุติยมฺหิ

จูฬกวคฺควโรติ ตมาหุ ฯ

ปพฺพชฺชํ ปธานสุภาสิตนาโม

ปุรฬาโส ปุนเรว ๒ มาโฆ จ

สภิยเกณิยเมว สลฺลนาโม

วาเสฏฺฐวโร โกกาลิโกปิ ๓ จ

นาฬกสุตฺตวโร สุวิภตฺโต

ตํ อนุปสฺสี ตถา ปุนเทว

ทฺวาทสสุตฺตธโร ตติยมฺหิ

สุยฺยติ วคฺควโร มหานาโม ฯ

กามคุหฏฺฐกทุฏฺฐฏฺฐกนาโม

สุทฺธฏฺฐวโร ปรมฏฺฐกนาโม

ชราเมตฺติยสุตฺตวโร สุวิภตฺโต

ปสูรมาคนฺทิโย จ ปูรเภโท ๔

กลหวิวาโท อุโภ วิยุหา จ

ตุวฏกอตฺตทณฺฑสารีปุตฺตา จ

โสฬสสุตฺตธโร จตุตฺถมฺหิ

อฏฺฐกวคฺควโรติ ตมาหุ ฯ

มคเธ ชนปเท รมณีเย

เทสวเร กตปุญฺญนิเวเส

ปาสาณกเจติยวเร สุวิภตฺเต

วสี ภควา คณเสฏฺโฐ

อุภยํ วา ปุณฺณสมาคตํ ยมฺหิ

ทฺวาทสโยชนิยา ปริสาย

โสฬสพฺราหฺมณานํ กิร ปุฏฺโฐ

ปุจฺฉาย โสฬสปญฺหกมฺมิยา

นิปฺปกาสยิ ธมฺมมทาสิ

อตฺถปกาสกพฺยญฺชนปุณฺณํ

ธมฺมมเทเสสิ ปรเขมชนิยํ

โลกหิตาย ชิโน ทิปทคฺโค ฯ

สุตฺตวรํ พหุธมฺมวิจิตฺรํ

สพฺพกิเลสโมจนเหตุํ ๑

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

พฺยญฺชนมตฺถปทสมยุตฺตํ

อกฺขรสญฺญิตโอปมคฺคาฬฺหํ

โลกวิจารณญาณปภคฺคํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

ราคมเล อมลํ วิมลคฺคํ

โทสมเล อมลํ วิมลคฺคํ

โมหมเล อมลํ วิมลคฺคํ

โลกวิจารณญาณปภคฺคํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

เกฺลสมเล อมลํ วิมลคฺคํ

ทุจฺจริตมเล อมลํ วิมลคฺคํ

โลกวิจารณญาณปภคฺคํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

อาสวพนฺธนโยคกิเลสํ

นิวรณานิ จ ตีณิ จ มลานิ

ตสฺส กิเลสปโมจนเหตุํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

นิมฺมลสพฺพกิเลสปนูทนํ

ราควิราคมเนชมโสกํ

สนฺตปณีตสุทุทฺทสธมฺมํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

ราคญฺจ โทสญฺจ ภญฺชิตสนฺตํ ๑

โยนิ จ ทุคฺคติปญฺจวิญฺญาณํ

ตณฺหาตลรตจฺเฉทนตาณปโมกฺขํ ๒

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

คมฺภีรทุทฺทสสณฺหนิปุณํ

ปณฺฑิตเวทนิยนิปุณตฺถํ ๑

โลกวิจารณญาณปภคฺคํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

นวงฺคกุสุมธุวลเวภรณํ ๒

อินฺทฺริยชฺฌานวิโมกฺขวิภตฺตํ

อฏฺฐงฺคิกมคฺควรํ วรยานํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

โสมุปมํ วิมลํ ปริสุทฺธํ

อณฺณวมุปมา รตนสุจิตฺตํ

ปุปฺผสมํ รวิมูปมเตชํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

เขมสิวํ สุขสีตลสนฺตํ

มจฺจุตฺตาณปรมตฺถํ

ตสฺส สุนิพฺพุตทสฺสนเหตุํ

เทสยิ สุตฺตวรํ ทิปทคฺโค ฯ

สุตฺตนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ

_______________

๑ ม. วโรวรํ ฯ ๒ ม. วิชยสุตฺตํ มุนิสุตฺตวรนฺติ ฯ

๑ ม. สมฺมาปริพฺพาชนีโยปิเจตฺถ ฯ ๒ ม. ปุนเทว ฯ ๓ ม. กาลิโกปิจ ฯ

๔ ม. ปสูรมาคณฺฑิยา ปุราเภโท ฯ

๑ ม. ... ปโมจนเหตุํ ฯ

๑ ม. ... โทสกมภญฺชิตสนฺตํ ฯ ๒ ม. ตณฺหารตจฺฉทนตาณลตา ... ฯ

๑ ม. -- เวทนิยํ --- ฯ ๒ ม. _____ มาลคีเวยฺยํ ฯ

๑ ม. -- เวทนิยํ --- ฯ ๒ ม. _____ มาลคีเวยฺยํ ฯ

ฉบับหลวง

รวมพระสูตรที่มีในสุตตนิบาตนี้ คือ

๑. อุรคสูตร ๒. ธนิยสูตร ๓. ขัคควิสาณสูตร ๔. กสิภารทวาช

สูตร ๕. จุนทสูตร ๖. ปราภวสูตร๗. วสลสูตร ๘. เมตตสูตร

๙. เหมวตสูตร ๑๐. อาฬวกสูตร ๑๑. วิชยสูตร ๑๒. มุนีสูตร

วรรคที่ ๑ นี้มีเนื้อความดีมาก รวมพระสูตรได้ ๑๒ สูตร พระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุหามลทินมิได้ ทรงจำแนกแสดงไว้ดีแล้ว บัณฑิต

ทั้งหลายได้สดับกันมาว่าอุรควรรค ฯ

๑. รตนสูตร ๒. อามคันธสูตร ๓. หิริสูตร ๔. มังคลสูตร๕. สุจิโลมสูตร ๖. ธรรมจริยสูตร ๗. พราหมณธรรมมิกสูตร

๘. นาวาสูตร ๙. กึสีลสูตร ๑๐. อุฏฐานสูตร ๑๑. ราหุลสูตร

๑๒. วังคีสสูตร ๑๓. สัมมาปริพพาชนียสูตร ๑๔. ธรรมิกสูตร

วรรคที่ ๒ นี้รวมพระสูตรได้ ๑๔ สูตรพระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ดีแล้ว ในวรรคที่ ๒ นั้นบัณฑิตทั้งหลายกล่าววรรคที่ ๒ นั้นว่า

จุฬกวรรค ฯ

๑. ปัพพัชชาสูตร ๒. ปธานสูตร ๓. สุภาษิตสูตร ๔. สุนทริกสูตร

๕. มาฆสูตร ๖. สภิยสูตร ๗. เสลสูตร ๘. สัลลสูตร ๙. วาเสฏฐ

สูตร ๑๐. โกกาลิกสูตร๑๑. นาลกสูตร ๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตรวรรคที่ ๓ นี้รวมพระสูตรได้ ๑๒ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ดีแล้วในวรรคที่ ๓ บัณฑิตได้สดับกันมามีชื่อว่า มหาวรรค ฯ

๑. กามสูตร ๒. คุหัฏฐกสูตร ๓. ทุฏฐัฏฐกสูตร ๔. สุทธัฏฐกสูตร

๕. ปรมัฏฐกสูตร ๖. ชราสูตร ๗. ติสสเมตเตยยสูตร ๘. ปสูรสูตร

๙. มาคันทิยสูตร ๑๐. ปุราเภทสูตร ๑๑. กลหวิวาทสูตร ๑๒. จูฬวิยูห

สูตร๑๓. มหาวิยูหสูตร ๑๔. ตุวฏกสูตร ๑๕. อัตตทัณฑสูตร๑๖. สาริปุตตสูตร วรรคที่ ๔ นี้รวมพระสูตรได้ ๑๖ สูตรพระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ดีแล้วในวรรคที่ ๔ บัณฑิตทั้งหลายกล่าววรรคที่ ๔ นั้น

ว่า อัฏฐกวรรค ฯ

พระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐในคณะ ประทับอยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์อันประเสริฐ อันบุคคลตกแต่งไว้ดีแล้ว ในมคธชนบทเป็นรัมณียสถานเป็นประเทศอันสวยงาม เป็นที่อยู่อาศัยแห่งบุคคลผู้มีบุญอันได้กระทำไว้แล้ว อนึ่ง ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคอันพราหมณ์ ๑๖ คน ทูลถามปัญหาแล้ว ได้ทรงประกาศประทานธรรมกะชนทั้งสองพวกผู้มาประชุมกันเต็มที่ณ ปาสาณกเจดีย์ ในบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เพราะการถามโสฬสปัญหา พระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะ ผู้เลิศกว่าสัตว์ได้ทรงแสดงธรรมอันประกาศอรรถบริบูรณ์ด้วยพยัญชนะเป็นที่เกิดความเกษมอย่างยิ่ง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกพระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าสัตว์ได้ทรงแสดงพระสูตรอันวิจิตรด้วยธรรมเป็นอันมาก

เป็นเหตุให้ปลดเปลื้องกิเลสทั้งปวงได้ทรงแสดงพระสูตร อันประกอบด้วยบทแห่งพยัญชนะ และอรรถ มีความเปรียบเทียบซึ่งหมายรู้กันแล้วด้วยอักขระอันมั่นคง เป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลกพระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าสัตว์ ได้ทรงแสดงพระสูตรอันไม่มีมลทินเพราะมลทินคือราคะ มลทินคือโทสะ มลทินคือโมหะเป็นส่วนแห่งธรรมปราศจากมลทิน เป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลกได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ อันไม่มีมลทินเพราะมลทินคือกิเลสมลทินคือทุจริต เป็นส่วนแห่งธรรมปราศจากมลทิน เป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลก ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐเป็นเหตุปลดเปลื้องอาสวะ กิเลสเป็นเครื่องผูกกิเลสเป็นเครื่องประกอบ

นิวรณ์ และมลทินทั้ง ๓ ของโลกนั้น พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าสัตว์ ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐหามลทินมิได้ เป็นเครื่องบรรเทาความเศร้าหมองทุกอย่าง เป็นเครื่องคลายความกำหนัด ไม่มีความหวั่นไหว ไม่มีความโศก เป็นธรรมอันละเอียด ประณีตและเห็นได้ยาก ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ อันหักรานราคะและโทสะให้สงบ เป็นเครื่องตัดกำเนิด ทุคติ วิญญาณ ๕ความยินดีในพื้นฐานคือ ตัณหา เป็นเครื่องต้านทานและเป็นเครื่องพ้น ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ลึกซึ้งเห็นได้ยากและละเอียดอ่อน มีอรรถอันละเอียดบัณฑิตควรรู้แจ้งเป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลกได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ดุจดอกไม้เครื่องประดับอันยั่งยืน๙

ชนิด อันจำแนกอินทรีย์ ฌานและวิโมกข์ มีมรรคมีองค์ ๘เป็นยานอย่างประเสริฐ พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าสัตว์ ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ปราศจากมลทิน บริสุทธิ์เปรียบด้วยห้วงน้ำวิจิตรด้วยรตนะ เสมอด้วยดอกไม้ มีเดชอันเปรียบด้วยพระอาทิตย์ พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าสัตว์ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ปลอดโปร่งเกษม ให้สุขเย็นสงบ มีประโยชน์อย่างยิ่งในการต่อต้านมัจจุ เป็นเหตุให้เห็นนิพพานอันดับกิเลสสนิทดีแล้วของโลกนั้น ฯ

จบสุตตนิบาต

จบ ปารายนวรรค